د اسلام پر د ثابت پاتې کېدو دعا

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

کله چې الله یوسف ته په ځمکه کې واکمني او پاچاهي ورکړه، مور او پلار او وروڼه یې ورسره یوځای کړل او ستر علم یې ورپه برخه کړ، نو هغه د الله د نعمت اقرار وکړ، شکر یې ادا کړ او له الله څخه یې پر اسلام د ټینګ پاتې کېدو غوښتنه وکړه: «زما ربه! تا ماته د پاچاهۍ یوه برخه راکړې ده»؛ ځکه چې هغه د ځمکې د خزانې او چارو د سمبالولو واک درلود او د پاچا یو ستر وزیر و. «او د خبرو د پایلو پوهه دې راکړې ده»؛ یعنې د نازل شوو کتابونو د خبرو د تفسیر، د خوبونو د تعبیر او نورو علمونو پوهه دې راکړې ده. «اې د اسمانونو او ځمکې پیدا کوونکیه!

ته په دنیا او آخرت کې زما سرپرست یې؛ ما د مسلمان په توګه وفات کړه»؛ یعنې اسلام راته تر پایه وساته او پرې مې ټینګ کړه، تر څو په همدې حال کې وفات شم. دا د مرګ د ژر راتلو غوښتنه نه وه. «او ما له صالحانو سره یوځای کړه»؛ یعنې له نېکو پیغمبرانو او غوره پاکانو سره.

د امام ابن کثیر تفسیر

دا د صدیق یوسف دعا ده، چې خپل عزتمند او لوی رب ته یې وکړه، کله چې نعمت پرې بشپړ شو، له مور او پلار او وروڼو سره یوځای شو او الله نبوت او پاچاهي ورکړه. له خپل رب څخه یې وغوښتل، لکه څنګه چې په دنیا کې یې نعمت پرې بشپړ کړی و، په آخرت کې یې هم دوام ورکړي او کله چې یې وفاتوي، د مسلمان په توګه یې وفات کړي. ضحاک همدا ویلي دي. او له الله څخه یې وغوښتل چې له صالحانو سره یې یوځای کړي؛ هغوی د هغه پیغمبر وروڼه دي، چې پر ټولو دې د الله رحمت او سلام وي.

دا احتمال شته چې یوسف علیه السلام دا دعا د وفات پر مهال کړې وي، لکه څنګه چې په صحیحینو کې له عائشې رضي الله عنها څخه روایت دی: د رسول الله صلی الله علیه وسلم د وفات پر مهال به ګوته پورته کوله او ویل به یې: «اې الله! له تر ټولو لوړ ملګري سره؛ اې الله! له تر ټولو لوړ ملګري سره؛ اې الله! له تر ټولو لوړ ملګري سره.»

دا احتمال هم شته چې له الله څخه یې غوښتلي وي، کله چې یې اجل راورسېږي او عمر یې پای ته ورسېږي، په اسلام کې یې وفات کړي او له صالحانو سره یې یوځای کړي؛ نه دا چې سمدستي یې د مرګ غوښتنه کړې وي. دا داسې ده لکه یو څوک چې بل ته ووايي: «الله دې په اسلام کې وفات کړي»، یا دعا کوونکی ووايي: «اې الله! موږ د مسلمانانو په توګه ژوندي وساته، د مسلمانانو په توګه مو وفات کړه او له صالحانو سره مو یوځای کړه.»

دا احتمال هم شته چې سمدستي یې د دې غوښتنه کړې وي، او دا د هغوی په شریعت کې روا وه. لکه څنګه چې قتاده ویلي دي: د «ما د مسلمان په توګه وفات کړه او له صالحانو سره مې یوځای کړه» په اړه، کله چې الله د یوسف کورنۍ سره یوځای کړه او سترګې یې پرې خوږې کړې، حال دا چې هغه مهال په دنیا، پاچاهۍ او هوساینې کې ډوب و، نو له هغو صالحانو سره یې د یوځای کېدو شوق پیدا شو چې تر ده مخکې تېر شوي وو. ابن عباس به ویل: له یوسف علیه السلام پرته هېڅ پیغمبر د مرګ هیله نه وه کړې. ابن جریر او سدي هم له ابن عباس څخه روایت کړی چې هغه لومړنی پیغمبر و چې دا دعا یې وکړه.

کېدای شي مطلب دا وي چې هغه لومړی کس و چې په اسلام کې یې د وفات غوښتنه وکړه؛ لکه نوح چې لومړی کس و چې ویې ویل: «اې زما ربه! ما، زما مور او پلار او هغه څوک وبښه چې زما کور ته د مؤمن په توګه داخل شي» (نوح: ۲۸). او دا احتمال هم شته چې هغه لومړی کس و چې د دې دعا د سمدستي قبلېدو غوښتنه یې وکړه؛ د قتاده د وینا له څرګند مفهومه همدا ښکاري. خو دا زموږ په شریعت کې روا نه ده.

