له شاهدانو سره د لیکلو دعا
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ. رَبَّنَا آمَنَّا، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ، وَنَطْمَعُ، أَنْ يُدْخِلَنَا. رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ.
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
او كله چې هغه څه واوري كوم چې دې رسول ته نازل شوي نو ته به ګورې چې په سترګو كې يې حق پېژندو سره اوښكې ډنډيږي، وايي زموږ ربه! موږ ايمان راوړى نو له شاهدي ويونكو سره مو وليكه. او موږ به ولې په الله ايمان نه راوړو او په كوم حق چې موږ ته راغلى، په داسى حال كې چې موږ دا هيله هم كوو چې خپل رب مو په صالحو خلكو كې داخل كړي.
د «فَاكْتُبْنَا» (موږ ولیکه) کلمه د امر په صیغه راغلې ده. دا د نېکانو دعا ده، لکه د حبشې واکمن نجاشي او د هغه نږدې ملګري، چې د قرآن د اورېدو پر مهال یې ژړل او اسلام یې ومانه.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
کله چې هغوی هغه څه واوري چې محمد صلی الله علیه وسلم ته نازل شوي دي، دا د هغوی پر زړونو اغېز کوي او زړونه یې ورته خشوع کوي؛ د هغه حق له امله چې اورېدلی یې وي او په حقانیت یې یقین کړی وي، سترګې یې له اوښکو ډکېږي. نو ځکه یې ایمان راوړ او پر حق یې اقرار وکړ، ویې ویل: «زموږ ربه! موږ ایمان راوړی، نو له شاهدانو سره مو ولیکه.» شاهدان د محمد صلی الله علیه وسلم امت دی؛ هغوی د الله پر توحید، د هغه د رسولانو پر رسالت او د هغوی د راوړل شوي دین پر حقانیت شاهدي ورکوي، او د تېرو امتونو په اړه د هغوی پر رښتینولۍ یا تکذیب شاهدي ورکوي.
هغوی عادل دي او شاهدي یې منل کېږي، لکه الله تعالی چې فرمایلي دي: «او په همدې ډول مو تاسو یو منځلاری امت ګرځولي یاست، څو پر خلکو شاهدان اوسئ او رسول پر تاسو شاهد وي.»
ګواکې هغوی د خپل ایمان او په ایمان کې د بیړې له امله ملامت کړل شول، نو ویې ویل: «او موږ ولې پر الله او پر هغه حق ایمان رانه وړو چې موږ ته راغلی دی، حال دا چې هیله لرو زموږ رب مو له صالحو خلکو سره داخل کړي؟» یعنې څه شی موږ له دې منع کوي چې پر الله ایمان راوړو، حال دا چې زموږ د رب له لوري داسې حق راغلی چې هېڅ شک او تردید پکې نشته؟ او کله چې ایمان راوړو او د حق پیروي وکړو، هیله لرو چې الله مو له صالحو خلکو سره جنت ته داخل کړي. نو کوم خنډ شته چې موږ منع کړي؟
آیا دا پخپله د دې غوښتنه نه کوي چې په ایمان راوړلو کې بیړه وکړو، ورته غاړه کېږدو او ترې پاتې نه شو؟
د امام ابن کثیر تفسیر
بیا الله هغوی د حق منونکو، د هغه پیروانو او انصاف کوونکو په توګه بیان کړل او ویې فرمایل: «او کله چې هغوی هغه څه واوري چې رسول ته نازل شوي دي، ته به د حق د پېژندلو له امله د هغوی سترګې له اوښکو ډکې وینې.» یعنې د هغه زیري له امله چې دوی ته د محمد صلی الله علیه وسلم د بعثت په اړه ورکړل شوي وو. «دوی وايي: زموږ ربه! موږ ایمان راوړی، نو له شاهدانو سره مو ولیکه.»
یعنې له هغو کسانو سره چې د دې خبرې پر حقانیت شاهدي ورکوي او ایمان پرې راوړي.
نسائي له عمرو بن علي الفلاس، هغه له عمر بن علي بن مقدّم، هغه له هشام بن عروه، هغه له خپل پلار، او هغه له عبدالله بن زبیر څخه روایت کړی چې دا آیت د نجاشي او د هغه د ملګرو په اړه نازل شوی دی: «او کله چې هغوی هغه څه واوري چې رسول ته نازل شوي دي، ته به د حق د پېژندلو له امله د هغوی سترګې له اوښکو ډکې وینې. دوی وايي: زموږ ربه! موږ ایمان راوړی، نو له شاهدانو سره مو ولیکه.»
طبراني ویلي دي: ابو شبیل عبیدالله بن عبدالرحمن بن واقد موږ ته حدیث بیان کړ، هغه وویل: زما پلار موږ ته حدیث بیان کړ، هغه وویل: عباس بن فضل موږ ته حدیث بیان کړ، له عبدالجبار بن نافع ضبي، له قتاده او جعفر بن ایاس، له سعید بن جبیر، له ابن عباس څخه یې د الله د دې وینا په اړه روایت وکړ: «او کله چې هغوی هغه څه واوري چې رسول ته نازل شوي دي، ته به د هغوی سترګې له اوښکو ډکې وینې.» ابن عباس وویل: هغوی بزګران وو؛ له جعفر بن ابي طالب سره له حبشې راغلي وو. کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم ورته قرآن ولوست، ایمان یې راوړ او سترګې یې له اوښکو ډکې شوې.
