رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
Audio yüklənmədi. Daha sonra yenidən cəhd edin.
Ey Rəbbim! Mənə hikmət ver və məni əməlisalehlərə qovuşdur! Sonra gələnlər arasında (həmişə yad edilim deyə) mənə yaxşı ad qismət elə! Məni Nəim cənnətinin varislərindən et! Atamı bağışla! Çünki o, azmışlardandır. (İnsanların) dirildiləcəyi gün məni rüsvay etmə! O gün, nə var-dövlət, nə də oğul-uşaq fayda verər. Ancaq sağlam bir qəlblə Allahın hüzuruna gələnlərdən başqa!”
Formalar: İbrahimin bir-birini tamamlayan duaları: “həb li” (لِي هَبْ), “əlhiqni” (أَلْحِقْنِي), “ic‘al li” (اجْعَلْ لِي). “Salim qəlb” (قَلْبٌ سَلِيمٌ) anlayışı axirətdə nicatın yeganə yolu kimi təqdim olunur.
Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri
“Məni nemətlərlə dolu Cənnətin varislərindən et!” yəni, Allahın onlara miras olaraq verəcəyi Cənnət əhlindən et! Allah onun duasını qəbul etdi və nemətlərlə dolu Cənnətdəki məqamını ucaltdı.
Sonra o, Allahdan belə dua etdi: “Ey Rəbbim! Mənə hökm ver!” yəni, hökmləri, halal və haramı tanıyacağım, insanlar arasında hökm verəcəyim bol elm bəxş et! “Məni salehlərə qovuşdur!” yəni, peyğəmbər və elçi qardaşlarına qovuşdur!
“Sonra gələnlər arasında mənə yaxşı ad qismət et!” yəni, axır zamana qədər davam edəcək doğru və gözəl bir tərif nəsib et! Allah onun duasını qəbul etdi, ona elə elm və hikmət bəxş etdi ki, o, elçilərin ən fəzilətlilərindən oldu. Onu elçi qardaşlarına qovuşdurdu, bütün dinlərin ardıcılları arasında onu sevimli, qəbul olunan, ehtiram göstərilən və təriflənən etdi.
Allah buyurur: “Sonra gələnlər arasında onun üçün gözəl ad qoyduq. İbrahimə salam olsun! Biz yaxşı iş görənləri belə mükafatlandırırıq. Həqiqətən, o, mömin qullarımızdan idi” (əs-Saffat, 37:108–111).
“Atamı bağışla! Çünki o, azmışlardandır!” Bu dua İbrahimin atasına verdiyi vədə görə idi: “Mən Rəbbimdən sənin üçün bağışlanma diləyəcəyəm. Həqiqətən, O, mənə qarşı lütfkardır” (Məryəm, 19:47). Allah buyurur: “İbrahimin atası üçün bağışlanma diləməsi isə ona verdiyi vədə görə idi.
Atasının Allahın düşməni olduğu ona bəlli olduqda, ondan uzaqlaşdı. Həqiqətən, İbrahim çox yalvaran və həlim idi” (ət-Tövbə, 9:114).
“Mal-dövlətin və övladların fayda vermədiyi gün. Yalnız Allaha sağlam qəlblə gələn kimsədən başqa!” Allah qatında insana fayda verən, onu əzabdan qurtaran və bol savaba layiq edən məhz budur. Sağlam qəlb şirkdən, şəkkdən, şəri sevməkdən, bidətdə və günahlarda israr etməkdən salamat qalmış qəlbdir.
Qəlbin bu şeylərdən salamat olması onun zidd xüsusiyyətlərlə — ixlas, elm və yəqinliklə, xeyir sevgisi və onun qəlbdə gözəl göstərilməsi ilə vəsflənməsini zəruri edir. Belə qəlbin istəyi və sevgisi Allahın sevgisinə tabe olur, həvəsi isə Allahdan gələnə uyğunlaşır.
“Dirildiləcəkləri gün məni rüsvay etmə!” yəni, bəzi günahlara görə məzəmmət olunmaqla, cəzalandırılmaqla və ifşa edilməklə məni rüsvay etmə; əksinə, həmin gün məni xoşbəxt et!
“Mal-dövlətin və övladların fayda vermədiyi gün. Yalnız Allaha sağlam qəlblə gələn kimsədən başqa!” Allah qatında insana fayda verən, onu əzabdan qurtaran və bol savaba layiq edən məhz budur.
