ئىبراھىمنىڭ دۇئا-تىلەكلىرى ۋە پاك قەلب
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
پەرۋەردىگارىم! ماڭا ئىلىم ھېكمەت ئاتا قىلغىن، مېنى ياخشىلارغا قوشقىن(83). كېيىنكىلەر ئارىسىدا ياخشى نامىمنى قالدۇرغىن(84). مېنى نازۇ-نېمەتلىك جەننەتنىڭ ۋارىسلىرىدىن قىلغىن(85). ئاتامغا مەغپىرەت قىلغىن، ئۇ ھەقىقەتەن گۇمراھلاردىن بولدى(86). ئۇلار (يەنى خالايىقلار) (ھېساب بېرىش ئۈچۈن) تىرىلدۈرىلىدىغان كۈندە مېنى رەسۋا قىلمىغىن(87). ئۇ كۈنى (ھېچ كىشىگە) مال ۋە ئوغۇللار پايدا يەتكۈزەلمەيدۇ(88). پەقەت (ئاللاھنىڭ دەرگاھى) غا پاك قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ»(89).
ئىبراھىمنىڭ دۇئاسىدىكى تىلەك شەكىللىرى: «ھەب لى» (هَبْ لِي)، «ئەلھىقنى» (أَلْحِقْنِي) ۋە «ئىجئەل لى» (اجْعَلْ لِي) قاتارلىقلاردۇر. «سەلىم قەلب» (قَلْبٌ سَلِيمٌ)، يەنى پاك قەلب، ئاخىرەتتە قۇتۇلۇشنىڭ بىردىنبىر سەۋەبىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
«مېنى نازۇ-نېمەتلىك جەننەتنىڭ ۋارىسلىرىدىن قىلغىن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: ئاللاھ ئۇلارغا مىراس قىلىپ بېرىدىغان جەننەت ئەھلىدىن قىلغىن، دېمەكتۇر. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، ئۇنىڭ مەرتىۋىسىنى نازۇ-نېمەتلىك جەننەتلەردە يۇقىرى قىلدى.
ئاندىن ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام پەرۋەردىگارىغا دۇئا قىلىپ: «پەرۋەردىگارىم! ماڭا ھېكمەت ئاتا قىلغىن» دېدى. يەنى ھۆكۈملەرنى، ھالال-ھارامنى بىلىدىغان ۋە كىشىلەر ئارىسىدا ھۆكۈم قىلالايدىغان مول ئىلىم ئاتا قىلغىن. «مېنى ياخشىلارغا قوشقىن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: مېنى قېرىنداش پەيغەمبەرلەر ۋە ئەلچىلەرگە قوشقىن، دېمەكتۇر.
«كېيىنكىلەر ئارىسىدا ماڭا ياخشى نام قالدۇرغىن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: زاماننىڭ ئاخىرىغىچە داۋاملىشىدىغان راست مەدھىيەنى ماڭا ئاتا قىلغىن، دېمەكتۇر. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، ئۇنىڭغا ئۇنى ئەڭ ئەۋزەل ئەلچىلەردىن قىلغۇدەك ئىلىم ۋە ھېكمەت ئاتا قىلدى، ئۇنى قېرىنداش ئەلچىلەرگە قوشتى، بارلىق دىنلاردا، ھەر زاماندا سۆيۈملۈك، قوبۇل قىلىنغان، ئۇلۇغلانغان ۋە مەدھىيەلەنگەن قىلدى. ئاللاھ تائالا ئېيتىدۇ: «كېيىنكىلەر ئارىسىدا ئۇنىڭغا ياخشى نام قالدۇردۇق. ئىبراھىمغا سالام بولسۇن!
ياخشىلىق قىلغۇچىلارغا شۇنداق مۇكاپات بېرىمىز. ئۇ ھەقىقەتەن بىزنىڭ مۆمىن بەندىلىرىمىزدىن ئىدى».
