Hanuun, xusuus wanaagsan iyo badbaado
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
83. Rabbiyow! I sii cilmi (iyo fahmo), ina haleeshii kuwa wanaagsan. 84. Oo ii yeel xus fiican facyada dambe dhexdood. 85. Iga mid yeel dhaxlayaasha Jannada barwaaqada ah. 86. U denbi dhaaf aabbahay, wuxuu ka mid yahay kuwaa lunsane. 87. Ha i dulleynna Maalinta la soo bixin (dadka - Maalinta Qiyaame). 88. Maalinta aysan wax tareyn maal iyo ilmo midna. 89. Mid maahee ula yimaada Alle qalbi fayow [6].
Qaababka ducada: «hab lii» (هَبْ لِي), «alhiqnii» (أَلْحِقْنِي) iyo «ijcal lii» (اجْعَلْ لِي) waxay ka mid yihiin baryooyinkii Ibraahim. Qalbiga fayow (قَلْبٌ سَلِيمٌ) ayaa ah waxa keliya ee qofka badbaadiya Aakhiro.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
«Iga mid yeel dhaxlayaasha Jannada barwaaqada ah» waxaa loola jeedaa: iga yeel dadka Jannada, taas oo Alle dhaxalsiiyo. Alle wuu aqbalay ducadiisii, wuxuuna derejadiisa ku sarraysiiyey Jannadaha barwaaqada ah.
Markaas ayuu nabigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) Rabbigiis baryey: «Rabbiyow, i sii xukun» — taas oo ah cilmi badan oo aan ku garto xukunnada, xalaasha iyo xaaraanta, dadka dhexdoodana aan ugu kala garsooro. «Oo igu dar kuwa wanaagsan» — walaalihiis nebiyada iyo rususha ah.
«Oo ii yeel xus run ah dadka dambe dhexdooda» — taas oo ah, ii yeel ammaan run ah oo sii jira ilaa dhammaadka waqtiga. Alle wuu aqbalay ducadiisii, wuxuuna siiyey cilmi iyo xukun uu ku noqday mid ka mid ah rususha ugu fadliga badan. Wuxuuna ku daray rususha walaalihiis ah, wuxuuna ka yeelay mid la jecel yahay, la aqbalay, la weyneeyo oo lagu ammaano diimaha oo dhan iyo waqti kasta. Alle wuxuu yiri: «Waxaan uga tagnay xusuus wanaagsan dadka dambe dhexdooda.
Nabadgelyo Ibraahim korkiisa ha ahaato. Sidaas ayaannu u abaalmarinnaa sama-falayaasha. Xaqiiqdii, wuxuu ka mid ahaa addoommadayada mu’miniinta ah.»
«Aabbahayna u dambi dhaaf, waayo wuxuu ka mid ahaa kuwa lumay» — ducadan wuxuu ku baryey ballantii uu aabbihii u qaaday: «Waxaan Rabbigay kuu weydiisan doonaa dambi-dhaaf; hubaal, isagu aad buu ii naxariis badan yahay.» Alle wuxuu yiri: «Ibraahim aabbihii dambi-dhaaf ugu baryeyna ma ahayn wax kale oo aan ahayn ballan uu horay ugu qaaday. Markii ay u caddaatay inuu cadow u yahay Alle, wuu ka bari noqday. Xaqiiqdii, Ibraahim wuxuu ahaa mid aad u baryo badan oo dulqaad badan.»
«Maalintaas maal iyo carruur waxba ma taraan, marka laga reebo qof Alle ula yimaada qalbi fayow.» Kan ayaa agtaada waxtar ka helaya; waana kan ciqaabta kaga badbaadaya oo ajar weyn mudanaya. Qalbiga fayow waa qalbi ka badbaaday shirki, shaki, jacaylka xumaanta iyo ku adkaysiga bidcada iyo dembiyada. Inuu waxyaalahaas ka badbaadana waxaa ka dhasha inuu yeesho lidkooda: ikhlaas, cilmi, yaqiinsanaan, jacaylka wanaagga iyo inuu wanaagga qalbigiisa ku qurxiyo; sidoo kale rabitaankiisa iyo jacaylkiisu inay raacaan waxa Alle jecel yahay, hawadiisuna ay raacdo waxa Alle ka yimid.
«Maalinta la soo bixinayo ha i dullayn» — ha igu canaanan dembiyada qaarkood, hana igu ciqaabin ama igu ceebayn; ee maalintaas iga yeel kuwa farxadda hela.
«Maalintaas maal iyo carruur waxba ma taraan, marka laga reebo qof Alle ula yimaada qalbi fayow.» Kan ayaa agtaada waxtar ka helaya, waana kan ciqaabta kaga badbaadaya oo ajar weyn mudanaya.
