Haqni tanib iymonga kelish
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ. رَبَّنَا آمَنَّا، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ، وَنَطْمَعُ، أَنْ يُدْخِلَنَا. رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ.
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
Audioni yuklab bo‘lmadi. Keyinroq urinib ko‘ring.
Ularni Payg`ambarga nozil qilingan narsani tinglaganlarida, haqni bilganliklaridan, ko`zlari yosh to`kkanini ko`rasan. Ular: «Ey Robbimiz, biz iymon keltirdik, bas, bizni shohidlar qatoriga yozgin», – derlar. «Nima uchun Allohga va bizga kelgan haqqa iymon keltirmas ekanmiz va Robbimiz bizni ham solih qavmlar qatoriga kiritishini tama' qilmas ekanmiz?!» – derlar.
«Uktubnā» (اكْتُبْنَا) so‘zi buyruq maylida kelgan. Bu, Qur’on tinglaganlarida ko‘zlaridan yosh oqib, Islomni qabul qilgan solih kishilarning — masalan, Habashiston hukmdori Najoshiy va uning yaqinlarining — duosidir.
Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri
«Rasulga nozil qilingan narsani eshitganlarida» — Muhammad sollallohu alayhi va sallamga nozil qilingan narsani eshitganlarida, bu ularning qalblariga ta’sir qilib, uni tinglab xushu’ga berildilar. O‘zlari haqiqat ekaniga qat’iy ishongan narsani eshitganlari sababli ko‘zlaridan yosh quyildi. Shu bois iymon keltirib, buni tan oldilar va: «Ey Robbimiz, iymon keltirdik. Bas, bizni shohidlar qatoriga yozgin», dedilar.
Ular Muhammad sollallohu alayhi va sallamning ummatidir. Ular Allohning yagonaligiga, payg‘ambarlarining rasulligiga va keltirgan narsalarining haq ekaniga guvohlik beradilar, avvalgi ummatlarning tasdiq etganlari va inkor qilganlari haqida ham guvohlik beradilar. Ular adolatli kishilardir va ularning guvohligi qabul qilinadi. Alloh taolo aytganidek: «Shunday qilib, sizlarni o‘rta ummat qildik, toki odamlar ustida guvoh bo‘lingiz va Payg‘ambar sizlarning ustingizda guvoh bo‘lsin».
Go‘yo ularni iymon keltirgani va unga shoshilgani uchun malomat qilgandek bo‘ldilar. Shunda ular: «Allohga va bizga kelgan haqqa nega iymon keltirmas ekanmiz? Robbimiz bizni solih qavmlar bilan birga kiritishini umid qilamiz», dedilar. Ya’ni: Robbimizdan kelgan, shubha va gumonni qabul qilmaydigan haqiqat bizga kelgan ekan, Allohga iymon keltirishimizga nima to‘sqinlik qilar edi?
Biz iymon keltirib, haqqa ergashsak, Alloh bizni solih qavmlar bilan birga jannatga kiritishidan umidvormiz. Bizni bundan nima to‘sar edi? Axir bu iymonga shoshilish, unga bo‘ysunish va undan ortda qolmaslik uchun yetarli sabab emasmi?
Imom Ibn Kasir tafsiri
So‘ng Alloh ularni haqqa bo‘ysunishlari, unga ergashishlari va insofli bo‘lishlari bilan ta’riflab, shunday dedi: «Rasulga nozil qilingan narsani eshitganlarida, haqiqatni taniganlari sababli ko‘zlaridan yosh quyilayotganini ko‘rasan. Ular: “Ey Robbimiz, iymon keltirdik, bizni shohidlar qatoriga yozgin”, deydilar». Ya’ni, bu narsaning haq ekaniga guvohlik beradigan va unga iymon keltiradiganlar qatoriga yozgin, deydilar. Bu yerda «haqiqatni taniganlari» degani — Muhammad sollallohu alayhi va sallamning yuborilishi haqidagi bashoratlar sababli taniganlaridir.
Nasoiy Amr ibn Ali al-Fallosdan, u Umar ibn Ali ibn Muqaddamdan, u Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Abdulloh ibn Zubayrdan rivoyat qiladi: «Bu oyat Najoshiy va uning hamrohlari haqida nozil bo‘lgan: “Rasulga nozil qilingan narsani eshitganlarida, haqiqatni taniganlari sababli ko‘zlaridan yosh quyilayotganini ko‘rasan. Ular: ‘Ey Robbimiz, iymon keltirdik, bizni shohidlar qatoriga yozgin’, deydilar”».
Tabaroniy aytadi: Bizga Abu Shubayl Ubaydulloh ibn Abdurahmon ibn Voqid rivoyat qildi; u aytdi: menga otam rivoyat qildi; u aytdi: bizga Abbos ibn Fazl, Abduljabbor ibn Nofi’ az-Zabbiydan, u Qatoda va Ja’far ibn Iyosdan, ular Sa’id ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan Allohning «Rasulga nozil qilingan narsani eshitganlarida, ko‘zlaridan yosh quyilayotganini ko‘rasan» degan so‘zi haqida rivoyat qildi. Ibn Abbos aytdi: «Ular yer haydaydigan dehqonlar edilar. Ja’far ibn Abu Tolib bilan Habashistondan kelishgan edi.