«ئاتامغا مەغپىرەت قىلغىن، چۈنكى ئۇ ھەقىقەتەن گۇمراھلاردىن بولدى» دېگەن دۇئا، ئۇنىڭ ئاتىسىغا: «مەن پەرۋەردىگارىمدىن سېنىڭ ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيمەن، چۈنكى پەرۋەردىگارىم ماڭا مېھرىباندۇر» دەپ ۋەدە قىلغانلىقى سەۋەبىدىن ئىدى. ئاللاھ تائالا ئېيتىدۇ: «ئىبراھىمنىڭ ئاتىسى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىشى پەقەت ئۇنىڭغا قىلغان ۋەدىسى سەۋەبىدىنلا ئىدى. ئۇ ئاتىسىنىڭ ئاللاھقا دۈشمەن ئىكەنلىكى ئۆزىگە ئايان بولغان چاغدا، ئۇنىڭدىن يىراق بولدى. ئىبراھىم ھەقىقەتەن ئاللاھقا كۆپ يالۋۇرغۇچى، سەۋرچان ئىدى».
«ئۇ كۈنى مال ۋە ئوغۇللار پايدا يەتكۈزەلمەيدۇ؛ پەقەت ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا پاك قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ»؛ ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا پەقەت شۇ قەلب ئىگىسىگە پايدا يەتكۈزىدۇ. ئۇ شۇ قەلب بىلەن ئازابتىن قۇتۇلۇپ، كاتتا ساۋابقا ئېرىشىدۇ. پاك قەلب دېگەن: شېرىك، شەك-شۈبھە، يامانلىققا بولغان مۇھەببەت، بىدئەت ۋە گۇناھلاردا چىڭ تۇرۇشتىن ساق بولغان قەلبتۇر. بۇ نەرسىلەردىن ساق بولۇش ئۇلارنىڭ ئەكسى بولغان ئىخلاس، ئىلىم، ئىشەنچ، ياخشىلىققا بولغان مۇھەببەت ۋە ئۇنى قەلبىدە چىرايلىق كۆرۈش بىلەن سۈپەتلىنىشنى تەقەززا قىلىدۇ.
ئۇنىڭ ئىرادىسى ۋە مۇھەببىتى ئاللاھنىڭ مۇھەببىتىگە ئەگىشىدۇ، خاھىشى بولسا ئاللاھتىن كەلگەن كۆرسەتمىلەرگە بويسۇنىدۇ.
«ئۇلار تىرىلدۈرۈلىدىغان كۈندە مېنى رەسۋا قىلمىغىن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: بەزى گۇناھلار ئۈچۈن ئەيىبلەش، جازالاش ۋە رەسۋا قىلىش ئارقىلىق مېنى خورلىمىغىن، بەلكى شۇ كۈندە مېنى بەختلىك قىلغىن.
«ئۇ كۈنى مال ۋە ئوغۇللار پايدا يەتكۈزەلمەيدۇ؛ پەقەت ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا پاك قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ»؛ ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا پەقەت شۇ قەلب ئىگىسىگە پايدا يەتكۈزىدۇ. ئۇ شۇ قەلب بىلەن ئازابتىن قۇتۇلۇپ، كاتتا ساۋابقا ئېرىشىدۇ.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالانىڭ: «مېنى نازۇ-نېمەتلىك جەننەتنىڭ ۋارىسلىرىدىن قىلغىن» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسى: دۇنيادا ئۆلگەندىن كېيىن ياخشى نامىمنى قالدۇرۇش بىلەن، ئاخىرەتتە بولسا مېنى نازۇ-نېمەتلىك جەننەتنىڭ ۋارىسلىرىدىن قىلىش بىلەن ماڭا ئېھسان قىلغىن، دېمەكتۇر.