رسول الله صلی الله علیه وسلم ورته وفرمایل: «ښايي چې کله بېرته خپل وطن ته ورستانه شئ، له خپل دین څخه واوړئ.» هغوی وویل: «موږ به له خپل دین څخه وا نه وړو.» نو الله د هغوی دا خبره نازله کړه.
ابن ابي حاتم، ابن مردویه او حاکم په خپل مستدرک کې د سماک له لارې، هغه له عکرمه او هغه له ابن عباس څخه د الله د دې وینا په اړه روایت کړی: «نو له شاهدانو سره مو ولیکه.» یعنې له محمد صلی الله علیه وسلم سره؛ د هغه امت شاهدان دي، پر خپل پیغمبر شاهدي ورکوي چې پیغام یې رسولی، او پر رسولانو شاهدي ورکوي چې هغوی هم پیغام رسولی دی. بیا حاکم وویل: سند یې صحیح دی، خو بخاري او مسلم نه دی روایت کړی. الله دې له دواړو راضي وي.
الله تعالی فرمایي: «او موږ ولې پر الله او پر هغه حق ایمان رانه وړو چې موږ ته راغلی دی، او هیله لرو چې زموږ رب مو له صالحو خلکو سره داخل کړي؟» د نصاراوو دا ډله هماغه کسان دي چې د الله په دې وینا کې یاد شوي دي: «او له اهل کتابو ځینې داسې کسان شته چې پر الله، پر هغه څه چې تاسو ته نازل شوي او پر هغه څه چې دوی ته نازل شوي، ایمان لري او د الله په وړاندې عاجزي کوي...» آیت. همدوی هغه کسان دي چې الله په اړه یې فرمایلي دي: «هغو کسانو چې له دې وړاندې مو کتاب ورکړی، پر دې ایمان راوړي.
او کله چې دا کتاب ورته لوستل کېږي، وايي: موږ پرې ایمان راوړی؛ بېشکه دا زموږ د رب له لوري حق دی، او موږ له دې وړاندې هم مسلمانان وو. هغوی ته به د زغم له امله دوه ځله اجر ورکړل شي، بدۍ په نېکۍ دفع کوي، او له هغه څه چې موږ ورکړي دي لګښت کوي. او کله چې بېهوده خبرې واوري، ترې مخ اړوي او وايي: زموږ کړنې زموږ لپاره دي او ستاسو کړنې ستاسو لپاره؛ پر تاسو دې سلام وي. موږ ناپوهان نه غواړو.»
[آل عمران: ۱۹۹؛ القصص: ۵۲–۵۵]. هغوی د الله آیتونه په لږه بیه نه پلوري؛ د هغوی اجر له خپل رب سره دی. بېشکه الله ژر حساب کوونکی دی.
د البغوي تفسیر
«او موږ ولې پر الله او پر هغه حق ایمان رانه وړو چې موږ ته راغلی دی؟» دا ځکه چې یهودیانو هغوی ملامت کړل او ورته یې وویل: «تاسو ولې ایمان راوړ؟» نو هغوی په دې خبره ځواب ورکړ. «او هیله لرو چې زموږ رب مو له صالحو خلکو سره داخل کړي» یعنې د محمد صلی الله علیه وسلم په امت کې.
د دې څرګندونه د الله تعالی دا وینا ده: «زما نېک بندګان به د ځمکې وارثان شي.» [الأنبیاء: ۱۰۵].
«او کله چې هغوی هغه څه واوري چې رسول ته نازل شوي دي» یعنې محمد صلی الله علیه وسلم ته؛ «ته به د هغوی سترګې له اوښکو ډکې وینې» یعنې اوښکې به ترې بهېږي؛ «د هغه حق له امله چې پېژندلی یې دی.» ابن عباس رضي الله عنهما د عطاء په روایت کې ویلي: مطلب نجاشي او د هغه ملګري دي. جعفر په حبشه کې ورته «کهيعص» ولوست، نو هغوی تر هغه وخته ژړل چې جعفر قرائت پای ته ورساوه. «دوی وايي: زموږ ربه!
موږ ایمان راوړی، نو له شاهدانو سره مو ولیکه» یعنې د محمد صلی الله علیه وسلم له امت سره. د دې دلیل د الله تعالی دا وینا ده: «څو پر خلکو شاهدان اوسئ.» [البقرة: ۱۴۳].
په «صحیح البخاري» (۳۸۷۷) کې روایت دی چې کله نجاشي وفات شو، رسول الله محمد صلی الله علیه وسلم د هغه د مړینې خبر ورکړ او د هغه لپاره یې په غیاب کې د جنازې لمونځ ادا کړ.