İmam İbn Kəsirin təfsiri
“Məni nemətlərlə dolu Cənnətin varislərindən et!” yəni, dünyada məndən sonra gözəl adımın qalması ilə, axirətdə isə məni nemətlərlə dolu Cənnətin varislərindən etməklə mənə nemət bəxş et.
“Yalnız Allaha sağlam qəlblə gələn kimsədən başqa!” yəni, qüsurlardan və şirkdən salamat olan qəlblə gələn kimsədən başqa. Muhəmməd ibn Sirin demişdir: “Sağlam qəlb Allahın haqq olduğunu, qiyamətin şübhəsiz gələcəyini və Allahın qəbirdəkiləri dirildəcəyini bilən qəlbdir”. İbn Abbas demişdir: “Yalnız Allaha sağlam qəlblə gələn kimsədən başqa” — yəni, diridir və “Allahdan başqa məbud yoxdur” deyə şəhadət edir.
Mücahid, Həsən və başqaları demişlər: “Sağlam qəlb” şirkdən salamat olan qəlb deməkdir. Səid ibn əl-Müsəyyib demişdir: “Sağlam qəlb düzgün qəlbdir və möminin qəlbidir; münafiqin qəlbi isə xəstədir. Allah buyurur: “Onların qəlblərində xəstəlik vardır” (əl-Bəqərə, 2:10). Əbu Osman ən-Nisaburi demişdir: “Bu, bidətdən uzaq və sünnəyə arxayın olan qəlbdir”.
“Mal-dövlətin və övladların fayda vermədiyi gün” yəni, insanı Allahın əzabından mal-dövləti qoruya bilməz, hətta yer üzünü dolduracaq qədər qızıl fidyə versə belə. “Övladlar da” fayda verməz, hətta yer üzündə olanların hamısını fidyə versə belə. Həmin gün yalnız Allaha iman, dini yalnız Ona məxsus etmək və şirkdən uzaqlaşmaq fayda verəcək. Buna görə də Allah buyurur: “Yalnız Allaha sağlam qəlblə gələn kimsədən başqa!”
yəni, qüsurlardan və şirkdən salamat olan qəlblə gələn kimsədən başqa. Muhəmməd ibn Sirin demişdir: “Sağlam qəlb Allahın haqq olduğunu, qiyamətin şübhəsiz gələcəyini və Allahın qəbirdəkiləri dirildəcəyini bilən qəlbdir”.
“Dirildiləcəkləri gün məni rüsvay etmə!” yəni, bütün məxluqların, əvvəldəkilərin də, sonrakıların da dirildiləcəyi Qiyamət günü məni rüsvayçılıqdan qoru! Buxari “Dirildiləcəkləri gün məni rüsvay etmə!” ayəsinin təfsirində İbrahim ibn Təhmandan, o da İbn Əbi Zi’bdən, o da Səid ibn Əbi Səid əl-Məqburidən, o da atasından, o da Əbu Hüreyrədən (Allah ondan razı olsun), onun da Allah Rəsulundan (Allahın salavatı və salamı olsun) belə dediyini rəvayət etmişdir: “İbrahim Qiyamət günü atasını üzü toz-torpaq içində görəcək”.
Bizə İsmail rəvayət etdi, bizə qardaşım rəvayət etdi; o, İbn Əbi Zi’bdən, o da Səid əl-Məqburidən, o da Əbu Hüreyrədən, onun da Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı olsun) belə dediyini rəvayət etdi: “İbrahim atasına rast gəlib deyəcək: ‘Ey Rəbbim! Sən mənə məni dirildiləcəkləri gün rüsvay etməyəcəyini vəd etmişdin’. Allah buyuracaq: ‘Mən Cənnəti kafirlərə haram etmişəm’”. Buxari bu rəvayəti həmin ayənin təfsirində belə nəql etmişdir.
Peyğəmbərlərin hədisləri bölməsində isə eyni isnadla təkbaşına rəvayət etmiş, mətni belə vermişdir: “İbrahim Qiyamət günü atası Azərə rast gələcək. Azərin üzünü toz-torpaq bürümüş olacaq. İbrahim ona deyəcək: ‘Məgər sənə mənə asi olmamağı deməmişdim?’ Atası deyəcək: ‘Bu gün sənə asi olmayacağam’.
