Ibrahimniñ dua ve dilekleri

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

«Meni nimetler Cennetiniñ mirasçıları arasına qoş» — yani, Allah miras olaraq berip olarnı yerleştirgen Cennet ehlinden et. Allah onıñ duasını qabul etti ve Cennet nimetlerindeki derecesini yükseltti.

Soñra o, aleyhisselâm, Rabbinden tilekte bulunıp, dedi: «Rabbim! Maña hikmet ber» — yani, hükümler, halâl ve haram aqqında bilgini çoqlat; onıñnen insanlar arasında hüküm eteyim. «Ve meni salihlerge qoş» — yani, qardaşları peyğamberler ve elçiler arasına qoş.

«Ve soñrakiler arasında maña doğru sözli bir til nasip et» — yani, soñki zamangace devam etken doğru bir maqtav nasip et. Allah onıñ duasını qabul etti: oña peyğamberler arasında eñ faziletli olmağa imkân bergen ilim ve hikmet bağışladı, onı peyğamber qardaşlarına qoştu; bütün dinler arasında, bütün zamanlarda sevilgen, qabul etilgen, hürmet körgen ve maqtalğan birisi yaptı. Yüce Allah ayta: «Soñrakiler arasında onıñ içün (iyi bir anılış) qaldırdıq. Ibrahimge selâm olsun!

İşte, Biz güzel işler yapqanlarnı böyle mükâfatlandırırmız. Şübhesiz, o, Bizim mümin qullarımızdandır».

«Babamnı da bağışla. Şübhesiz, o, azğanlardan edi». Bu dua, Ibrahimniñ babasına bergen: «Rabbimden seniñ içün bağışlav tileycegim. Şübhesiz, O, maña lütufkârdır», vaadesi sebebinden edi. Yüce Allah ayta: «Ibrahimniñ babası içün bağışlav tilemesi, tek oña bergen bir vaadesi sebebinden edi.

Lâkin onıñ Allahqa düşman olğanı belli olğanda, ondan uzaqlaştı. Şübhesiz, Ibrahim çoq yalvarğan ve yumuşaq tabiatlı edi».

«O künde mal da, oğullar da fayda bermeycek; tek Allahqa selim yüreknen kelgenler müstesna». Allahnıñ yanında fayda berip, cezadan qurtulmağa ve büyük mükâfatqa nail olmağa sebep olğan şey — işte budır. Selim yürek, şirkten, şübheden, yamanlıqqa muhabbetten, bid‘at ve günahlarda ısrardan salim qalğan yürektir. Yürekniñ bu şeylerden salim olması, zıt vasıflarnıñ onda bulunmasını da lâzim ete: ihlâs, ilim ve yaqınlıq; hayırlı şeylerge muhabbet ve olarnı yürekte güzel körmek; irade ve muhabbetni Allahnıñ muhabbetine uyğun etip, nefis arzusını Allah tarafından bildirilgenge tabi etüv.

«Olarnıñ tiriltilecegi künde meni rezil etme» — yani, bazı günahlar sebebinden azarlamaq, ceza bermek ve rüsva etmeknen meni alçaltma; aksine, o künde meni bahtlı et.

«O künde mal da, oğullar da fayda bermeycek; tek Allahqa selim yüreknen kelgenler müstesna». Allahnıñ yanında fayda berip, cezadan qurtulmağa ve büyük mükâfatqa nail olmağa sebep olğan şey — işte budır.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Meni nimetler Cennetiniñ mirasçıları arasına qoş» sözleriniñ manası: dünya hayatında vefatımdan soñ güzel añılışnı devam ettirip maña lütuf et ve Ahirette meni nimetler Cennetiniñ mirasçılarından eyle.