امام احمد بن حنبل رحمه الله ویلي: اسماعیل بن ابراهیم موږ ته روایت وکړ، هغه وویل: عبدالعزیز بن صهیب له انس بن مالک څخه روایت وکړ چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «له تاسو څخه دې هېڅوک د کوم زیان له امله د مرګ هیله نه کوي. که حتماً یې هیله کوي، نو دې ووايي: اې الله! تر څو چې ژوند راته غوره وي، ژوندی مې وساته، او کله چې وفات راته غوره وي، وفات مې کړه.» امام احمد ویلي: ابو المغیره موږ ته روایت وکړ، معان بن رفاعه موږ ته حدیث بیان کړ، هغه وویل: علي بن یزید له قاسم، هغه له ابو امامه څخه روایت وکړ: موږ له رسول الله صلی الله علیه وسلم سره ناست وو، خبرې مو وکړې او زړونه مو نرم شول.

سعد بن ابي وقاص ډېر وژړل او ویې ویل: «کاشکې مړ شوی وای!» نبي صلی الله علیه وسلم ورته وویل: «اې سعده! زما په حضور کې د مرګ هیله کوې؟» دا خبره یې څو ځله تکرار کړه، بیا یې وویل: «اې سعده! که ته د جنت لپاره پیدا شوی یې، نو هر څومره چې دې عمر اوږد شي او عمل دې ښه شي، هماغومره درته غوره ده.»

امام احمد ویلي: حسن موږ ته روایت وکړ، ابن لهيعه موږ ته روایت وکړ، ابو یونس ـ چې هغه سلیم بن جبیر دی ـ له ابو هریره څخه روایت وکړ چې نبي صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «له تاسو څخه دې هېڅوک د مرګ هیله نه کوي او تر هغه چې مرګ ورته نه وي راغلی، د هغه غوښتنه دې نه کوي؛ مګر که پر خپل عمل ډاډه وي. ځکه کله چې یو څوک مړ شي، عمل یې پرې کېږي، او د مؤمن عمر هغه ته یوازې خیر زیاتوي.» دا روایت یوازې احمد نقل کړی دی.

دا حکم هغه مهال دی چې زیان یوازې پر شخص راځي. خو که په دین کې فتنه وي، نو د مرګ غوښتنه روا ده؛ لکه څنګه چې الله د جادوګرو په اړه خبر راکړی، کله چې فرعون غوښتل هغوی له خپل دین واړوي او د وژلو ګواښ یې ورته وکړ، هغوی وویل: «اې زموږ ربه! پر موږ صبر راولېږه او د مسلمانانو په توګه مو وفات کړه» (الأعراف: ۱۲۶). مریم هم، کله چې د زېږون درد پرې راغی او د خرما د ونې تنې ته یې پناه یوړه، وویل: «کاشکې تر دې مخکې مړه شوې وای او بیخي هېره شوې وای» (مریم: ۲۳).

هغې پوهېده چې خلک به یې په بدکارۍ تورنوي، ځکه مېړه یې نه درلود، خو امیندواره شوې او ماشوم یې زېږولی و؛ نو څوک به ویل: دا ماشوم یې له کومه کړ؟ له همدې امله هغوی لومړی مخامخ ورته وویل: «اې مریمې! تا ډېر ناوړه کار کړی دی. اې د هارون خورې!

پلار دې بد سړی نه و او مور دې بدکاره نه وه» (مریم: ۲۷–۲۸). خو الله هغې ته د دې حالت څخه د خلاصون او وتلو لار برابره کړه، او ماشوم په زانګو کې خبرې وکړې چې هغه د الله بنده او استازی دی. دا یوه ستره نښه او روښانه معجزه وه؛ پر هغه دې د الله رحمت او سلام وي.

د معاذ په حدیث کې، چې امام احمد او ترمذي د خوب او هغې دعا په باب روایت کړی، راغلي دي: «او که د کوم قوم لپاره فتنه وغواړې، نو بې له دې چې په فتنه کې اخته شم، ما ځان ته وفات کړه.» امام احمد ویلي: ابو سلمه موږ ته روایت وکړ، عبدالعزیز بن محمد له عمرو، هغه له عاصم، هغه له عمر بن قتاده، هغه له محمود بن لبید څخه روایت وکړ چې نبي صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «دوه څیزونه دي چې د آدم زوی یې نه خوښوي: مرګ، حال دا چې مرګ د مؤمن لپاره غوره دی؛ او د مال کموالی، حال دا چې د مال کموالی د حساب بار لږوي.» نو کله چې په دین کې فتنې راشي، د مرګ غوښتنه روا ده.