İbrahim deyəcək: ‘Ey Rəbbim! Sən mənə məni dirildiləcəkləri gün rüsvay etməyəcəyini vəd etmişdin. Ən uzaq atamın rüsvay edilməsindən daha böyük rüsvayçılıq nə ola bilər?’ Uca Allah buyuracaq: ‘Mən Cənnəti kafirlərə haram etmişəm’.
Sonra deyiləcək: ‘Ey İbrahim, ayaqlarının altında nə var?’ O baxacaq və orada çirkinliyə bulaşmış bir kaftar görəcək. Onun ayaqlarından tutulub oda atılacaq”.
Əbu Əbdürrəhman ən-Nəsai “Sünən əl-Kübra” əsərinin təfsir bölümündə “Dirildiləcəkləri gün məni rüsvay etmə!” ayəsi barədə belə rəvayət etmişdir: Əhməd ibn Hafs ibn Abdullah bizə xəbər verdi; atam mənə rəvayət etdi; İbrahim ibn Təhman mənə rəvayət etdi; o, Məhəmməd ibn Əbdürrəhmandan, o da Səid ibn Əbi Səid əl-Məqburidən, o da atasından, o da Əbu Hüreyrədən belə rəvayət etdi: Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı olsun) buyurdu: “İbrahim Qiyamət günü atasını üzü toz-torpaq içində görəcək və ona deyəcək: ‘Səni bundan çəkindirmişdim, amma sən mənə asi oldun’.
Atası deyəcək: ‘Bu gün sənə bir dəfə də asi olmayacağam’. İbrahim deyəcək: ‘Ey Rəbbim! Sən mənə məni dirildiləcəkləri gün rüsvay etməyəcəyini vəd etmişdin. Atamı rüsvay etsən, ən uzaq olanı da rüsvay etmiş olarsan’. Allah buyuracaq: ‘Ey İbrahim, Mən Cənnəti kafirlərə haram etmişəm’.
Sonra onun atası ondan alınacaq. Allah buyuracaq: ‘Ey İbrahim, atan hanı?’ O deyəcək: ‘Sən onu məndən aldın’. Allah buyuracaq: ‘Ayaqlarının altına bax’. O baxacaq və üfunət içində eşələnən erkək kaftar görəcək. Onun ayaqlarından tutulub oda atılacaq”.
Bu, qərib isnaddır və onun mətnində münkər xüsusiyyət vardır. “Ziyx” kaftarın erkəyidir. Sanki Azər çirkabına bulaşmış erkək kaftar surətinə salınacaq, sonra da həmin halda oda atılacaq. Bəzzar da bunu Həmmad ibn Sələmədən, o, Əyyubdan, o da Məhəmməd ibn Sirindən, o da Əbu Hüreyrədən, onun da Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı olsun) rəvayət etdiyi hədislə nəql etmişdir; bu rəvayətdə də qəriblik vardır.
Həmçinin Qətadədən, o da Cəfər ibn Əbdülğafiridən, o da Əbu Səiddən, onun da Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı olsun) oxşarını rəvayət etmişdir.
Bu, İbrahimin Rəbbindən hikmət verməsini istəməsidir. İbn Abbas demişdir: “Hikmət” elmdir. İkrimə demişdir: “Dərin anlayışdır”. Mücahid demişdir: “Qurandır”. Suddiy demişdir: “Peyğəmbərlikdir”. “Məni salehlərə qovuşdur!”
yəni, dünyada və axirətdə məni salehlərlə bir yerdə et. Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı olsun) vəfatı yaxınlaşanda belə dua etmişdir: “Allahım! Bizi müsəlman olaraq yaşat, müsəlman olaraq öldür və rüsvay edilməmiş, dinimizi dəyişməmiş halda salehlərə qovuşdur. Allahım, ən uca yoldaşlığa!”
Bu sözləri üç dəfə demişdir. Bu, dua haqqında olan hədisdə qeyd edilmişdir.
“Sonra gələnlər arasında mənə yaxşı ad qismət et!” yəni, məndən sonra gözəl ad qoy və onunla yad edilim, xeyirdə mənə iqtida olunsun. Allahın bu buyuruğu kimi: “Sonra gələnlər arasında onun üçün gözəl ad qoyduq. İbrahimə salam olsun!
Biz yaxşı iş görənləri belə mükafatlandırırıq” (əs-Saffat, 37:108–110). Mücahid və Qətadə demişlər: “Sonra gələnlər arasında mənə yaxşı ad qismət et!” — yəni, gözəl tərif deməkdir. Mücahid demişdir: Bu, Allahın “Biz ona dünyada mükafatını verdik. Həqiqətən, o, axirətdə də salehlərdəndir” (əl-Ənkəbut, 29:27) və “Biz ona dünyada xeyir verdik.