Bu sebepten o, «tek Allahqa selim yüreknen kelgenler müstesna» dedi. Yani, paslılıqtan ve şirkten salim qalğan yürek. Muhammed ibn Sirin ayttı: «Selim yürek — Allahnıñ aqq olduğunu, Qıyametniñ şübhesiz kelip çatacağını ve Allahnıñ qabırlarda olğanlarnı tiriltecegini bilgen yürektir». Ibn Abbas ayttı: «Tek Allahqa selim yüreknen kelgenler» — Allahdan başqa ilâh yoqluğuna şaatlıq etken halda kelgenlerdir.

Mücahid, Hasan ve başqaları: «Selim yürek» — şirkten salim yürek, dediler. Sa‘id ibn el-Müseyyib ayttı: «Selim yürek — sağlıklı yürektir; o, müminniñ yüregidir, çünki münafıqnıñ yüregi hastadır». Allah ayta: «Olarnıñ yüreklerinde hastalıq bar» (el-Baqara, 10). Ebu Osman en-Nisaburi ayttı: «O, bid‘atten boş ve sünnetke qanaat etken yürektir».

«Mal da, oğullar da fayda bermeycek» sözleriniñ manası: o künde mal, insanı Allahnıñ azabından qorçalayamaz; yer yüzüni tolduracaq qadar altın fidye olaraq berse bile. «Oğullar da» — yer yüzündeki bütün insanlarnı fidye olaraq berse bile, fayda bermeycek. O künde tek Allahqa iman, dini Oña haslaştırmaq ve şirkten uzaqlaşmaq fayda berir. Bu sebepten: «Tek Allahqa selim yüreknen kelgenler müstesna» dedi.

Yani, paslılıqtan ve şirkten salim qalğan yürek. Muhammed ibn Sirin ayttı: «Selim yürek — Allahnıñ aqq olduğunu, Qıyametniñ şübhesiz kelip çatacağını ve Allahnıñ qabırlarda olğanlarnı tiriltecegini bilgen yürektir».

«Olarnıñ tiriltilecegi künde meni rezil etme» — yani, Allahnıñ bütün mahlûqatnı, evvelkilerini de soñkilerini de tiriltecegi Qıyamet künü meni rezillikten qorça.

Buhari «Olarnıñ tiriltilecegi künde meni rezil etme» ayeti aqqında, Ibrahim ibn Tahman vasıtasınen, Ibn Ebi Zi’bden, Sa‘id ibn Ebi Sa‘id el-Maqburiden, onıñ babasından, Ebu Hureyreden, Allah ondan razı olsun, Resulullahnıñ ﷺ şu sözlerini rivayet ete: «Ibrahim Qıyamet künü babasını yüzünde topraq ve qaralıq olğan halda kördi». Bizge Ismail rivayet etti; o, qardaşından, o da Ibn Ebi Zi’bden, o da Sa‘id el-Maqburiden, o da Ebu Hureyre vasıtasınen Peyğamberden ﷺ rivayet etti: «Ibrahim babası ile qarşılaşır ve: “Rabbim, Sen meni tiriltilecekleri künde rezil etmeycegiñni vaade etken ediñ”, der.

Allah: “Men kâfirlerge Cennetni haram etkenim”, der». Buhari bunı bu ayetniñ yanında bu şekilde rivayet etti. Peyğamberler aqqındaki bölükte de aynı senednen, yalnız öz başına rivayet etken ve metni şu şekilde bergen: «Ibrahim Qıyamet künü babası Azer ile qarşılaşır. Azer yüzünde qaralıq ve toz-topraq bar halda olur.

Ibrahim oña: “Men saña maña qarşı kelme dedim degilmi?” der. Babası: “Bugün saña qarşı kelmeycegim”, der. Ibrahim: “Rabbim, Sen meni tiriltilecekleri künde rezil etmeycegiñni vaade etken ediñ. Babamdan da beter qanday rezillik ola biler?”

der. Allah Taala: “Men kâfirlerge Cennetni haram etkenim”, der. Soñra: “Ey Ibrahim, ayaqlarıñnıñ altında ne bar?” denilir. Baqsa, pislikke bulaşqan bir erkek sırtlan görer. Onı ayaqlarından tutıp, ateşke taşlarlar».