«پەقەت ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا پاك قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: داغ ۋە شېرىكتىن ساق بولغان قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ. مۇھەممەد ئىبنى سىيرىن ئېيتتى: پاك قەلب دېگەن، ئاللاھنىڭ ھەق ئىكەنلىكىنى، قىيامەتنىڭ چوقۇم كېلىدىغانلىقىدا شەك يوقلۇقىنى ۋە ئاللاھنىڭ قەبرىلەردىكىلەرنى تىرىلدۈرىدىغانلىقىنى بىلىدىغان قەلبتۇر. ئىبنى ئابباس ئېيتتى: «پاك قەلب بىلەن كەلگەن ئادەم» دېگەن، «ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق» دەپ گۇۋاھلىق بېرىدىغان ھايات قەلب ئىگىسىدۇر. مۇجاھىد، ھەسەن ۋە باشقىلار ئېيتتى: «پاك قەلب» شېرىكتىن خالىي قەلبتۇر.
سەئىد ئىبنى مۇسەييەب ئېيتتى: پاك قەلب ــ ساغلام قەلب، ئۇ مۆمىننىڭ قەلبىدۇر؛ چۈنكى مۇناپىقنىڭ قەلبى كېسەل، ئاللاھ تائالا ئېيتقان: «ئۇلارنىڭ قەلبلىرىدە كېسەللىك بار» (بەقەرە سۈرىسى، 10-ئايەت). ئەبۇ ئۇسمان نىيسابۇرىي ئېيتتى: ئۇ بىدئەتتىن خالىي، سۈننەتكە كۆڭلى ئارام تاپقان قەلبتۇر.
«ئۇ كۈنى مال ۋە ئوغۇللار پايدا يەتكۈزەلمەيدۇ» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: كىشىنىڭ مال-دۇنياسى، گەرچە ئۇ يەر يۈزىنى تولدۇرغۇدەك ئالتۇننى فىدىيە قىلىپ بەرسىمۇ، ئۇنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ساقلىيالمايدۇ. «ئوغۇللارمۇ» پايدا يەتكۈزەلمەيدۇ، گەرچە ئۇ يەر يۈزىدىكى بارلىق كىشىلەرنى فىدىيە قىلىپ بەرسىمۇ. ئۇ كۈنى پەقەت ئاللاھقا ئىشىنىش، دىننى ئۇنىڭغا خالىس قىلىش ۋە شېرىكتىن يىراق بولۇشلا پايدا يەتكۈزىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن: «پەقەت ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا پاك قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ» دېدى؛ يەنى داغ ۋە شېرىكتىن ساق قەلب بىلەن كەلگەن كىشىگىلا.
«ئۇلار تىرىلدۈرۈلىدىغان كۈندە مېنى رەسۋا قىلمىغىن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: مەخلۇقاتلارنىڭ ئەۋۋىلى ۋە ئاخىرى تىرىلدۈرۈلىدىغان قىيامەت كۈنى مېنى خورلۇققا دۇچار قىلما، دېمەكتۇر. بۇخارى «ئۇلار تىرىلدۈرۈلىدىغان كۈندە مېنى رەسۋا قىلمىغىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە مۇنداق رىۋايەت قىلدى: ئىبراھىم ئىبنى تاھمان، ئىبنى ئەبى زىئبتىن، ئۇ سەئىد ئىبنى سەئىد مەقبۇرىيدىن، ئۇ ئاتىسىدىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن، ئۇ بولسا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن رىۋايەت قىلىدۇكى، ئۇ زات مۇنداق دېگەن: «ئىبراھىم قىيامەت كۈنى ئاتىسىنى ئۈستىگە چاڭ-توزان ۋە قاراڭغۇلۇق قاپلىغان ھالدا كۆرىدۇ».
بىزگە ئىسمائىل رىۋايەت قىلدى، ئۇنىڭ قېرىندىشى بىزگە ئىبنى ئەبى زىئبتىن، ئۇ سەئىد مەقبۇرىيدىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرەدىن، ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېدى: «ئىبراھىم قىيامەت كۈنى ئاتىسىغا ئۇچرايدۇ. ئۇ: “پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا تىرىلدۈرۈلىدىغان كۈندە مېنى رەسۋا قىلمايدىغانلىقىڭنى ۋەدە قىلغان ئىدىڭ”، دەيدۇ. ئاللاھ: “مەن كاپىرلارغا جەننەتنى ھارام قىلدىم”، دەيدۇ».
