Ybrahyma degişli dogalar
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
Audio ýazgyny ýükläp bolmady. Soňrak gaýtadan synanyşyň.
Eý Rabbim! Maňa hikmet ber we meni salyh bendeleriň hataryna goş! Soňky nesillerde meniň üçin dogruçyl ýatlama goý! Meni nygmatlardan doly jennetiň mirasdüşerlerinden et! Kakamam bagyşla, çünki ol azaşanlardan boldy. Olar direldiljek gününde meni ryswa etme! Ol gün mal-da, ogullar-da peýda bermez. Emma Allahyň huzuryna päk ýürek bilen gelen kişi [peýda görer].
Ybrahym pygamberiň doga-dilegleriniň toplumy: «heb li» (هَبْ لِي), «elhikni» (أَلْحِقْنِي), «ij‘al li» (اجْعَلْ لِي) diýen söz düzümleri bilen dileg edýär. «Päk ýürek» (قَلْبٌ سَلِيمٌ) Ahyretde halas bolmagyň ýeke-täk şertidir.
Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri
«Meni nygmatlardan doly jennetiň mirasdüşerlerinden et» diýmek, ýagny Allahyň olara miras berjek jennetiniň ilatyndan et diýmekdir. Allah onuň dogasyny kabul etdi we nygmatlardan doly jennetlerde onuň derejesini belende göterdi.
Soňra ol, aleýhissalam, Rabbine şeýle doga etdi: «Eý, Rabbim! Maňa hikmet ber» diýmek, köp ylym ber, şonuň bilen hökümleri, halal bilen haramy tanap, adamlaryň arasynda höküm çykararyn. «Meni salyh bendeleriň hataryna goş» diýmek, doganlary bolan pygamberleriň we ilçileriň hataryna goş diýmekdir.
«Soňky nesillerde meniň üçin dogruçyl ýatlama goý» diýmek, ahyrzamana çenli dowam etjek hakykat we ýagşylyk bilen ýatlanmagy dilemekdir. Allah onuň dogasyny kabul etdi: oňa özüni iň fazylatly ilçileriň hataryna goşan ylym we hikmet berdi, ony ilçilerden bolan doganlaryna goşdy, ähli dinlerde, ähli döwürlerde söýülýän, kabul edilýän, hormatlanýan we öwgüli edilen kişi etdi. Beýik Allah şeýle diýýär: «Biz onuň hakynda soňky nesillerde ýagşy ýatlama galdyrdyk. Ybrahyma salam bolsun!
Biz ýagşylyk edýänleri ine şeýle sylaglaýarys. Hakykatdan-da, ol iman getiren bendelerimizdendi».
«Kakamam bagyşla, çünki ol azaşanlardan boldy» diýen dogasy, atasyna: «Men Rabbimden seniň üçin bagyşlanma dilejek. Hakykatdan-da, Ol maňa mähirli» diýip beren wadasy sebäplidir. Beýik Allah şeýle diýýär: «Ybrahyma kakasy üçin bagyşlanma dilemegi bolsa, oňa beren wadasy sebäpli bolupdy. Onuň Allahyň duşmanydygy aýdyň bolanda, ol ondan ýüz öwürdi.
Hakykatdan-da, Ybrahym köp ýalbarýan, ýumşak häsiýetli kişidi».
«Ol gün mal-da, ogullar-da peýda bermez. Emma Allahyň huzuryna päk ýürek bilen gelen kişi [peýda görer]». Seniň huzuryňda peýda berjek, azapdan halas edip, uly sylaga ýetjek zat şudur. Päk ýürek şirkden, şübheden, ýamanlygy söýmekden, bidgata we günälere bilkastlaýyn dowam etmekden sag-aman bolan ýürekdir.
Ýüregiň bulardan sag-aman bolmagy, onuň ters häsiýetler bilen — ihlas, ylym, ýakyn ynam, ýagşylygy söýmek we ony ýüreginde gözel görmek bilen — häsiýetlenmegini talap edýär. Şeýle hem onuň islegi we söýgüsi Allahyň söýgüsine tabyn, höwesi bolsa Allahdan gelen zada eýerýän bolmalydyr.
«Olar direldiljek gününde meni ryswa etme» diýmek, käbir günäler üçin ýazgarmak, jeza bermek we ryswa etmek bilen däl-de, şol gün meni bagtly et diýmekdir.