Ebu Abdurrahman en-Nesai, «es-Sünen el-kebir» adlı eseriniñ tefsir bölüminde «Olarnıñ tiriltilecegi künde meni rezil etme» sözü aqqında şöyle rivayet ete: Ahmed ibn Hafs ibn Abdullah bize haber berdi; babam maña rivayet etti; Ibrahim ibn Tahman maña Muhammed ibn Abdurrahman vasıtasınen, o da Sa‘id ibn Ebi Sa‘id el-Maqburiden, o da babasından, Ebu Hureyreden rivayet etti ki, Resulullah ﷺ ayttı: «Ibrahim Qıyamet künü babasını yüzünde toz ve qaralıq olğan halda kördi ve oña: “Seni bu şeyden tıyğan edim, amma maña qarşı çıqtıñ”, dedi. Babası: “Lâkin bugün saña qarşı bir kere de olsa çıqmaycağım”, dedi.

Ibrahim: “Rabbim, meni tiriltilecekleri künde rezil etmeycegiñni vaade etken ediñ. Babamnı rezil etseñ, men bundan da beter rezil olurmı?” dedi. Allah: “Ey Ibrahim, Men Cennetni kâfirlerge haram etkenim”, dedi. Soñra onı ondan aldı ve: “Ey Ibrahim, babañ qayda?”

dedi. Ibrahim: “Sen onı menden aldıñ”, dedi. Allah: “Ayaqlarıñnıñ astına baq”, dedi. Baqtı — pislikke bulanıp yuvarlanğan bir sırtlan edi. Onı ayaqlarından tutıp, ateşke taşladılar».

Bu, ğarip isnaddır ve metninde münkerlik bar. «Zi’h» — sırtlannıñ erkek cinsidir. Sanki Azerni pisligine bulaşqan bir sırtlan suretine çevirip, bu halda ateşke taşlaylar. Bu rivayeti Bezzar da Hammad ibn Seleme, Eyyub, Muhammed ibn Sirin ve Ebu Hureyre vasıtasınen Peyğamberden ﷺ rivayet ete; onda da ğariplik bar.

Onı ayrıca Qatade, Cafer ibn Abdulgafir ve Ebu Sa‘idden Peyğamberge ﷺ nisbet etip, buna yaqın şekilde rivayet etken. «Kün».

Bu, Ibrahimniñ aleyhisselâm, Rabbinden hikmet berilmesini tilemesidir. Ibn Abbas: «Bu — ilim», dedi. Ikrime: «Bu — aqıl», dedi. Mücahid: «Bu — Quran», dedi. Suddi: «Bu — peyğamberlik», dedi. «Ve meni salihlerge qoş» sözleriniñ manası: dünya ve Ahirette meni salihler ile beraber et.

Peyğamber ﷺ can berirken şöyle dua etken: «Allahım, bizni musulman olaraq yaşat, musulman olaraq vefat ettir ve rezil olmadan, dinimizden dönmeden bizni salihlerge qoş». Soñra: «Allahım, en yüce dostluq» dedi ve bunı üç kere tekrarladı. Bu, dua aqqındaki hadistir.

«Ve soñrakiler arasında maña doğru sözli bir til nasip et» sözleriniñ manası: menden soñ güzel añılış nasip et, menimle yâd etilsin ve hayırlı işlerde maña uyulsın. Allah Taala ayta: «Soñrakiler arasında onıñ içün (iyi bir anılış) qaldırdıq. Ibrahimge selâm olsun! İşte, Biz güzel işler yapqanlarnı böyle mükâfatlandırırmız» (es-Saffat, 108–110).

Mücahid ve Qatade «soñrakiler arasında maña doğru sözli bir til nasip et» sözlerini «güzel maqtav» dep añlattılar. Mücahid ayttı: bunıñ manası, Allahnıñ «Oña dünya hayatında mükâfatını berdik. Şübhesiz, o, Ahirette de salihlerdendir» (el-Ankebut, 27) ve «Oña dünya hayatında iyilik berdik. Şübhesiz, o, Ahirette de salihlerdendir» (en-Nahl, 122) sözlerine yaqındır.