له همدې امله علي بن ابي طالب رضي الله عنه د خپلې واکمنۍ په وروستیو کې، کله چې یې ولیدل چارې یې نه سمېږي او ستونزې لا پسې سختېږي، وویل: «اې الله! ما خپل لوري ته بوځه، له هغوی ستړی شوی یم او هغوی له ما ستړي شوي دي.» بخاري رحمه الله هم، کله چې له ازمېښتونو سره مخ شو او د خراسان له واکمن سره هغه پېښې ورپېښې شوې، وویل: «اې الله! ما خپل لوري ته وفات کړه.»

او په حدیث کې راغلي: «یو سړی به د قبر تر څنګ تېر شي ـ یعنې د دجال په زمانه کې ـ او وبه وايي: کاشکې زه ستا پر ځای وای!» ځکه هغه به فتنې، لړزې، سختې ګډوډۍ او داسې هولناکې پېښې ویني چې هر مبتلا کس به پرې ازمویل کېږي.

ابو جعفر بن جریر ویلي: روایت شوی چې د یعقوب زامنو، چې له یوسف سره یې هغه څه کړي وو چې کړي یې وو، پلار یې د هغوی لپاره بښنه وغوښته؛ نو الله توبه یې قبوله کړه، ترې تېر شو او ګناهونه یې وروبښل. قاسم موږ ته روایت وکړ، حسن موږ ته روایت وکړ، حجاج له صالح مري، هغه له یزید رقاشي، هغه له انس بن مالک څخه روایت وکړ: کله چې الله د یعقوب کورنۍ سره یوځای کړه او سترګې یې پرې خوږې کړې، زامن یې په پټه سره راټول شول. ځینو یې ځینو نورو ته وویل: «ایا پوهېږئ چې تاسو څه کړي وو، بوډا پلار مو له تاسو څه تېر کړل او یوسف له تاسو څه تېر کړل؟» هغوی وویل: «هو.»

هغه وویل: «نو د هغوی بښنه دې درته دوکه درنه کړي؛ ستاسو له الله سره به څه کېږي؟» نو پرېکړه یې وکړه چې پلار ته ورشي. هغوی د هغه مخې ته کېناستل او یوسف د پلار تر څنګ ناست و. زامنو وویل: «پلاره! موږ په داسې کار کې درغلي یو چې تر دې مخکې هېڅکله نه وو درغلي، او داسې پېښه راته شوې چې ساری یې نه دی شوی.»

تر دې چې پلار یې سخت خواشینی شو؛ حال دا چې پیغمبران علیهم السلام د خلکو تر ټولو ډېر مهربان دي. هغه وویل: «زما زامنو! څه شوي؟» هغوی وویل: «ایا پوهېږې چې موږ له تا او زموږ له ورور یوسف سره څه کړي وو؟» هغه وویل: «هو.» هغوی وویل: «ایا تاسې دواړو موږ وبښلي نه یاست؟»

هغوی وویل: «هو.» زامنو وویل: «ستاسې بښنه زموږ لپاره هېڅ ګټه نه لري، که الله موږ نه وي بښلي.» یعقوب وویل: «زما زامنو! څه غواړئ؟» هغوی وویل: «غواړو چې الله ته زموږ لپاره دعا وکړې. کله چې د الله له لوري وحی درته راشي چې هغه زموږ له کړنو تېر شوی، سترګې به مو روښانه او زړونه به مو ډاډه شي؛ که نه، په دنیا کې به هېڅکله سترګې نه راته روښانه کېږي.»

نو بوډا پاڅېد، قبلې ته مخامخ شو؛ یوسف د خپل پلار تر شا ودرېد او هغوی دواړه تر شا په عاجزۍ او خشوع ودرېدل. یعقوب دعا وکړه او یوسف آمین ووایه، خو شل کاله یې دعا قبوله نه شوه ـ صالح مري ویلي چې هغه یې وېروه ـ. کله چې شل کاله پوره شول، جبرائیل علیه السلام پر یعقوب نازل شو او ویې ویل: «الله زه درته رالېږلی یم، چې زېری درکړم: ستا د زامنو په اړه یې دعا قبوله کړه، له هغو کړنو یې تېر شو او له دوی یې له تا وروسته د نبوت ژمنې واخیستې.» دا روایت له انس څخه موقوف دی، او یزید رقاشي او صالح مري دواړه ډېر کمزوري دي.

سدي یادونه کړې چې کله د یعقوب علیه السلام د مرګ وخت راورسېد، یوسف ته یې وصیت وکړ چې د ابراهیم او اسحاق تر څنګ یې خښ کړي. کله چې وفات شو، یوسف یې مومیایي کړ او شام ته یې ولېږداوه، او د دواړو تر څنګ یې خښ کړ؛ علیهم السلام.