«Ol gün mal-da, ogullar-da peýda bermez. Emma Allahyň huzuryna päk ýürek bilen gelen kişi [peýda görer]». Seniň huzuryňda peýda berjek, azapdan halas edip, uly sylaga ýetjek zat şudur.
Imam Ibn Kesiriň tefsiri
«Meni nygmatlardan doly jennetiň mirasdüşerlerinden et» diýen sözi, ýagny dünýäde özünden soň ýagşy ýatlamanyň galmagy bilen, ahyretde bolsa ony nygmatlardan doly jennetiň mirasdüşerlerinden etmegiň bilen maňa nygmat ber diýmekdir.
Şonuň üçin ol: «Ol gün mal-da, ogullar-da peýda bermez. Emma Allahyň huzuryna päk ýürek bilen gelen kişi [peýda görer]» diýdi. Ýagny, ýürek hapaçylyklardan we şirkden sag-aman bolar. Muhammet ibn Sirin: «Päk ýürek — Allahyň hakdygyny, Sagadyň hökman geljekdigini, onda şübhe ýokdugyny we Allahyň guburlardakylary direltjekdigini bilýän ýürekdir» diýipdir.
Ibn Abbas: «Allahdan başga ylahyň ýokdugyna şaýatlyk edýän janly ýürek» diýipdir. Mujahid, Hasan we başgalar: «Şirkden päk ýürek» diýipdirler. Said ibn al-Museýýib: «Päk ýürek — sagdyn ýürekdir; ol möminiň ýüregidir, çünki munafygyň ýüregi kesellidir. Allah: “Olaryň kalplarynda kesel bardyr” diýýär» diýipdir (Bakara, 10).
Abu Osman an-Nisabury: «Bidgatdan boş, sünnete ynam bilen berk duran ýürek» diýipdir.
«Ol gün mal-da, ogullar-da peýda bermez» diýen sözi, ýagny adamyň maly, hatda ol ýeriň ýüzündäki ähli altyny fidýe etse-de, ony Allahyň azabyndan goramaz. «Oglanlary-da» diýmek, hatda ol ýerdäki ähli kişini fidýe etse-de, peýda bermez diýmekdir. Şol gün diňe Allah’a iman etmek, dini diňe Oňa bagyşlamak we şirkden ýüz döndermek peýda berer. Şonuň üçin: «Emma Allahyň huzuryna päk ýürek bilen gelen kişi [peýda görer]» diýdi.
Ýagny ýürek hapaçylyklardan we şirkden sag-aman bolar. Muhammet ibn Sirin: «Päk ýürek — Allahyň hakdygyny, Sagadyň hökman geljekdigini, onda şübhe ýokdugyny we Allahyň guburlardakylary direltjekdigini bilýän ýürekdir» diýipdir.
«Olar direldiljek gününde meni ryswa etme» diýen sözi, ýagny kyýamat güni — öňki we soňky ähli mahluklar direldiljek gün — meni ryswaçylykdan gora diýmekdir. Al-Buhary bu aýatyň düşündirişinde şeýle diýýär: Ybrahym ibn Tahman, Ibn Abi Zi’bden, ol Said ibn Said al-Maqburiden, ol kakasyndan, ol bolsa Abu Hureýradan (Allah ondan razy bolsun) rowaýat edýär: Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Hakykatdan-da, Ybrahym kyýamat güni kakasyny tozan basan we garalan ýagdaýda görer» diýdi.
Ismaýyl bize gürrüň berdi: doganymyz bize, ol bolsa Ibn Abi Zi’bden, ol Said al-Maqburiden, Abu Hureýradan, onuň bolsa Pygamberden (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) şeýle diýip habar berdi: «Ybrahym kakasyna duşar-da: “Eý Rabbim! Sen meni direldiljek güni ryswa etmejekdigiň barada wada beripdiň” diýer. Allah: “Men jenneti kapyrlara haram etdim” diýer». Al-Buhary bu habary şu aýatyň ýanynda şeýle rowaýat edipdir.
Pygamberleriň wakalary bölüminde şol bir isnad bilen ýeke özi rowaýat edipdir. Ol ýerde: «Kyýamat güni Ybrahym kakasy Azara duşar; Azaryň ýüzüni garalyk we tozan basar. Ybrahym oňa: “Men saňa maňa garşy çykma diýip aýtmadymmy?” diýer.
