Ne’matlarga shukr va solihlik

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

U chumolining so‘zidan taajjublanib, uning fasohati, nasihati va so‘zlarni chiroyli ifodalashidan mamnun bo‘lib, kulimsiradi. Bu payg‘ambarlarning — ularga salavot va salomlar bo‘lsin — komil odobiga xos holatdir: o‘rinli narsadan taajjublanadilar, kulgilari esa kulimsirashdan nariga o‘tmaydi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning kulgisi ham, asosan, kulimsirash edi. Chunki qahqaha aqlning yengilligini va odobsizlikni bildiradi.

Taajjubga loyiq narsadan taajjublanmaslik va kulimsiramaslik esa qo‘pol fe’l va kibrga dalolat qiladi. Payg‘ambarlar bundan pokdirlar.

So‘ng Alloh uni shu holga yetkazgani uchun shukr qilib dedi: «Robbim, meni…» Ya’ni, menga ilhom ber va muvaffaq qil: «…O‘zing menga va ota-onamga bergan ne’matingga shukr etishimga…» Zero, ota-onaga berilgan ne’mat farzandga ham berilgan ne’matdir. U Robbisidan o‘ziga ham, ota-onasiga ham berilgan diniy va dunyoviy ne’matlarga shukr qilishga muvaffaq etishini so‘radi.

«…Va Sen rozi bo‘ladigan solih amal qilishimga» — ya’ni, amringga muvofiq, ixlos bilan ado etilgan, uni buzuvchi va nuqsonli qiluvchi narsalardan xoli bo‘lgan solih amalni qilishga meni muvaffaq etgin. «Va rahmating bilan meni solih bandalaring safiga qo‘shgin». Jannat ham rahmat jumlasidandir. Rahmat solihlar uchun, ularning daraja va martabalari turlicha bo‘lsa-da, tayyorlangandir. Bu — Alloh Sulaymonning chumoli so‘zini eshitganidagi holatidan keltirgan bir namunadir.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«U uning so‘zidan taajjublanib kulimsiradi va dedi: “Robbim, meni O‘zing menga va ota-onamga bergan ne’matingga shukr etishimga va Sen rozi bo‘ladigan solih amal qilishimga muvaffaq etgin”» — ya’ni, menga bergan ne’matingga shukr qilishni ilhomlantirgin. Bu ne’matlardan biri — menga qushlar va hayvonlarning tilini o‘rgatganingdir. Ota-onamga esa Islomni va Senga iymon keltirishni nasib etganingdir.

«Va Sen rozi bo‘ladigan solih amal qilishimga» — ya’ni, O‘zing yaxshi ko‘radigan va rozi bo‘ladigan amalni qilishimga.

«Va rahmating bilan meni solih bandalaring safiga qo‘shgin» — ya’ni, vafot ettirganingda meni solih bandalaring qatoriga va do‘stlaringdan bo‘lgan oliy hamrohlarga qo‘shgin.

Ba’zi mufassirlar bu vodiy Shom yerida yoki boshqa joyda bo‘lganini, chumoli esa pashshadek ikki qanotli bo‘lganini yoki shunga o‘xshash boshqa gaplarni aytganlar. Bunday gaplarda biror foyda yo‘q. Navf al-Bakaliydan: «Sulaymonning chumolilari bo‘rilar kabi edi», degan so‘z rivoyat qilingan. Men bu so‘z nuqtali “ya” harfi bilan yozilganini ko‘rdim.

Aslida esa nuqtali “ba” bo‘lishi kerak; bu xato ko‘chirilgan. Alloh bilguvchiroqdir.

Maqsad shuki, Sulaymon alayhissalom chumolining so‘zini tushundi va bundan taajjublanib kulimsiradi. Bu juda ulug‘ ishdir. Ibn Abu Hotim aytadi: «Otam bizga, Muhammad ibn Bashshor bizga, Yazid ibn Horun bizga, Mis’ar Zayd al-Amiydan, u Abu as-Siddiq an-Najiydan rivoyat qildi. Abu as-Siddiq dedi: “Sulaymon alayhissalom yomg‘ir so‘rab chiqdi.