Həqiqətən, o, axirətdə də salehlərdəndir” (ən-Nəhl, 16:122) buyuruqları kimidir. Leys ibn Əbi Süleym demişdir: “Hər bir ümmət onu sevər və himayə edər”. İkrimə də belə demişdir.
“Atamı bağışla! Çünki o, azmışlardandır!” Bu, “Ey Rəbbimiz! Məni və valideynlərimi bağışla!” (İbrahim, 14:41) ayəsi kimidir. İbrahim (əleyhissəlam) sonradan bu duadan imtina etmişdi. Uca Allah buyurur: “İbrahimin atası üçün bağışlanma diləməsi isə ona verdiyi vədə görə idi.
Atasının Allahın düşməni olduğu ona bəlli olduqda, ondan uzaqlaşdı. Həqiqətən, İbrahim çox yalvaran və həlim idi” (ət-Tövbə, 9:114). Allah İbrahimin atası üçün bağışlanma diləməsinə son qoyduqda belə buyurdu: “İbrahim və onunla birlikdə olanlarda sizin üçün gözəl örnək vardır. Onlar öz qövmünə demişdilər: ‘Biz sizdən də, Allahdan başqa ibadət etdiklərinizdən də uzağıq.
Biz sizi inkar edirik. Siz tək olan Allaha iman gətirənə qədər bizimlə sizin aranızda əbədi ədavət və nifrət başlanmışdır’. Yalnız İbrahimin atasına: ‘Mən mütləq sənin üçün bağışlanma diləyəcəyəm. Lakin Allahdan gələn heç bir şeyə sənin üçün sahib deyiləm’, — deməsi istisnadır” (əl-Mumtəhinə, 60:4).
əl-Bəğəvinin təfsiri
“Ey Rəbbim! Mənə hökm ver!” İbn Abbas demişdir: “Allahın hüdudlarını və hökmlərini tanımaqdır”. Müqatil demişdir: “Anlayış və elmdir”. Kəlbi demişdir: “Peyğəmbərlikdir”. “Məni salehlərə qovuşdur!” yəni, məqam və dərəcə baxımından məndən əvvəl yaşamış peyğəmbərlərə qovuşdur.
“Sonra gələnlər arasında mənə yaxşı ad qismət et!” yəni, məndən sonra gələcək ümmətlər arasında gözəl tərif, xoş xatirə və hamının qəbulunu nəsib et. Allah bunu ona bəxş etdi; buna görə də bütün dinlərin ardıcılları onu sevib tərifləyirlər. Quteybi demişdir: “Dil” sözü məcazi olaraq “söz” mənasında işlədilmişdir, çünki söz dillə deyilir.
“Məni nemətlərlə dolu Cənnətin varislərindən et!” yəni, nemətlərlə dolu Cənnəti bəxş etdiyin kəslərdən et.
“Dirildiləcəkləri gün məni rüsvay etmə!” yəni, məni ifşa etmə. “Mal-dövlətin və övladların fayda vermədiyi gün”.
“Atamı bağışla! Çünki o, azmışlardandır!” İbrahim bunu atasının Allahın düşməni olduğu ona bəlli olmamışdan əvvəl demişdi; bu barədə əvvəllər “ət-Tövbə” surəsində danışılmışdır.
“Yalnız Allaha sağlam qəlblə gələn kimsədən başqa!” yəni, şirkdən və şəkkdən xalis olan qəlblə gələn kimsədən başqa. Günahlardan isə heç kəs salamat qalmır. Əksər müfəssirlərin görüşü budur. Səid ibn əl-Müsəyyib demişdir: “Sağlam qəlb düzgün qəlbdir və möminin qəlbidir; kafirin və münafiqin qəlbi isə xəstədir.
Allah buyurur: ‘Onların qəlblərində xəstəlik vardır’ (əl-Bəqərə, 2:10)”. İbn Osman ən-Nisaburi demişdir: “Bu, bidətdən uzaq və sünnəyə arxayın olan qəlbdir”.
«Səhih əl-Buxari»də (№ 4768) Əbu Hüreyrədən rəvayət olunur ki, İbrahim Qiyamət günü atası Azərə rast gələcək, lakin Azər küfrünə görə kaftar surətinə salınacaq.