Kakasy: “Bu gün saňa garşy çykmaryn” diýer. Ybrahym: “Eý Rabbim! Sen meni direldiljek güni ryswa etmejekdigiňe wada beripdiň. Meniň üçin iň uly ryswaçylyk, meniň iň betbagt kakamyň halydyr” diýer. Beýik Allah: “Men jenneti kapyrlara haram etdim” diýer.
Soňra: “Eý Ybrahym, aýaklaryň aşagynda näme bar?” diýler. Ol seretse, hapa batyp galan bir mal bolar. Ony aýaklaryndan tutup, oda taşlarlar» diýlipdir.
Abu Abdurrahman an-Nasaýy öz «Sunan al-Kubra» eseriniň tafsir bölüminde «Olar direldiljek gününde meni ryswa etme» diýen aýat barada şeýle rowaýat edýär: Ahmad ibn Hafs ibn Abdulla bize habar berdi; kakasy maňa gürrüň berdi; Ybrahym ibn Tahman, Muhammet ibn Abdurrahmandan, ol Said ibn Said al-Maqburiden, ol kakasyndan, ol bolsa Abu Hureýradan rowaýat edýär. Abu Hureýra aýtdy: Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) şeýle diýdi: «Ybrahym kyýamat güni kakasyny tozan basan we garalan halda görer-de, oňa: “Men seni mundan saklamadymmy? Sen maňa garşy çykdyň” diýer.
Ol: “Emma bu gün saňa ýekeje gezek-de garşy çykmaryn” diýer. Ybrahym: “Eý Rabbim! Sen meni direldiljek günümde ryswa etmejekdigiňe wada beripdiň. Eger kakamy ryswa etseň, ondan has betbagt kim ryswa bolar?” diýer. Allah: “Eý Ybrahym, Men jenneti kapyrlara haram etdim” diýer.
Soňra Ybrahyma: “Kakaň nirede?” diýler. Ol: “Sen ony menden aldyň” diýer. Allah: “Aşagyňa seret” diýer. Ol seretse, hapa-hupasyna bulanıp ýatan erkek şagal görer. Ony aýaklaryndan tutup, oda taşlarlar». Bu seýrek isnaddyr we onda inkär ediji aýratynlyk bar.
«Zi’h» diýilýän zat şagalyň erkekidir. Görnüşine görä, Azar hapa-hupasa bulanmış erkek şagalyň keşbine öwrülip, şeýle ýagdaýda oda taşlanar. Bu habary al-Bazzar hem Hammad ibn Salama, Aýýub, Muhammet ibn Sirin, Abu Hureýra arkaly Pygamberden (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) seýrek isnad bilen rowaýat edipdir. Şeýle hem Qatada, Ja‘far ibn Abd al-Gafir we Abu Said arkaly Pygamberden (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) şuňa meňzeş görnüşde rowaýat edilipdir.
Bu, Ybrahyma, aleýhissalam, Rabbiniň özüne hikmet bermegini dileýän dogasydyr. Ibn Abbas: «Bu — ylym» diýipdir. Ikrime: «Düşünje» diýipdir. Mujahid: «Kur’an» diýipdir. as-Suddy: «Pygamberlik» diýipdir. «Meni salyh bendeleriň hataryna goş» diýmek, dünýäde we ahyretde meni salyhlar bilen bile et diýmekdir.
Pygamberimiz (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) ölüm ýassygyndaka: «Allahym! Bizi musulmanlar bolup ýaşat, musulmanlar bolup öldür we bizi ryswa bolmadyk, dinden dönmedik ýagdaýda salyh bendeleriň hataryna goş. Allahym, iň beýik ýoldaşlaryň ýanyna» diýip, muny üç gezek aýdypdyr. Bu sözler dogalar baradaky hadysda gelýär.
«Soňky nesillerde meniň üçin dogruçyl ýatlama goý» diýen sözi, ýagny menden soň meni ýagşy ýatlama bilen ýatlatsynlar we ýagşylykda maňa eýersinler diýmekdir. Beýik Allah: «Biz onuň hakynda soňky nesillerde ýagşy ýatlama galdyrdyk. Ybrahyma salam bolsun! Biz ýagşylyk edýänleri ine şeýle sylaglaýarys» diýýär.
Mujahid we Qatada: «Dogruçyl ýatlama» diýeniniň manysy ýagşy öwgüdir» diýipdirler. Mujahid munuň Allahyň: «Biz oňa dünýäde sylagyny berdik. Hakykatdan-da, ol ahyretde salyh bendelerden bolar» (Ankebut, 27) we «Biz oňa dünýäde ýagşylyk berdik. Hakykatdan-da, ol ahyretde salyh bendelerden bolar» (Nahl, 122) diýen sözlerine meňzeýändigini aýdypdyr.
