Ibrohimning solihlik va najot duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

«Meni na’iym jannatining vorislaridan qilgin», ya’ni Alloh ularga meros qilib beradigan jannat ahlidan qilgin. Alloh uning duosini ijobat qilib, na’iym jannatlaridagi darajasini yuksaltirdi.

So‘ngra Ibrohim alayhissalom Robbisiga duo qilib dedi: «Robbim, menga hukm hadya etgin», ya’ni hukmlarni, halol va haromni tanib, odamlar orasida hukm qila oladigan ko‘p ilm ato etgin. «Va meni solihlarga qo‘shgin», ya’ni birodarlari bo‘lgan payg‘ambarlar va rasullar safiga qo‘shgin.

«Va menga keyingilar orasida rost maqtov ato etgin», ya’ni oxir zamongacha davom etadigan chin maqtov nasib qilgin. Alloh uning duosini ijobat etdi: unga ilm va hikmatdan ato etdiki, u eng afzal rasullardan bo‘ldi; uni rasul birodarlariga qo‘shdi; barcha dinlar orasida, hamma zamonlarda uni sevimli, maqbul, ulug‘langan va maqtalgan qildi. Alloh taolo aytadi: «Keyingilar orasida unga yaxshi nom qoldirdik. Ibrohimga salom bo‘lsin.

Ezgu ish qiluvchilarni mana shunday mukofotlaymiz. Albatta, u Bizning mo‘min bandalarimizdandir» (Soffot, 37:108–111).

«Otamni mag‘firat qilgin. Albatta, u adashganlardan bo‘ldi». Bu duo otasiga: «Yaqinda Robbimdan sen uchun mag‘firat so‘rayman. Albatta, U menga mehribondir», deb bergan va’dasi sababli bo‘lgan. Alloh taolo aytadi: «Ibrohimning otasi uchun mag‘firat so‘rashi faqat unga bergan va’dasi sababli edi.

Qachonki uning Allohga dushman ekanligi unga ayon bo‘lgach, undan yuz o‘girdi. Albatta, Ibrohim nihoyatda oh-voh qiluvchi, halim edi» (Tavba, 9:114).

«U kunda mol ham, bolalar ham foyda bermaydi. Magar Alloh huzuriga sog‘lom qalb bilan kelgan kishigina [foyda topar]». Alloh huzurida faqat ana shu qalb egasiga foyda beradi; u shu qalbi bilan azobdan najot topadi va ulkan savobga erishadi. Sog‘lom qalb — shirk, shubha, yomonlikni sevish, bid’at va gunohlarda turib olishdan salomat bo‘lgan qalbdir.

Bu narsalardan salomat bo‘lish, demak, ularning zid bo‘lgan sifatlari — ixlos, ilm, ishonch, yaxshilikni sevish va uni qalbida go‘zal ko‘rish bilan sifatlanishdir. Shuningdek, kishining iroda va sevgisi Allohning muhabbatiga ergashishi, havoyi nafsi esa Allohdan kelgan narsaga bo‘ysunishi lozim.

«Ular qayta tiriltiriladigan kunda meni sharmanda qilmagin», ya’ni ayrim gunohlar sababli malomat, azob va sharmandalikka duchor qilmagin, balki o‘sha kunda meni saodatli qilgin.

«U kunda mol ham, bolalar ham foyda bermaydi. Magar Alloh huzuriga sog‘lom qalb bilan kelgan kishigina [foyda topar]». Alloh huzurida faqat ana shu qalb egasiga foyda beradi; u shu bilan azobdan najot topadi va ulkan savobga erishadi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«Meni na’iym jannatining vorislaridan qilgin», ya’ni dunyoda mendan keyin yaxshi nomimni boqiy qilgin va Oxiratda meni na’iym jannatining vorislaridan etgin, deb so‘radi.

Shuning uchun Alloh taolo: «Magar Alloh huzuriga sog‘lom qalb bilan kelgan kishigina [foyda topar]», dedi. Ya’ni u qalb kirlik va shirkdan salomat bo‘ladi. Muhammad ibn Sirin aytadi: «Sog‘lom qalb — Alloh haq ekanini, Qiyomat soati shubhasiz kelishini va Alloh qabrlardagilarni tiriltirishini biladigan qalbdir». Ibn Abbos: «Alloh huzuriga sog‘lom qalb bilan kelgan kishi — tirikligida “La ilaha illalloh” deb guvohlik bergan kishidir», degan.