بۇخارى بۇنى مۇشۇ ئايەتنىڭ يېنىدا شۇنداق رىۋايەت قىلدى. پەيغەمبەرلەر قىسسەلىرى بابىدا، ئۇنىڭ ئۆزى يالغۇز رىۋايەت قىلغان ئوخشاش ئىسناد بىلەن مۇنداق كەلگەن: «ئىبراھىم قىيامەت كۈنى ئاتىسى ئازەرگە ئۇچرايدۇ. ئازەرنىڭ يۈزىنى قاراڭغۇلۇق ۋە چاڭ-توزان قاپلىغان بولىدۇ. ئىبراھىم ئۇنىڭغا: “ساڭا ماڭا ئاسىيلىق قىلما دېمىدىممۇ؟”
دەيدۇ. ئاتىسى: “بۈگۈن ساڭا ئاسىيلىق قىلمايمەن”، دەيدۇ. ئىبراھىم: “پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا تىرىلدۈرۈلىدىغان كۈندە مېنى رەسۋا قىلمايدىغانلىقىڭنى ۋەدە قىلغان ئىدىڭ. ئەڭ يىراق ئاتامنىڭ ھالىدىنمۇ بەتەر رەسۋالىق بارمۇ؟” دەيدۇ.
ئاللاھ تائالا: “مەن كاپىرلارغا جەننەتنى ھارام قىلدىم”، دەيدۇ. ئاندىن: “ئىبراھىم، پۇتۇڭنىڭ ئاستىدا نېمە بار؟” دېيىلىدۇ. ئۇ قارىسا، تېزەكىگە بۇلغانغان بىر ھايۋان تۇرىدۇ. ئۇنىڭ پۇتلىرىدىن تۇتۇلۇپ، دوزاخقا تاشلىنىدۇ».
ئەبۇ ئابدۇراھمان نىسائىي ئۆزىنىڭ «ئەس-سۇنەنۇل كۇبرا» ناملىق كىتابىنىڭ تەفسىر بۆلۈمىدە «ئۇلار تىرىلدۈرۈلىدىغان كۈندە مېنى رەسۋا قىلمىغىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە مۇنداق رىۋايەت قىلدى: ئەھمەد ئىبنى ھەفس ئىبنى ئابدۇللاھ بىزگە خەۋەر قىلدى، ئاتىسى ماڭا سۆزلەپ بەردى، ئىبراھىم ئىبنى تاھمان ماڭا مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇرراھماندىن، ئۇ سەئىد ئىبنى سەئىد مەقبۇرىيدىن، ئۇ ئاتىسىدىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرەدىن رىۋايەت قىلىپ، ئەبۇ ھۇرەيرە مۇنداق دېدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ مۇنداق دېدى: «ئىبراھىم قىيامەت كۈنى ئاتىسىنى ئۈستىگە چاڭ-توزان ۋە قاراڭغۇلۇق قاپلىغان ھالدا كۆرىدۇ. ئۇنىڭغا: “ساڭا بۇ ئىشتىن توستۇم، سەن ماڭا ئاسىيلىق قىلدىڭ”، دەيدۇ.
ئاتىسى: “لېكىن بۈگۈن ساڭا ئاسىيلىق قىلمايمەن”، دەيدۇ. ئىبراھىم: “پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا تىرىلدۈرۈلىدىغان كۈندە مېنى رەسۋا قىلمايدىغانلىقىڭنى ۋەدە قىلغان ئىدىڭ. ئەگەر ئاتامنى رەسۋا قىلساڭ، ئۇنداقتا ئەڭ يىراق كىشىنى رەسۋا قىلغان بولىسەن”، دەيدۇ.
ئاللاھ: “ئىبراھىم، مەن جەننەتنى كاپىرلارغا ھارام قىلدىم”، دەيدۇ. ئاندىن ئۇنىڭ ئاتىسى ئۇنىڭدىن ئېلىنىدۇ. ئاللاھ: “ئىبراھىم، ئاتاڭ قەيەردە؟” دەيدۇ. ئۇ: “سەن ئۇنى مەندىن ئېلىۋالدىڭ”، دەيدۇ. ئاللاھ: “پۇتۇڭنىڭ ئاستىغا قارىغىن”، دەيدۇ.