Shunda u chalqancha yotib, oyoqlarini osmonga ko‘targan bir chumolini ko‘rdi. Chumoli: ‘Allohim, biz Sening yaratgan maxluqlaringdanmiz. Bizga yomg‘ir yog‘dirishingga ehtiyojimiz bor. Agar bizga yomg‘ir yog‘dirmasang, halok bo‘lamiz’, deb duo qilayotgan edi.

Sulaymon alayhissalom: ‘Qaytinglar, sizlarga o‘zgalar duosi sababli yomg‘ir yog‘dirildi’, dedi”».

Muslim rivoyat qilgan sahih hadisda Abdurazzoq Ma’mardan, u Hammomdan, u Abu Hurayradan, u esa Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qiladi: «Payg‘ambarlardan birini chumoli chaqdi. U chumolilar uyasini kuydirishga buyurdi. Shunda Alloh unga vahiy qildi: “Seni bir chumoli chaqqani uchun tasbeh aytib turgan ummatlardan birini halok qildingmi? Hech bo‘lmaganda faqat bitta chumolini [o‘ldirsang bo‘lmasmidi]!”»

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh taoloning «U uning so‘zidan taajjublanib kulimsiradi» degan so‘zi haqida Zajjoj aytadi: «Payg‘ambarlarning kulgisi, asosan, kulimsirash bo‘lgan». «Kulib» degani — kulimsirab, tabassum qilib. Aytishlaricha, u avval kulimsirab, keyin kulgan.

Abdulvahid al-Milihiy bizga, Ahmad ibn Abdulloh an-Na’imiy bizga, Muhammad ibn Yusuf bizga, Muhammad ibn Ismoil bizga, Yahyo ibn Sulaymon bizga, Ibn Vahb menga rivoyat qildi, dedi. Amr — u Ibn al-Horis — bizga, an-Nadr unga Sulaymon ibn Yasordan rivoyat qildi. Sulaymon ibn Yasor Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilib, u kishi shunday degan: «Men Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning og‘izlarining ichki qismi ko‘rinadigan darajada qahqaha otib kulganlarini hech ko‘rmaganman. U zot faqat kulimsirar edilar».

Abdulloh ibn Abdussamad al-Juzjoniy bizga, Abulqosim al-Xuzoiy bizga, al-Haysam ibn Kulayb bizga, Abu Iso bizga, Qutayba ibn Sa’id bizga, Ibn Lahi’a Abdulloh ibn Mug‘iyradan, u Abdulloh ibn al-Horis ibn Juz’ roziyallohu anhudan rivoyat qildi. U kishi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan ko‘ra ko‘proq kulimsiraydigan kishini ko‘rmaganman», degan.

Muqotil aytadi: «Sulaymonning chumoli so‘zidan kulgani taajjubdan edi. Chunki inson o‘zi ilgari duch kelmagan narsani ko‘rsa, taajjublanib kuladi». So‘ng Sulaymon unga ato etilgan ne’matlar uchun Robbiga hamd aytdi.

«Va dedi: “Robbim, meni…”» — menga ilhom ber, degani. «…O‘zing menga va ota-onamga bergan ne’matingga shukr etishimga va Sen rozi bo‘ladigan solih amal qilishimga, rahmating bilan meni solih bandalaring safiga qo‘shgin». Ya’ni, meni ularning qatoriga kiritgin, ismimni ularning ismlari bilan birga qayd etgin va meni ularning guruhi bilan birga mahshur qilgin. Ibn Abbos: «Ibrohim, Ismoil, Ishoq, Ya’qub va ulardan keyingi payg‘ambarlar bilan birga», degan.

Yana aytilishicha, bu «solih bandalaring qatorida, rahmating bilan meni jannatga kiritgin», deganidir.