Mujohid, Hasan va boshqalar «sog‘lom qalb»ni shirkdan xoli qalb, deb izohlaganlar. Sa’id ibn al-Musayyab aytadi: «Sog‘lom qalb — to‘g‘ri, sog‘lom qalbdir. U mo‘minning qalbidir, chunki munofiqning qalbi kasaldir». Alloh taolo: «Ularning qalblarida kasallik bor», deydi (Baqara, 2:10).

Abu Usmon an-Naysoburiy aytadi: «U sunnatga xotirjam bo‘lgan, bid’atdan xoli qalbdir».

«U kunda mol ham, bolalar ham foyda bermaydi», ya’ni moli, hatto yer yuzini to‘ldiradigan oltin evaziga o‘zini qutqarmoqchi bo‘lsa ham, Allohning azobidan himoya qila olmaydi. «Bolalar ham [foyda bermaydi]», hatto yer yuzidagi barcha kishilarni evaziga bermoqchi bo‘lsa ham. O‘sha kuni faqat Allohga iymon keltirish, dinni Unga xolis qilish va shirkdan yuz o‘girish foyda beradi. Shu sababli: «Magar Alloh huzuriga sog‘lom qalb bilan kelgan kishigina [foyda topar]», dedi.

Ya’ni u qalb kirlik va shirkdan salomat bo‘ladi. Muhammad ibn Sirin aytadi: «Sog‘lom qalb — Alloh haq ekanini, Qiyomat soati shubhasiz kelishini va Alloh qabrlardagilarni tiriltirishini biladigan qalbdir».

«Ular qayta tiriltiriladigan kunda meni sharmanda qilmagin», ya’ni avvalgilari-yu keyingilari barcha maxluqot tiriltiriladigan Qiyomat kuni meni sharmandalikdan asragin. Imom Buxoriy «Ular qayta tiriltiriladigan kunda meni sharmanda qilmagin» oyati tafsirida Ibrohim ibn Tahmondan, u Ibn Abu Zi’bdan, u Sa’id ibn Abu Sa’id al-Maqburiydan, u otasidan, u esa Abu Hurayradan roziyallohu anhu rivoyat qiladi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Ibrohim Qiyomat kuni otasini yuzida chang va g‘ubor holida ko‘radi», dedilar.

Bizga Ismoil rivoyat qildi, dedi; bizga birodarim rivoyat qildi, u Ibn Abu Zi’bdan, u Sa’id al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan, u esa Nabiy sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qilgan: «Ibrohim Qiyomat kuni otasiga duch keladi-da: “Ey Robbim, menga meni ular qayta tiriltiriladigan kunda sharmanda qilmasligingni va’da qilgan eding”, deydi. Alloh: “Men jannatni kofirlarga harom qildim”, deydi». Buxoriy bu rivoyatni mazkur oyat ostida shu tarzda keltirgan.

«Payg‘ambarlar qissalari» kitobida ham ayni shu isnod bilan, faqat o‘zi rivoyat qilib, quyidagi lafzda keltiradi: «Ibrohim Qiyomat kuni otasi Ozar bilan uchrashadi. Ozar yuzida chang va g‘ubor bo‘ladi. Ibrohim unga: “Men senga menga itoatsizlik qilma, demaganmidim?” deydi.

Otasi: “Bugun senga itoatsizlik qilmayman”, deydi. Ibrohim: “Ey Robbim, meni ular qayta tiriltiriladigan kunda sharmanda qilmasligingni va’da qilgan eding. Axir, eng uzoqdagi otamdan-da sharmandalik bormi?” deydi. Alloh taolo: “Men jannatni kofirlarga harom qildim”, deydi.

So‘ng: “Ey Ibrohim, oyoqlaring ostida nima bor?” deyiladi. U qarasa, najosatga belangan qurbonlik hayvoni bo‘ladi. Uni oyoqlaridan ushlab, do‘zaxga uloqtiriladi».