دا روایت بخاري او مسلم نقل کړی، او د هغوی په روایت کې داسې دي: «له تاسو څخه دې هېڅوک د کوم زیان له امله د مرګ هیله نه کوي؛ که نېک عمل کوونکی وي، ښايي نور خیر زیات کړي، او که بدعمله وي، ښايي د توبې فرصت ومومي. خو دې ووايي: اې الله! تر څو چې ژوند راته غوره وي، ژوندی مې وساته، او کله چې وفات راته غوره وي، وفات مې کړه.» (البقرة: ۲۸؛ الأعراف: ۱۲۶؛ مریم: ۲۳، ۲۷–۲۸؛ نوح: ۲۸).

د البغوي تفسیر

«زما ربه! تا ماته د پاچاهۍ یوه برخه راکړې ده»؛ یعنې د مصر پاچاهي. پاچاهي دا ده چې د چارو د سمبالولو او تدبیر څښتن ته د واک ساحه پراخه شي. «او د خبرو د تعبیر پوهه دې راکړې ده»؛ یعنې د خوبونو تعبیر.

«فاطر» یعنې: اې پیدا کوونکیه! «د اسمانونو او ځمکې فاطر» یعنې د دواړو پیدا کوونکی. «ته زما ولي یې»؛ یعنې زما مرستندوی او زما د چارو سمبالوونکی یې. «په دنیا او آخرت کې؛ ما د مسلمان په توګه وفات کړه»؛ یعنې د مسلمان په توګه مې خپل لوري ته وفات کړه.

«او له صالحانو سره مې یوځای کړه»؛ یعنې له خپلو پلرونو، پیغمبرانو سره.

قتاده ویلي: له یوسف پرته بل هېڅ پیغمبر د مرګ غوښتنه نه ده کړې. په کیسه کې راغلي چې کله الله د هغه کورنۍ سره یوځای کړه او مور، پلار او خپلوان یې ورته ورسول، نو خپل عزتمند رب ته یې شوق پیدا شو او دا خبره یې وکړه. حسن ویلي: له دې وروسته یې ډېر کلونه ژوند وکړ. بل چا ویلي: له دې وینا یوه اونۍ هم نه وه تېره شوې چې وفات شو.

د یوسف د پلار څخه د بېلتون د مودې په اړه اختلاف دی. کلبی ویلي: دوه ویشت کاله. بل روایت کې څلوېښت کاله راغلي دي. حسن ویلي: یوسف هغه مهال څاه ته واچول شو چې اوولس کلن و؛ له خپل پلار څخه اتیا کاله لرې پاتې شو؛ له یعقوب سره تر لیدو وروسته یې درې ویشت کاله ژوند وکړ، او د یو سل او شل کلونو په عمر وفات شو.

په تورات کې راغلي چې د یو سل او لس کلونو په عمر وفات شو. د عزیز له مېرمنې څخه د یوسف درې اولادونه وزېږېدل: افراییم، میشا او رحمة، چې د مبتلا ایوب علیه السلام مېرمن وه. بل روایت وايي، یوسف له خپل پلار وروسته شپېته کاله ژوند وکړ؛ او ځینو ویلي تر دې ډېر. په دې اړه روایتونه بېلابېل دي.

یوسف د یو سل او شل کلونو په عمر وفات شو. هغه یې د مرمرو په صندوق کې د نیل په سیند کې کېښود. علت دا و چې کله وفات شو، خلکو د هغه د ښخولو په ځای کې اختلاف وکړ. د هرې سیمې خلکو غوښتل چې په خپله سیمه کې یې ښخ کړي، د هغه د برکت په هیله؛ تر دې چې نږدې وه جګړه وکړي.

بیا یې دا غوره وګڼله چې د نیل په سیند کې یې کېږدي، په داسې ځای کې چې اوبه د مصر په ټولو سیمو کې خپرېږي، څو اوبه ترې تېرې شي او برکت یې ټولو ته ورسېږي. عکرمه ویلي: هغه د نیل په ښي اړخ کې ښخ شو؛ نو هغه اړخ زرغون شو او بل اړخ وچ شو. بیا یې د سیند په منځ کې کېښود او دا ځای یې په ځنځیر اندازه کړ؛ نو دواړه غاړې زرغونې شوې، تر هغه چې موسی هغه راویوست او په شام کې یې د خپلو پلرونو تر څنګ ښخ کړ، علیهم السلام. وروسته یې د سیند کیڼ اړخ ته ولېږداوه، نو هغه اړخ زرغون شو او بل اړخ وچ شو.