Rumayn iyo ku biiridda markhaatiyaasha
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ. رَبَّنَا آمَنَّا، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ، وَنَطْمَعُ، أَنْ يُدْخِلَنَا. رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ.
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
83. Markay maqlaan waxa lagu soo dejiyey oo Waxyi ah Rasuulka, waxaad arki indhahooda oo ay ka qubanayso ilmadu Xaqa ay garteen awgii.Waxay yidhaahdaan: Rabbigayow! Waan rumeynay; ee nagu qor la jirka kuwa ka marag kaca Xaqa. 84. Maxaanaan u rumeyneyn Alle iyo waxa noo yimid ee Xaqa ah, oo aannaan u damceyn inuu Rabbigeen na geliyo (Jannada) la jirka dadka wanaagsan (Nabi Muxammad iyo asxaabtiisa).
Qaabku waa amar: «uktubnaa» (اكتبنا), oo macnihiisu yahay «nagu qor». Waa baryada dadka suubban, sida boqorkii Xabashida An-Najaashi iyo dadkii u dhawaa, kuwaas oo ooyay markii Qur’aanka loo akhriyey, dabadeedna Islaamka qaatay.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
Markay maqleen waxa loo soo dejiyey Rasuulka Muxammad (صلى الله عليه وسلم), taasi waxay saamaysay qalbiyadooda, wayna u khushuuceen. Indhahoodu waxay la buuxsameen ilmo, sababta oo ah xaqii ay maqleen ayay hubaan. Sidaas darteed ayay u rumaysteen oo qirteen, iyagoo yidhi: «Rabbiyow, waan rumaynay ee nagu qor kuwa markhaatiyaasha ah». Kuwaasi waa ummadda Muxammad (صلى الله عليه وسلم), waxayna Alle ugu markhaati kacaan kelinimadiisa, Rasuulladana ugu markhaati kacaan risaaladooda iyo runnimada wixii ay la yimaadeen.
Waxay sidoo kale ummadihii hore ugu markhaati kacaan rumayntooda iyo beenintooda. Waa dad caddaalad ah, markhaatifurkoodana waa la aqbalaa, sida uu Eebbe kor ahaaye yidhi: «Sidaas ayaannu idinka yeelnay ummad dhexdhexaad ah si aad dadka ugu noqotaan markhaatiyaal, Rasuulkuna uu idiinku noqdo markhaati».
Waxay u ekayd in lagu canaantay rumayntooda iyo sida ay ugu degdegeen, markaasay yidhaahdeen: «Maxaannu u rumayn waynaynaa Alle iyo xaqa noo yimid, innagoo rajaynayna inuu Rabbigeen nagu daro dadka suubban?» Macnuhu waa: Maxaa naga horjoogsanaya inaan Alle rumayno, iyadoo xaqa Rabbigeen nooga yimid, xaq aan shaki iyo shakiyayn midna aqbalayn? Haddii aynu rumayno oo xaqa raacno, waxaynu rajaynaynaa in Alle Jannada nagu geliyo dadka suubban. Haddaba maxaa naga horjoogsanaya?
Sow tani ma aha wax nagu khasbaya inaan rumaynta ugu degdegno oo u hoggaansanno, oo aynaan ka hadhin?
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Dabadeed wuxuu ku sifeeyey inay xaqa u hoggaansameen, raaceen oo caddaalad muujiyeen, wuxuuna yidhi: «Markay maqlaan waxa loo soo dejiyey Rasuulka, waxaad arkaysaa indhahooda oo ilmo ka qubanaysa, sababta oo ah xaqii ay garteen». Taas macnaheedu waa: xaqa ay hayeen ee ku saabsanaa bishaarada imaatinka Muxammad (صلى الله عليه وسلم). «Waxay yidhaahdaan: Rabbiyow, waan rumaynay ee nagu qor kuwa markhaatiyaasha ah»; taas macnaheedu waa: nagu dar kuwa markhaati ka ah runnimada arrintan oo rumaysan.
An-Nasaa’i wuxuu ka wariyey Camr bin Cali Al-Fallaas, isaga oo ka soo weriyey Cumar bin Cali bin Muqaddam, kana soo weriyey Hishaam bin Curwa, aabbihiisna ka soo weriyey Cabdullaahi bin Az-Zubayr, inuu yidhi: Aayaddan waxay ku soo degtay An-Najaashi iyo asxaabtiisii: «Markay maqlaan waxa loo soo dejiyey Rasuulka, waxaad arkaysaa indhahooda oo ilmo ka qubanaysa, xaqii ay garteen awgii. Waxay yidhaahdaan: Rabbiyow, waan rumaynay ee nagu qor kuwa markhaatiyaasha ah».
At-Tabaraani wuxuu yidhi: Waxaa noo sheegay Abuu Shubayl Cubaydullaah bin Cabdir-Raxmaan bin Waaqid; aabbihiis ayaa noo sheegay; Al-Cabbaas bin Al-Fadl ayaa nooga warramay; Cabdil-Jabbaar bin Naafic Ad-Dabbi ayaa nooga warramay, isagoo ka soo weriyey Qataadah iyo Jacfar bin Iyaas, kuwaasna ka soo weriyeen Saciid bin Jubayr, isaga oo ka soo weriyey Ibnu Cabbaas, oo ku saabsan hadalka Alle: «Markay maqlaan waxa loo soo dejiyey Rasuulka, waxaad arkaysaa indhahooda oo ilmo ka qubanaysa». Wuxuu yidhi: Waxay ahaayeen beeraley, kuwaas oo Ja’far bin Abii Daalib kala yimid Xabashida.