ئۇ قارىسا، ناھايىتى سېسىق نەرسىگە مىلىنىپ ياتقان بىر چىلبۆرىنى كۆرىدۇ. ئۇنىڭ پۇتلىرىدىن تۇتۇلۇپ دوزاخقا تاشلىنىدۇ». بۇ ئىسناد غەلىتە بولۇپ، ئۇنىڭدا ئىنكەرلىك بار. «زىخ» چىلبۆرىنىڭ ئەركىكىدۇر. گويا ئازەر تېزىكىگە بۇلغانغان چىلبۆرىنىڭ شەكلىگە ئۆزگەرتىلىپ، شۇ ھالەتتە دوزاخقا تاشلانغان.
بۇنى بەززەر ھەمماد ئىبنى سەلەمەدىن، ئۇ ئەييۇبتىن، ئۇ مۇھەممەد ئىبنى سىيرىندىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرەدىن، ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن رىۋايەت قىلغان؛ ئۇنىڭدا غەلىتىلىك بار. ئۇ يەنە قەتادەدىن، ئۇ جەئفەر ئىبنى ئابدۇلغافىردىن، ئۇ ئەبۇ سەئىدتىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا مەرفۇئ قىلىپ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش رىۋايەت قىلغان.
بۇ دۇئا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ پەرۋەردىگارىدىن ھېكمەت بېرىشنى سورىشىدۇر. ئىبنى ئابباس: «ئۇ ئىلىمدۇر»، دېدى. ئىكرىمە: «ئۇ ئەقىلدۇر»، دېدى. مۇجاھىد: «ئۇ قۇرئاندۇر»، دېدى. سۇددى: «ئۇ پەيغەمبەرلىكتۇر»، دېدى. «مېنى ياخشىلارغا قوشقىن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: مېنى دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە ياخشىلار بىلەن بىللە قىلغىن، دېمەكتۇر.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جان ئۈزۈش پەيتىدە مۇنداق دۇئا قىلغان: «ئاللاھىم! بىزنى مۇسۇلمان ھالدا ياشاتقىن، مۇسۇلمان ھالدا ۋاپات قىلغىن ۋە بىزنى ياخشىلارغا خورلۇق ۋە دىندىن ئۆزگەرمەستىن قوشقىن. ئاللاھىم! ئەڭ ئالىي رىفايققا قوشقىن»؛ بۇ سۆزنى ئۈچ قېتىم ئېيتقان. دۇئاغا ئائىت ھەدىستە شۇنداق كەلگەن.
«كېيىنكىلەر ئارىسىدا ماڭا ياخشى نام قالدۇرغىن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: ئۆلگەندىن كېيىن ياخشى نامىم بىلەن يادلىنىدىغان ۋە ياخشىلىقتا ماڭا ئەگىشىلىدىغان قىلغىن، دېمەكتۇر. ئاللاھ تائالا مۇنداق دېگەن: «كېيىنكىلەر ئارىسىدا ئۇنىڭغا ياخشى نام قالدۇردۇق. ئىبراھىمغا سالام بولسۇن! ياخشىلىق قىلغۇچىلارغا شۇنداق مۇكاپات بېرىمىز» (ساففات سۈرىسى، 108–110-ئايەتلەر).
مۇجاھىد ۋە قەتادە: «كېيىنكىلەر ئارىسىدا ماڭا ياخشى نام قالدۇرغىن» دېگەننىڭ مەنىسى ياخشى مەدھىيەدۇر، دېدى. مۇجاھىد بۇنى: «بىز ئۇنىڭغا دۇنيادا مۇكاپاتىنى بەردۇق، ئۇ ئاخىرەتتىمۇ ياخشىلاردىن بولىدۇ» دېگەن ئايەتكە ۋە «بىز ئۇنىڭغا دۇنيادا ياخشىلىق ئاتا قىلدۇق، ئۇ ئاخىرەتتىمۇ ياخشىلاردىن بولىدۇ» دېگەن ئايەتكە ئوخشاتتى. لەيس ئىبنى ئەبى سۇلەيم: «ھەر بىر مىللەت ئۇنى ياخشى كۆرىدۇ ۋە ئۇنىڭغا ۋىلايەت باغلايدۇ»، دېدى. ئىكرىمەمۇ شۇنداق دېدى (ساففات سۈرىسى، 108–110-ئايەتلەر؛ ئەنكەبۇت سۈرىسى، 27-ئايەت؛ نەھل سۈرىسى، 122-ئايەت).