Rasululloh sollallohu alayhi va sallam ularga Qur’on o‘qib berganlarida, iymon keltirdilar va ko‘zlaridan yosh quyildi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Balki yurtingizga qaytganingizda diningizdan qaytarsizlar?” dedilar. Ular: “Dinimizdan qaytmaymiz”, dedilar. Alloh ularning shu so‘zlarini nozil qildi».
Ibn Abu Hotim, Ibn Mardavayh va Hokim «Mustadrak»ida Simok orqali, Ikrimadan, u Ibn Abbosdan Allohning «Bizni shohidlar qatoriga yozgin» degan so‘zi haqida rivoyat qilganlar. Ibn Abbos aytdi: «Ya’ni Muhammad sollallohu alayhi va sallam bilan birga [bo‘lganlar qatoriga]. Uning ummati shohidlardir: ular o‘z payg‘ambarlariga uning xabarni yetkazganiga, payg‘ambarlarga esa ularning xabarni yetkazganiga guvohlik beradilar». So‘ng Hokim: «Bu sanad sahih, lekin Buxoriy va Muslim uni keltirmagan», dedi. Alloh ikkovlaridan rozi bo‘lsin.
Alloh taoloning: «Allohga va bizga kelgan haqqa nega iymon keltirmas ekanmiz? Robbimiz bizni solih qavmlar bilan birga kiritishini umid qilamiz», degan so‘ziga kelsak, nasroniylarning bu toifasi Allohning: «Kitob berilganlardan, albatta, Allohga, sizlarga nozil qilingan narsaga va ularga nozil qilingan narsaga iymon keltiradigan, Allohga xushu’ qiladiganlari ham bor», degan oyatida zikr etilgan kishilardir. Ular haqida Alloh shunday degan: «Biz undan oldin Kitob bergan kimsalar unga iymon keltirurlar. Ularga u tilovat qilinganida: “Unga iymon keltirdik.
Albatta, u Robbimiz tomonidan kelgan haqdir. Darhaqiqat, biz undan oldin ham musulmon edik”, derlar. Ana o‘shalarga sabr qilganlari sababli ajrlari ikki barobar berilur. Ular yomonlikni yaxshilik bilan daf qilurlar va Biz ularga rizq qilib bergan narsalardan infoq qilurlar.
Behuda so‘zni eshitganlarida undan yuz o‘girurlar va: “Bizning amallarimiz o‘zimizga, sizlarning amallaringiz o‘zingizga. Sizlarga salom bo‘lsin. Biz johillarni istamaymiz”, derlar» — «johillarni istamaymiz» degan so‘zigacha. Ular Allohning oyatlarini ozgina bahoga sotib olmaydilar.
Ana o‘shalarga Robbilari huzurida ajr bor. Albatta, Alloh tez hisob qiluvchidir. (Oli Imron, 199; Qasas, 52–55.)
Al-Bag‘aviy tafsiri
«Allohga va bizga kelgan haqqa nega iymon keltirmas ekanmiz?» Yahudiylar ularni malomat qilib: «Nega iymon keltirdingiz?» deganlarida, ular shunday javob berdilar.
«Robbimiz bizni solih qavmlar bilan birga kiritishini umid qilamiz», ya’ni Muhammad sollallohu alayhi va sallamning ummati ichida. Bunga dalil: «Yerga Mening solih bandalarim voris bo‘lurlar» (Anbiyo, 105).
«Rasulga nozil qilingan narsani eshitganlarida» — Muhammad sollallohu alayhi va sallamga nozil qilingan narsani eshitganlarida. «Ko‘zlaridan yosh quyilayotganini ko‘rasan» — ko‘z yoshlari oqib tushadi. «Haqiqatni taniganlari sababli». Ibn Abbos roziyallohu anhumo Atiyadan rivoyat qilgan xabarda: bu bilan Najoshiy va uning hamrohlari nazarda tutiladi.
Ja’far ularga Habashistonda «Kāf Hā Yā ‘Ayn Ṣād»ni o‘qib bergan edi. Ja’far qiroatni tugatgunicha ular tinmay yig‘ladilar.
«Ular: “Ey Robbimiz, iymon keltirdik, bizni shohidlar qatoriga yozgin”, deydilar», ya’ni Muhammad sollallohu alayhi va sallamning ummati qatoriga. Bunga dalil Alloh taoloning: «Odamlar ustida guvoh bo‘lishingiz uchun» degan so‘zidir (Baqara, 143).
«Sahih al-Buxoriy»da (3877) rivoyat qilinishicha, Najoshiy vafot etganida, Payg‘ambar Muhammad sollallohu alayhi va sallam uning vafot etganini xabar qildilar va u uchun g‘oyibona janoza namozini o‘qidilar.