Abu Abdurahmon an-Nasoiy o‘zining «Sunan al-Kubro» asari tafsir bo‘limida «Ular qayta tiriltiriladigan kunda meni sharmanda qilmagin» oyati haqida shunday rivoyat qilgan: Ahmad ibn Hafs ibn Abdulloh bizga xabar berdi; otam menga rivoyat qildi; Ibrohim ibn Tahmon menga Muhammad ibn Abdurahmon orqali, u Sa’id ibn Abu Sa’id al-Maqburiydan, u otasidan, u esa Abu Hurayradan rivoyat qildi. Abu Hurayra aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dedilar: «Ibrohim Qiyomat kuni otasini yuzida chang va g‘ubor holida ko‘radi-da, unga: “Men seni bundan qaytargan edim, sen esa menga itoatsizlik qilding”, deydi.

Otasi: “Ammo bugun senga bir marta ham itoatsizlik qilmayman”, deydi. Ibrohim: “Ey Robbim, meni ular qayta tiriltiriladigan kunda sharmanda qilmasligingni va’da qilgan eding. Agar otamni sharmanda qilsang, eng uzoqdagi kishini sharmanda qilgan bo‘lasan”, deydi. Alloh: “Ey Ibrohim, Men jannatni kofirlarga harom qildim”, deydi.

So‘ng otasi undan olib qo‘yiladi. Ibrohim: “Ey Robbim, otam qani?” deydi. Alloh: “Oyoqlaring ostiga qara”, deydi. Qarasa, o‘z najosatida dumalab yotgan erkak sirtlonni ko‘radi. Uni oyoqlaridan ushlab, do‘zaxga uloqtiriladi».

Bu g‘arib isnod bo‘lib, rivoyatda munkarlik bor. «Ziyx» — erkak sirtlon, ya’ni Ozar najasiga belangan sirtlon qiyofasiga aylantirilib, shu holida do‘zaxga tashlanadi. Bazzor ham bu rivoyatni Hammad ibn Salamadan, u Ayyubdan, u Muhammad ibn Sirindan, u Abu Hurayradan, u esa Nabiy sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qilgan; bu rivoyat ham g‘aribdir. Shuningdek, uni Qatodadan, u Ja’far ibn Abdul G‘ofirdan, u Abu Sa’iddan, u esa Nabiy sollallohu alayhi va sallamdan shunga o‘xshash tarzda rivoyat qilgan.

Bu Ibrohim alayhissalomning Robbisidan hukm berishini so‘rashidir. Ibn Abbos: «Bu — ilm», dedi. Ikrima: «Aql», dedi. Mujohid: «Qur’on», dedi. Sudiy: «Payg‘ambarlik», dedi. «Va meni solihlarga qo‘shgin», ya’ni dunyo va Oxiratda meni solihlar bilan birga qilgin.

Nabiy sollallohu alayhi va sallam vafotlari yaqinlashganda: «Allohim, bizni musulmon holimizda yashat, musulmon holimizda vafot ettir va bizni solihlarga qo‘shgin; sharmanda ham, dinimizdan qaytgan ham qilmagin. Allohim, eng oliy hamroh [bo‘lgin]», deb uch marta aytganlar.

«Va menga keyingilar orasida rost maqtov ato etgin», ya’ni mendan keyin meni eslatib turadigan go‘zal nom ber va yaxshilikda menga ergashiladigan qilgin. Alloh taolo aytganidek: «Keyingilar orasida unga yaxshi nom qoldirdik. Ibrohimga salom bo‘lsin. Ezgu ish qiluvchilarni mana shunday mukofotlaymiz» (Soffot, 37:108–110).

Mujohid va Qatoda «keyingilar orasida rost maqtov»ni «yaxshi maqtov» deb izohlaganlar. Mujohid aytadi: Bu Alloh taoloning «Unga dunyoda ham ajr berdik. Albatta, u Oxiratda ham solihlardandir» (Ankabut, 29:27) va «Unga dunyoda yaxshilik berdik. Albatta, u Oxiratda ham solihlardandir» (Nahl, 16:122), degan so‘zlariga o‘xshaydi.

Lays ibn Abu Sulaym aytadi: «Har bir din ahli uni yaxshi ko‘radi va unga do‘st tutadi». Ikrima ham shunday degan.

«Otamni mag‘firat qilgin. Albatta, u adashganlardan bo‘ldi», degani Alloh taoloning «Robbimiz, meni va ota-onamni mag‘firat qilgin», degan so‘ziga o‘xshaydi (Ibrohim, 14:41). Ibrohim alayhissalom keyinchalik bu duosidan qaytdi. Alloh taolo aytadi: «Ibrohimning otasi uchun mag‘firat so‘rashi faqat unga bergan va’dasi sababli edi.