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Alle wuxuu yiri: «Oo iga yeel dhaxlayaasha Jannada barwaaqada ah»; taas macnaheedu waa: adduunka igu mannayso in xusuus wanaagsan la iga reebo geeridayda ka dib, Aakhirana iga yeel kuwa dhaxla Jannada barwaaqada ah.
Sidaas darteed ayuu yiri: «Marka laga reebo qof Alle ula yimaada qalbi fayow» — oo ah qalbi ka badbaaday wasakhda iyo shirkiga. Muxammad ibn Siiriin wuxuu yiri: Qalbiga fayow waa inuu ogaado in Alle xaq yahay, Saacaduna iman doonto oo aan shaki ku jirin, Alle na soo bixin doono kuwa qabuuraha ku jira. Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: «Qof Alle ula yimaada qalbi fayow» waa qalbi nool oo qiraya inaan ilaah xaq lagu caabudo jirin Alle mooyee. Mujaahid, Al-Xasan iyo kuwo kale waxay yiraahdeen: «Qalbi fayow» waxaa loola jeedaa qalbi ka fayow shirkiga.
Saciid ibn Al-Musayyib wuxuu yiri: Qalbiga fayow waa qalbi caafimaad qaba, waana qalbiga mu’minka; qalbiga munaafiqase waa bukaa. Alle wuxuu yiri: «Quluubtooda cudur baa ku jira» (Al-Baqara, 2:10). Abuu Cusmaan An-Naysaabuurii wuxuu yiri: Waa qalbi ka madhan bidcada, kuna xasilloon Sunnada.
«Maalin aan maal iyo carruur waxba tarayn» — maal maalintaas qofka kama difaaci doono cadaabka Alle, xataa haddii uu madax-furasho uga bixiyo dahab dhulka buuxiya; carruurtuna waxba ma tari doonaan, xataa haddii uu madax-furasho uga bixiyo dhammaan kuwa dhulka jooga. Maalintaas waxba ma anfici doonaan aan ahayn rumaynta Alle, diinta oo isaga keliya loo khaalis yeelo iyo ka bari-noqoshada shirkiga. Sidaas awgeed ayuu yiri: «Marka laga reebo qof Alle ula yimaada qalbi fayow» — oo ah qalbi ka badbaaday wasakhda iyo shirkiga.
Muxammad ibn Siiriin wuxuu yiri: Qalbiga fayow waa inuu ogaado in Alle xaq yahay, Saacaduna iman doonto oo aan shaki ku jirin, Alle na soo bixin doono kuwa qabuuraha ku jira.
«Maalinta la soo bixinayo ha i dullayn» — taas oo ah, iga badbaadi dulliga Maalinta Qiyaame, marka makhluuqaadka, kuwii ugu horreeyey iyo kuwii ugu dambeeyeyba, la soo bixin doono.
Al-Bukhaari wuxuu ka wariyey macnaha aayadda «Maalinta la soo bixinayo ha i dullayn»: Ibraahim ibn Tahmaan wuxuu ka wariyey Ibnu Abii Dhi’b, kaas oo ka wariyey Saciid ibn Abii Saciid Al-Maqbarii, kaas oo aabbihii ka wariyey, kaas oo Abuu Hureyra (Alle haka raalli noqdee) ka wariyey in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yiri: «Ibraahim wuxuu arkay aabbihii Maalinta Qiyaame, isagoo boor iyo mugdi wejiga kaga yaal.»
Ismaaciil wuxuu noo sheegay, walaalkiisna wuu noo sheegay, isaga oo ka wariyey Ibnu Abii Dhi’b, Saciid Al-Maqbarii, Abuu Hureyra, Nabigana (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), inuu yiri: «Ibraahim wuxuu la kulmi doonaa aabbihii, wuxuuna oran doonaa: “Rabbiyow, waad ii ballanqaadday inaadan i dullaynayn maalinta dadka la soo bixinayo.” Alle wuxuu oran doonaa: “Jannada waxaan ka xaaraantinimeeyey gaalada.”» Sidaas ayuu ugu wariyey aayaddan agteeda.
Kitaabka Axkaamta Nebiyadana wuxuu ku wariyey isla silsiladdan, keligiisna ku gaar yahay, iyadoo erayadu yihiin: Ibraahim wuxuu la kulmi doonaa aabbihii Aazar Maalinta Qiyaame, wejiga Aazarna boor iyo mugdi baa ka muuqan doona. Ibraahim wuxuu ku oran doonaa: «Miyaanan ku odhan, ha i caasiyin?» Aabbihii wuxuu oran doonaa: «Maanta kuma caasinayo.» Ibraahim wuxuu oran doonaa: «Rabbiyow, waad ii ballanqaadday inaadan i dullaynayn maalinta dadka la soo bixinayo.