Leys ibn Ebi Süleym: «Her bir millet onı sever ve dost tutar», dedi. Ikrime de böyle ayttı.

«Babamnı bağışla; şübhesiz, o, azğanlardan edi» sözi, «Rabbimiz, meni ve anam-babamı bağışla» sözlerine yaqındır (Ibrahim, 41). Ibrahim aleyhisselâm soñradan bu tileginden vazgeçti; Allah Taala ayta: «Ibrahimniñ babası içün bağışlav tilemesi, tek oña bergen vaadesi sebebinden edi. Lâkin onıñ Allahqa düşman olğanı belli olğanda, ondan uzaqlaştı. Şübhesiz, Ibrahim çoq yalvarğan ve yumuşaq tabiatlı edi» (et-Tevbe, 114).

Allah, Ibrahimniñ babası içün bağışlav tilemesiniñ devam etmesini şöyle keskin şekilde tıyğan: «Sizler içün Ibrahimde ve onıñ yanındakilerde güzel bir örnek bar edi: olar öz qavmlarına: “Biz sizden ve Allahdan başqa ibadet etkenleriñizden uzaqmız. Sizni inkâr ettik; tek bir Allahqa iman ketirgeniñizge qadar, aramızda daima duşmanlıq ve kin peyda oldı”, dediler. Ibrahimniñ babasına: “Elbette, seniñ içün bağışlav tileycegim, amma Allahnıñ yanında saña hiç bir şeyge malik degilim”, degen sözü müstesna» (el-Mümtehine, 4).

el-Bağaviniñ tefsiri

«Rabbim! Maña hikmet ber» sözleri aqqında Ibn Abbas: «Allahnıñ hudutları ve hükümlerini bilmek», dedi. Muqatil: «Añlayış ve ilim», dedi. Kelbi: «Peyğamberlik», dedi.

«Ve meni salihlerge qoş» — yani, derece ve mertebede menden evelki peyğamberlerge qoş.

«Ve soñrakiler arasında maña doğru sözli bir til nasip et» — yani, soñumdan kelgen ümmetler arasında güzel maqtav, güzel añılış ve umumiy qabul nasip et. Allah bunı oña berdi; bütün din ehlini onı dost tutqan ve maqtayğan eyledi. Quteybi ayttı: «Til» sözi, mecazen, «söz» manasında qullanılğandır, çünki söz til vastasınen aytıla.

«Meni nimetler Cennetiniñ mirasçıları arasına qoş» — yani, oña nimetler Cennetini berileceklerden eyle. «Meni rezil etme» — meni rüsva etme. «Olarnıñ tiriltilecegi künde». «O künde mal da, oğullar da fayda bermeycek».

«Babamnı bağışla; şübhesiz, o, azğanlardan edi». Bunı, babasınıñ Allahqa düşman olğanı belli olmasından evel ayttı; bu, et-Tevbe suresinde evel aytılğan edi.

«Tek Allahqa selim yüreknen kelgenler müstesna» — yani, şirkten ve şübheden arınğan yüreknen kelgenler. Amma günahlardan hiç kimse salim qalmaz. Bu, müfessirlerniñ ekserisiniñ sözidir. Sa‘id ibn el-Müseyyib ayttı: «Selim yürek — sağlıklı yürek, yani müminniñ yüregidir; çünki kâfirniñ ve münafıqnıñ yüregi hastadır».

Allah Taala ayta: «Olarnıñ yüreklerinde hastalıq bar» (el-Baqara, 10). Ibn Osman en-Nisaburi ayttı: «O, bid‘atten boş ve sünnetke sarsılmaz şekilde bağlı yürektir».

Hadis: «Sahih al-Bukhari»de (№ 4768) Ebu Hureyreden rivayet etile ki, Ibrahim Qıyamet künü babası Azer ile qarşılaşır, amma babası kâfir olğanı sebebinden sırtlan suretine çevrilir.