«ئاتامغا مەغپىرەت قىلغىن، چۈنكى ئۇ ھەقىقەتەن گۇمراھلاردىن بولدى» دېگەن سۆز «پەرۋەردىگارىمىز! مېنى ۋە ئاتا-ئانامنى مەغپىرەت قىلغىن» دېگەن سۆزگە ئوخشاشتۇر. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام بۇ ئىستىغفارىدىن كېيىنچە ۋاز كەچكەن. ئاللاھ تائالا ئېيتىدۇ: «ئىبراھىمنىڭ ئاتىسى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىشى پەقەت ئۇنىڭغا قىلغان ۋەدىسى سەۋەبىدىنلا ئىدى.
ئۇ ئاتىسىنىڭ ئاللاھقا دۈشمەن ئىكەنلىكى ئۆزىگە ئايان بولغان چاغدا، ئۇنىڭدىن يىراق بولدى. ئىبراھىم ھەقىقەتەن ئاللاھقا كۆپ يالۋۇرغۇچى، سەۋرچان ئىدى». ئاللاھ تائالا ئىبراھىمنىڭ ئاتىسى ئۈچۈن ئىستىغفار قىلىشىنىڭ داۋامىنى مۇنداق ئايەت بىلەن ئۈزدى: «سىلەر ئۈچۈن ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغانلاردا گۈزەل ئۈلگە بار. ئۇلار ئۆز قەۋمىگە: “بىز سىلەردىن ۋە ئاللاھنى قويۇپ چوقۇنۇۋاتقان نەرسىلىرىڭلاردىن ئادا-جۇدامىز.
سىلەرنى ئىنكار قىلدۇق. تاكى ئاللاھنى يالغۇز ئىمان ئېيتىپ ئېتىقاد قىلغۇچە، ئارىمىزدا مەڭگۈ دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىك پەيدا بولدى”، دېدى. پەقەت ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا: “مەن چوقۇم سېنىڭ ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيمەن، لېكىن ئاللاھتىن بولىدىغان ھېچ نەرسىنى سېنىڭدىن قايتۇرالمايمەن”، دېگەن سۆزى بۇنىڭدىن مۇستەسنا» (ئىبراھىم سۈرىسى، 41-ئايەت؛ تەۋبە سۈرىسى، 114-ئايەت؛ مۇمتەھىنە سۈرىسى، 4-ئايەت).
«ئاخىرەتتە مال ۋە ئوغۇللار پايدا يەتكۈزەلمەيدىغان كۈنى» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: مال-دۇنيا كىشىنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ساقلىيالمايدۇ، گەرچە يەر يۈزى تولدۇرغۇدەك ئالتۇننى فىدىيە قىلىپ بەرسىمۇ. ئوغۇللارمۇ پايدا يەتكۈزەلمەيدۇ، گەرچە يەر يۈزىدىكى بارلىق كىشىلەرنى فىدىيە قىلىپ بەرسىمۇ. ئۇ كۈنى پەقەت ئاللاھقا ئىمان ئېيتىش، دىننى ئۇنىڭغا خالىس قىلىش ۋە شېرىكتىن يىراق بولۇشلا پايدا يەتكۈزىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھ: «پەقەت ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا پاك قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ» دېدى.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«پەرۋەردىگارىم! ماڭا ھېكمەت ئاتا قىلغىن» دېگەن ھەقتە ئىبنى ئابباس: «ئاللاھنىڭ چەك-چېگرالىرى ۋە ھۆكۈملىرىنى بىلىش»، دېدى. مۇقاتىل: «چۈشىنىش ۋە ئىلىم»، دېدى. كەلبى: «پەيغەمبەرلىك»، دېدى. «مېنى ياخشىلارغا قوشقىن» دېگەننىڭ مەنىسى: مەرتىۋە ۋە دەرىجىدە مەندىن بۇرۇن ئۆتكەن پەيغەمبەرلەرگە قوشقىن، دېمەكتۇر.