Dulli kee baa ka weyn in aabbahay ugu fog yahay [i lagu ciqaabayo]?» Alle wuxuu oran doonaa: «Jannada waxaan ka xaaraantinimeeyey gaalada.» Markaasaa la oran doonaa: «Ibraahimow, cagahaaga hoostooda maxaa yaal?» Wuu eegi doonaa, wuxuuna arki doonaa waraabe dhoobo wasakhaysan ku daatay. Lugihiisa ayaa la qaban doonaa, dabkana lagu tuuri doonaa.
Abuu Cabdirraxmaan An-Nasaa’ii wuxuu ku wariyey Tafsiirka ku jira Sunankiisa weyn, marka laga hadlayo aayadda «Maalinta la soo bixinayo ha i dullayn»: Axmed ibn Xafsa ibn Cabdullaah wuxuu noo sheegay, aabbihiisna wuxuu ii sheegay, Ibraahim ibn Tahmaan wuxuu ii sheegay, isaga oo ka wariyey Muxammad ibn Cabdirraxmaan, Saciid ibn Abii Saciid Al-Maqbarii, aabbihii iyo Abuu Hureyra, kaas oo yiri: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yiri: «Ibraahim wuxuu arkay aabbihii Maalinta Qiyaame, isagoo boor iyo mugdi wejiga kaga yaal.
Wuxuuna ku yiri: “Waxaan kaa reebay arrintan, waadse i caasiday.” Aabbihii wuxuu yiri: “Maanta mar dambe ku caasin maayo.” Ibraahim wuxuu yiri: “Rabbiyow, waad ii ballanqaadday inaadan i dullaynayn maalinta dadka la soo bixinayo; haddii aad aabbahay dullayso, yaa ugu fog [dulli ahaan]?” Alle wuxuu yiri: “Ibraahimow, Jannada waxaan ka xaaraantinimeeyey gaalada.”
Markaasaa aabbihii laga qaaday [hortiisa]. Alle wuxuu yiri: “Ibraahimow, aabbahaa xaggee buu joogaa?” Wuxuu yiri: “Adigaa iga qaaday.” Alle wuxuu yiri: “Hoostaada eeg.” Wuu eegay, wuxuuna arkay waraabe lab ah oo wasakhdiisa isku rogrogaya. Markaasaa lugihiisa la qabtay oo dabka lagu tuuray.»
Tani waa isnad qalaad oo ay ku jirto wax aan la aqoon. «Dhi’kh» waa waraabe lab ah; waxay u muuqataa in Aazar loo beddelay muuqaalkan waraabaha oo saxaradiisu ku daadatay, dabkana sidaas loogu tuuray. Al-Bazzaar isaguna wuxuu ka wariyey Xammaad ibn Salama, kaas oo ka wariyey Ayuub, Muxammad ibn Siiriin iyo Abuu Hureyra, Nabigana (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), waxaana ku jira wax lala yaabo. Sidoo kale wuxuu ku wariyey dariiq kale Qataada, Jacfar ibn Cabdilghaafir iyo Abuu Saciid, Nabigana (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), si la mid ah.
Tani waa baryo uu Ibraahim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) Rabbigiis kaga codsanayo inuu xukun siiyo. Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: Waa cilmi. Cikrima wuxuu yiri: Waa garasho. Mujaahid wuxuu yiri: Waa Qur’aanka. As-Suddii wuxuu yiri: Waa nebinnimo.
«Oo igu dar kuwa wanaagsan» macnaheedu waa: adduunka iyo Aakhiradaba iga yeel kuwa wanaagsan la jira, sida uu Nabigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yiri xilligii uu geeriyoonayey: «Allow, innagoo Muslimiin ah na noolaysii, innagoo Muslimiin ahna na oofso, kuwa wanaagsanna nagu dar, innagoo aan dullaysnayn oo aan diinta beddelin. Allow, saaxiibka ugu sarreeya.» Wuxuu sidaas yiri saddex jeer. Xadiis ku saabsan ducada.
«Oo ii yeel xus run ah dadka dambe dhexdooda» macnaheedu waa: ii yeel xusuus wanaagsan oo geeridayda ka dib la igu xuso, wanaaggana la iigu daydo, sida Alle yiri: «Waxaan uga tagnay xusuus wanaagsan dadka dambe dhexdooda. Nabadgelyo Ibraahim korkiisa ha ahaato. Sidaas ayaannu u abaalmarinnaa sama-falayaasha» (As-Saaffaat, 37:108–110). Mujaahid iyo Qataada waxay yiraahdeen: «Xus run ah dadka dambe dhexdooda» waxaa loola jeedaa ammaan wanaagsan.