Laýs ibn Abi Suleým: «Her bir din ony söýýär we özüne ýakyn tutýar» diýipdir. Ikrime hem şeý diýipdir.
«Kakamam bagyşla, çünki ol azaşanlardan boldy» diýen sözi, Allahyň: «Eý Rabbimiz! Meni we ene-atamy bagyşla» diýen sözi ýalydyr. Bu Ybrahyma, aleýhissalam, soňra ýüz öwren zatlarynyň biridir. Beýik Allah şeýle diýýär: «Ybrahyma kakasy üçin bagyşlanma dilemegi bolsa, oňa beren wadasy sebäpli bolupdy.
Onuň Allahyň duşmanydygy aýdyň bolanda, ol ondan ýüz öwürdi. Hakykatdan-da, Ybrahym köp ýalbarýan, ýumşak häsiýetli kişidi» (Töwbe, 114). Şeýle hem Allah Ybrahyma kakasy üçin bagyşlanma dilemekde eýerilmegini gadagan edip: «Ibrahimde we onuň bilen bolanlarda siz üçin gowy görelde bardyr. Olar öz kowumlaryna: “Biz sizden we Allahdan başga ybadat edýän zatlaryňyzdan daşandyrys.
Biz sizi inkär etdik. Siz ýeke-täk Allah’a iman getirýänçäňiz, biziň bilen siziň araňyzda duşmançylyk we ýigrenç hemişelik ýüze çykdy” diýdiler. Emma Ybrahyma kakasyna: “Men hökman seniň üçin bagyşlanma dilejek, ýöne Allahyň huzurynda saňa hiç hili peýda ýetirip bilmerin” diýen sözi muňa girmeýär» (Mumtahana, 4).
Bagawiniň tefsiri
«Eý Rabbim! Maňa hikmet ber» diýen barada Ibn Abbas: «Allahyň çäklerini we hökümlerini bilmek» diýipdir. Muqatil: «Düşünje we ylym» diýipdir. al-Kalbi: «Pygamberlik» diýipdir. «Meni salyhlaryň hataryna goş» diýmek, menden öňki pygamberleriň derejesinde we mertebesinde olaryň hataryna goş diýmekdir.
«Soňky nesillerde meniň üçin dogruçyl ýatlama goý» diýmek, gowy öwgü, ýagşy ýatlama we menden soň geljek ymmatlaryň arasynda umumy kabul edilmekdir. Allah oňa muny berdi: ähli dinleriň wekilleri ony özlerine ýakyn tutup, öwdüler. Al-Qutaybi: «Bu ýerde dil sözi göçme manyda sözlemiň ýerine ulanylypdyr, çünki söz dil arkaly aýdylýar» diýipdir.
«Meni nygmatlardan doly jennetiň mirasdüşerlerinden et» diýmek, nygmatlardan doly jennet beriljek adamlaryň hataryna goş diýmekdir.
«Meni ryswa etme» diýmek, meni paş edip, masgara etme diýmekdir. «Olar direldiljek gününde». «Ol gün mal-da, ogullar-da peýda bermez».
«Kakamam bagyşla, çünki ol azaşanlardan boldy». Ol muny kakasynyň Allahyň duşmanydygy aýdyň bolmanka aýdypdy. Bu barada Töwbe süresinde öň agzaldy.
«Emma Allahyň huzuryna päk ýürek bilen gelen kişi [peýda görer]» diýmek, şirkden we şübheden saplanan ýürekdir. Emma günälerden hiç kim doly saplanyp bilmez. Bu, tafsir alymlarynyň köpüsiniň garaýşydyr. Said ibn al-Museýýib: «Päk ýürek sagdyn ýürekdir, ol möminiň ýüregidir, çünki kapyryň we munafygyň ýüregi kesellidir.
Allah: “Olaryň kalplarynda kesel bardyr” diýýär» diýipdir (Bakara, 10). Ibn Osman an-Nisabury: «Ol bidgatdan boş, sünnete ynam bilen berk duran ýürekdir» diýipdir.
«Sahih al-Buhari» kitabynda (4768-nji hadys) Abu Hureýradan şeýle rowaýat edilýär: Ybrahym kyýamat güni kakasy Azara duşar, emma onuň kapyrlygy sebäpli ol erkek şagalyň keşbine öwrüler.