«كېيىنكىلەر ئارىسىدا ماڭا ياخشى نام قالدۇرغىن» دېگەننىڭ مەنىسى: ياخشى مەدھىيە، گۈزەل نام ۋە مەندىن كېيىن كېلىدىغان ئۈممەتلەر ئارىسىدا ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنىش، دېمەكتۇر. ئاللاھ ئۇنى بۇ نەرسىلەرگە ئېرىشتۈردى، ھەر خىل دىن ئەھلى ئۇنى ياخشى كۆرىدىغان ۋە مەدھىيە قىلىدىغان بولدى. قۇتەيبى ئېيتىدۇ: بۇ يەردە «تىل» سۆزى ئىستىئارە ئارقىلىق «سۆز»نىڭ ئورنىدا ئىشلىتىلگەن، چۈنكى سۆز تىل بىلەن بولىدۇ.
«مېنى نازۇ-نېمەتلىك جەننەتنىڭ ۋارىسلىرىدىن قىلغىن» دېگەننىڭ مەنىسى: نازۇ-نېمەتلىك جەننەتنى ئاتا قىلىدىغان كىشىلەردىن قىلغىن، دېمەكتۇر.
«مېنى رەسۋا قىلمىغىن» دېگەننىڭ مەنىسى: مېنى رەسۋا قىلما، دېمەكتۇر. «ئۇلار تىرىلدۈرۈلىدىغان كۈندە». «ئۇ كۈنى مال ۋە ئوغۇللار پايدا يەتكۈزەلمەيدۇ».
«ئاتامغا مەغپىرەت قىلغىن، چۈنكى ئۇ ھەقىقەتەن گۇمراھلاردىن بولدى» دېگەن سۆزنى ئىبراھىم ئاتىسىنىڭ ئاللاھقا دۈشمەن ئىكەنلىكى ئۆزىگە ئايان بولۇشتىن ئىلگىرى ئېيتقان؛ بۇ تەۋبە سۈرىسىدە بۇرۇن تىلغا ئېلىنغان.
«پەقەت ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا پاك قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ» دېگەننىڭ مەنىسى: شېرىك ۋە شەك-شۈبھىدىن خالىي قەلب بىلەن كەلگەن ئادەمگىلا پايدا يەتكۈزۈلىدۇ. گۇناھلارغا كەلسەك، ئۇلاردىن ھېچكىم تولۇق ساق بولمايدۇ. بۇ كۆپ تەفسىرچىلەرنىڭ سۆزىدۇر. سەئىد ئىبنى مۇسەييەب: «پاك قەلب ــ ساغلام قەلبتۇر، ئۇ مۆمىننىڭ قەلبىدۇر؛ چۈنكى كاپىر ۋە مۇناپىقنىڭ قەلبى كېسەل»، دېدى.
ئاللاھ تائالا: «ئۇلارنىڭ قەلبلىرىدە كېسەللىك بار» دېدى (بەقەرە سۈرىسى، 10-ئايەت). ئىبنى ئۇسمان نىيسابۇرىي: «ئۇ بىدئەتتىن خالىي، سۈننەتكە كۆڭلى ئارام تاپقان قەلبتۇر»، دېدى.
«سەھىھۇل بۇخارى»دا (4768-ھەدىس) ئەبۇ ھۇرەيرەدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، ئىبراھىم قىيامەت كۈنى ئاتىسى ئازەرگە ئۇچرايدۇ، لېكىن ئازەر كۇفرى سەۋەبىدىن چىلبۆرىگە ئايلاندۇرۇلىدۇ.