Mujaahid wuxuu yiri, waxay la mid tahay hadalka Alle: «Waxaan siinay ajarkiisa adduunka, Aakhirana wuxuu ka mid yahay kuwa wanaagsan»; iyo hadalkiisa: «Waxaan adduunka ku siinay wanaag, Aakhirana wuxuu ka mid yahay kuwa wanaagsan» (Al-Cankabuut, 29:27; An-Naxl, 16:122). Lays ibn Abii Sulaym wuxuu yiri: Ummad kasta way jeceshahay oo garab istaagtaa. Cikrima sidaas oo kale ayuu yiri.
«Aabbahayna u dambi dhaaf, waayo wuxuu ka mid ahaa kuwa lumay» waxay la mid tahay: «Rabbiyow, aniga iyo waalidkayba noo dambi dhaaf.» Tani waa arrin uu Ibraahim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) markii dambe ka noqday, sida Alle yiri: «Ibraahim aabbihii dambi-dhaaf ugu baryeyna ma ahayn wax kale oo aan ahayn ballan uu horay ugu qaaday. Markii ay u caddaatay inuu cadow u yahay Alle, wuu ka bari noqday. Xaqiiqdii, Ibraahim wuxuu ahaa mid aad u baryo badan oo dulqaad badan» (At-Tawbah, 9:114).
Alle wuxuu gooyey in uu aabbihii dambi-dhaaf u baryo, wuxuuna yiri: «Waxaa idiinku sugan tusaale wanaagsan Ibraahim iyo kuwii la jiray, markay qoomkoodii ku yiraahdeen: “Annagu idinka iyo waxaad Alle ka sokow caabudaysaanba waanu ka bari nahay. Waan idin diidnay; colaad iyo nacayb baa dhexdeenna iyo dhexdiinna ka muuqday weligood, ilaa aad Alle keliya rumaysaan,” marka laga reebo hadalkii Ibraahim ee aabbihii: “Waxaan kuu dambi-dhaaf weydiisan doonaa, mana awoodi karo inaan Alle hortiisa wax kuu taro.”» (Al-Mumtaxana, 60:4; Ibraahim, 14:41).
Tafsiirka Al-Baqawi
«Rabbiyow, i sii xukun.» Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: Waa garashada xuduudaha iyo xukunnada Alle. Muqaatil wuxuu yiri: Waa faham iyo cilmi. Al-Kalbi wuxuu yiri: Waa nebinnimo.
«Oo igu dar kuwa wanaagsan» — kuwa nebiyada iga horreeyey, xagga darajada iyo derejada.
«Oo ii yeel xus run ah dadka dambe dhexdooda» — ammaan wanaagsan, xusuus qurux badan iyo aqbalid guud oo ay i siiyaan ummadaha iman doona dabadeed. Alle wuu siiyey arrintaas, wuxuuna ka dhigay in dhammaan dadka diimaha leh ay jeclaadaan oo ammaanaan. Al-Qutaybi wuxuu yiri: Ereyga «carrab» waxaa sarbeeb ahaan loogu adeegsaday hadalka, maxaa yeelay hadalku carrabka ayuu ku yimaadaa.
«Oo iga yeel dhaxlayaasha Jannada barwaaqada ah» — kuwa aad siinayso Jannada barwaaqada ah.
«Ha i dullayn» — ha i ceebayn, maalinta la soo bixinayo dadka. «Maalin aan maal iyo carruur waxba tarayn.»
«Aabbahayna u dambi dhaaf, waayo wuxuu ka mid ahaa kuwa lumay.» Wuxuu sidaas yiri ka hor intaanay u caddaan inuu Alle cadow u yahay, sidii hore loogu sheegay Suuradda At-Tawbah.
«Marka laga reebo qof Alle ula yimaada qalbi fayow» — qalbi ka daahir ah shirkiga iyo shakiga. Dembiyada se cidina kama badbaaddo; sidaas ayay yiraahdeen mufassiriinta badankoodu. Saciid ibn Al-Musayyib wuxuu yiri: Qalbiga fayow waa qalbi caafimaad qaba, waana qalbiga mu’minka, maxaa yeelay qalbiga gaalka iyo munaafiqa waa bukaa. Alle wuxuu yiri: «Quluubtooda cudur baa ku jira» (Al-Baqara, 2:10).
Ibnu Cusmaan An-Naysaabuurii wuxuu yiri: Waa qalbi ka madhan bidcada, kuna xasilloon Sunnada.
Saxiix Al-Bukhaari (Xadiis Lr. 4768) waxaa laga wariyey Abuu Hureyra in Ibraahim uu Maalinta Qiyaame la kulmi doono aabbihii Aazar, balse aabbihii loo beddeli doono waraabe lab ah gaalnimadiisa darteed.