Markii Rasuulka Alle (صلى الله عليه وسلم) Qur’aanka u akhriyey, way rumaysteen, indhahooduna ilmo ayay la buuxsameen. Rasuulka Alle (صلى الله عليه وسلم) wuxuu ku yidhi: «Malaha markaad dalkiinna ku noqotaan ayaad diintiinna dib ugu noqon doontaan?» Waxay yidhaahdeen: «Diintayada kama noqon doonno». Markaasaa Alle soo dejiyey hadalka ay yidhaahdeen.
Ibnu Abii Xaatim, Ibnu Mardawayh iyo Al-Xaakim oo ku qoray Al-Mustadrak, waxay ku wariyeen silsiladda Simaak, Cikrima iyo Ibnu Cabbaas, hadalka Alle ee ah: «ee nagu qor kuwa markhaatiyaasha ah». Macnaheedu waa: nagu dar Muxammad (صلى الله عليه وسلم) iyo ummaddiisa, waayo iyagu waa markhaatiyaasha; waxay Nabigooda ugu markhaati kacayaan inuu gaadhsiiyey farriinta, Rasuulladana waxay ugu markhaati kacayaan inay farriinta gaadhsiiyeen. Dabadeed Al-Xaakim wuxuu yidhi: Silsiladdiisu waa saxiix, labadooduna kuma darin. Alle ha ka raalli noqdee labadoodaba.
Alle kor ahaaye wuxuu yidhi: «Maxaannu u rumayn waynaynaa Alle iyo xaqa noo yimid, innagoo rajaynayna inuu Rabbigeen nagu daro dadka suubban?» Qaybtan Masiixiyiinta ah waa kuwii lagu sheegay aayadda: «Dadka Kitaabka ah waxaa ka mid ah kuwo rumaynaya Alle, waxa laydiin soo dejiyey iyo waxa iyagana loo soo dejiyey, iyagoo Alle u khushuucsan» ilaa dhammaadka aayadda. Waxay sidoo kale yihiin kuwii Alle ka yidhi: «Kuwii aanu Kitaabka siinay ka hor, iyagu way rumaynayaan. Marka loo akhriyo waxay yidhaahdaan: Waan rumaynay, waana xaqa Rabbigeenna ka yimid; annagu hortiisaba Muslimiin ayaanu ahayn.
Kuwaasi waxaa la siin doonaa ajarkooda laba jeer, samirkoodii awgiis; xumaantana wanaag bay ku reebaan, waxa aanu arsaaqnayna wax bay ka bixiyaan. Markay maqlaan hadal aan micno lahayn way ka jeedsadaan, waxayna yidhaahdaan: Annagu camalladayada ayaannu leenahay, idinkuna camalladiinna; nabadgelyo korkiinna ha ahaato. Ma doonayno kuwa jaahiliinta ah» ilaa dhammaadka aayadda. Ma ku beddelanayaan aayadaha Alle qiimo yar.
Kuwaasi waxay Rabbigood agtiisa ku leeyihiin ajarkooda; Alle waa degdegaha xisaabta. (Aal-Cimraan, 199; Al-Qasas, 52–55).
Tafsiirka Al-Baqawi
«Maxaannu u rumayn waynaynaa Alle iyo xaqa noo yimid?» Taasi waxay dhacday markii Yuhuuddu canaanteen oo ku yidhaahdeen: «Maxaad u rumayseen?» Waxay ugu jawaabeen hadalkan.
«Innagoo rajaynayna inuu Rabbigeen nagu daro dadka suubban»; macnaheedu waa: inuu nagu daro ummadda Muxammad (صلى الله عليه وسلم). Waxa daliil u ah hadalka Alle: «Dhulka waxaa dhaxli doona addoommadayda suubban» (Al-Anbiyaa’, 105).
«Markay maqlaan waxa loo soo dejiyey Rasuulka» Muxammad (صلى الله عليه وسلم). «Waxaad arkaysaa indhahooda oo qulqulaya»; taas oo ah, ilmo daadinaya. «Xaqii ay garteen awgii». Ibnu Cabbaas (Alle ha ka raalli noqdee) ayaa laga wariyey, sida uu Cataa’ u soo weriyey, inuu yidhi: Waxa loola jeedaa An-Najaashi iyo dadkiisii.
Ja’far ayaa Xabashida ugu akhriyey suuradda Kaaf, Haa, Yaa, Cayn, Saad; wayna ooyayeen ilaa Ja’far ka dhammeeyey akhriska.
«Waxay yidhaahdaan: Rabbiyow, waan rumaynay ee nagu qor kuwa markhaatiyaasha ah»; waxaa loola jeedaa ummadda Muxammad (صلى الله عليه وسلم). Waxa daliil u ah hadalka Alle: «Si aad dadka ugu noqotaan markhaatiyaal» (Al-Baqarah, 143).
Saxiix Al-Bukhaari (№ 3877) waxaa laga weriyey in markii An-Najaashi geeriyooday, Nebi Muxammad (صلى الله عليه وسلم) uu ku dhawaaqay geeridiisa, una tukaday salaadda janaasada isagoo ka maqnaa.