Qachonki uning Allohga dushman ekanligi unga ayon bo‘lgach, undan yuz o‘girdi. Albatta, Ibrohim nihoyatda oh-voh qiluvchi, halim edi» (Tavba, 9:114). Alloh taolo uning otasi uchun mag‘firat so‘rashini qat’iy to‘xtatib, dedi: «Sizlar uchun Ibrohim va u bilan birga bo‘lganlarda go‘zal namuna bor. Ular o‘z qavmlariga: “Albatta, biz sizlardan va Allohdan o‘zga ibodat qilayotgan narsalaringizdan bezormiz.

Sizlarga kufr keltirdik. To yolg‘iz Allohga iymon keltirmaguningizcha, biz bilan sizlarning o‘rtangizda abadiy adovat va nafrat paydo bo‘ldi”, dedilar. Faqat Ibrohimning otasiga: “Albatta, men sen uchun mag‘firat so‘rayman, ammo Alloh tomonidan senga hech narsaga ega emasman”, degan so‘zi bundan mustasno» (Mumtahana, 60:4).

«Magar Alloh huzuriga sog‘lom qalb bilan kelgan kishigina [foyda topar]», ya’ni shirk va shubhadan xoli qalb bilan kelgan kishi. Gunohlardan esa hech kim butunlay salomat bo‘la olmaydi. Bu mufassirlarning ko‘pchiligi aytgan so‘zdir. Sa’id ibn al-Musayyab aytadi: «Sog‘lom qalb — to‘g‘ri, sog‘lom qalbdir.

U mo‘minning qalbidir, chunki kofir va munofiqning qalbi kasaldir». Alloh taolo: «Ularning qalblarida kasallik bor», deydi (Baqara, 2:10). Ibn Usmon an-Naysoburiy aytadi: «U bid’atdan xoli, sunnatga xotirjam bo‘lgan qalbdir».

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Robbim, menga hukm hadya etgin». Ibn Abbos: «Allohning chegaralari va hukmlarini bilish», degan. Muqotil: «Fahm va ilm», degan. Kalbiy: «Payg‘ambarlik», degan.

«Va meni solihlarga qo‘shgin», ya’ni mendan oldin o‘tgan payg‘ambarlarni martaba va darajada menga hamroh qilgin.

«Va menga keyingilar orasida rost maqtov ato etgin», ya’ni go‘zal maqtov, yaxshi nom va mendan keyin keladigan ummatlar orasida umumiy qabul qilinish ato etgin. Alloh unga buni berdi: barcha din ahli uni do‘st tutadigan va maqtaydigan bo‘ldi. Qutaybiy aytadi: «Til» so‘zi isti’ora tariqasida «so‘z» o‘rnida qo‘llangan, chunki so‘z til bilan aytiladi.

«Meni na’iym jannatining vorislaridan qilgin», ya’ni na’iym jannatini ato etadigan kishilardan qilgin. «Meni sharmanda qilmagin», ya’ni meni sharmanda etmagin. «Ular qayta tiriltiriladigan kunda». «U kunda mol ham, bolalar ham foyda bermaydi».

«Otamni mag‘firat qilgin. Albatta, u adashganlardan bo‘ldi». U buni otasining Allohga dushman ekanligi ayon bo‘lishidan avval aytgan. Bu haqda Tavba surasida yuqorida zikr qilindi.

«Magar Alloh huzuriga sog‘lom qalb bilan kelgan kishigina [foyda topar]», ya’ni shirk va shubhadan xoli qalb bilan. Ammo gunohlardan hech kim salomat bo‘lmaydi. Bu mufassirlarning ko‘pchiligi aytgan so‘zdir. Sa’id ibn al-Musayyab: «Sog‘lom qalb — to‘g‘ri, sog‘lom qalbdir.

U mo‘minning qalbidir, chunki kofir va munofiqning qalbi kasaldir. Alloh taolo: “Ularning qalblarida kasallik bor”, deydi (Baqara, 2:10)», degan. Ibn Usmon an-Naysoburiy: «U bid’atdan xoli, sunnatga xotirjam bo‘lgan qalbdir», degan.