ઇબ્રાહીમની મોલમો અને સલામત દિલ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

«અને મને નેઅમતોવાળી જન્નતના વારસદારોમાંથી બનાવ» એટલે કે મને જન્નતના રહેવાસીઓમાંથી બનાવ, જે જન્નત અલ્લાહ તેમને વારસામાં આપશે. અલ્લાહે તેની દુઆ કબૂલ કરી અને નેઅમતોવાળી જન્નતમાં તેનું દરજ્જો ઊંચું કર્યું.

પછી તેમણે પોતાના પાલનહારને દુઆ કરી: «હે મારા પાલનહાર! મને હુકમ [સમજ અને નિર્ણય કરવાની યોગ્યતા] આપ» એટલે કે મને ઘણું જ્ઞાન આપ, જેના વડે હું ધાર્મિક હુકમો, હલાલ અને હરામ જાણી શકું અને લોકો વચ્ચે ન્યાયપૂર્ણ નિર્ણય કરી શકું. «અને મને સદાચારી લોકો સાથે જોડી દે» એટલે કે તેમના ભાઈઓ, પયગંબરો અને રસૂલો સાથે.

«અને પાછળના લોકોમાં મારા માટે સત્યનો ઉલ્લેખ રાખ» એટલે કે મારા માટે એવો સાચો અને પ્રશંસનીય ઉલ્લેખ રાખ, જે સમયના અંત સુધી ચાલુ રહે. અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી. તેમને એવું જ્ઞાન અને હિકમત આપી કે તેઓ શ્રેષ્ઠ રસૂલોમાંના થયા; તેમને તેમના રસૂલ ભાઈઓ સાથે જોડ્યા; અને દરેક ધર્મના લોકોમાં, દરેક સમયમાં તેમને પ્રિય, સ્વીકાર્ય, માનનીય અને પ્રશંસિત બનાવ્યા. અલ્લાહે કહ્યું: «અને પાછળના લોકોમાં અમે તેમના માટે [સારો ઉલ્લેખ] બાકી રાખ્યો.

ઇબ્રાહીમ પર સલામતી હો. આ રીતે અમે સદાચારી લોકોને બદલો આપીએ છીએ. નિઃશંક, તેઓ અમારા મોમિન બંદાઓમાંથી હતા.»

«અને મારા પિતાને માફ કરી દે, ખરેખર તે પથભ્રષ્ટ લોકોમાંથી હતા.» તેમણે આ દુઆ પોતાના પિતાને આપેલા વચનને કારણે કરી હતી: «હું તમારા માટે મારા પાલનહાર પાસે માફી માગીશ; નિઃશંક, તે મારા પર ખૂબ કૃપાળુ છે.» અલ્લાહે કહ્યું: «ઇબ્રાહીમે પોતાના પિતા માટે માફી માગી તે માત્ર એ વચનને કારણે હતું, જે તેમણે તેને આપ્યું હતું. પછી જ્યારે તેમને સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તે અલ્લાહનો દુશ્મન છે, ત્યારે તેઓ તેનાથી વિમુખ થઈ ગયા. નિઃશંક, ઇબ્રાહીમ ખૂબ આહોભાવથી દુઆ કરનારા અને સહનશીલ હતા.»

«એ દિવસે ન ધન કામ આવશે, ન સંતાન; સિવાય તેના, જે અલ્લાહ પાસે સલામત દિલ લઈને આવે.» આ જ વસ્તુ અલ્લાહ પાસે લાભદાયી થશે; આ જ વસ્તુથી માણસ સજામાંથી બચશે અને મહાન બદલો મેળવશે. સલામત દિલનો અર્થ એવો દિલ છે, જે શિર્ક, શંકા, દુષ્ટતાના પ્રેમ, બિદઅત પર અડગ રહેવા અને પાપોથી સલામત હોય. આ બાબતોથી સલામત હોવાનો અર્થ એ પણ છે કે તેમાં નિખાલસતા, જ્ઞાન અને દૃઢ વિશ્વાસ હોય; તેમાં ભલાઈનો પ્રેમ હોય અને ભલાઈ તેને સુંદર લાગે; તેની ઇચ્છા અને પ્રેમ અલ્લાહના પ્રેમને અનુસરતા હોય અને તેની મનમાની અલ્લાહ તરફથી આવેલા માર્ગદર્શનને અનુસરતી હોય.

«અને જે દિવસે લોકો ફરી જીવિત કરવામાં આવશે, તે દિવસે મને અપમાનિત ન કર» એટલે કે કેટલાક પાપો અંગે ઠપકો આપીને, તેમની સજા કરીને કે તેમને ખુલ્લા પાડીને મને અપમાનિત ન કર; પરંતુ તે દિવસે મને સુખી કર.

«એ દિવસે ન ધન કામ આવશે, ન સંતાન; સિવાય તેના, જે અલ્લાહ પાસે સલામત દિલ લઈને આવે.» આ જ વસ્તુ અલ્લાહ પાસે લાભદાયી થશે; આ જ વસ્તુથી માણસ સજામાંથી બચશે અને મહાન બદલો મેળવશે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

અલ્લાહના વચન «અને મને નેઅમતોવાળી જન્નતના વારસદારોમાંથી બનાવ»નો અર્થ એ છે કે દુનિયામાં મારા પછી મારી સારી યાદ બાકી રાખીને અને આખિરતમાં મને નેઅમતોવાળી જન્નતનો વારસદાર બનાવીને મારા પર કૃપા કર.

આથી તેમણે કહ્યું: «સિવાય તેના, જે અલ્લાહ પાસે સલામત દિલ લઈને આવે.» એટલે કે એવું દિલ, જે મેલ અને શિર્કથી સલામત હોય. મુહમ્મદ ઇબ્ન સિરીને કહ્યું: સલામત દિલ એ છે, જે જાણે કે અલ્લાહ સત્ય છે, કયામત આવવાની છે અને તેમાં કોઈ શંકા નથી, તથા અલ્લાહ કબરોમાં રહેલા લોકોને ફરી જીવિત કરશે. ઇબ્ન અબ્બાસે «સલામત દિલ લઈને આવે»નો અર્થ એવો કર્યો કે તે જીવંત હોય અને સાક્ષી આપતું હોય કે અલ્લાહ સિવાય કોઈ ઇલાહ નથી.

મુજાહિદ, હસન અને અન્યોએ કહ્યું: «સલામત દિલ»નો અર્થ શિર્કથી મુક્ત દિલ છે. સઈદ ઇબ્ન અલ-મુસૈયબે કહ્યું: સલામત દિલ એટલે સ્વસ્થ દિલ, અને તે મોમિનનું દિલ છે; કારણ કે મુનાફિકનું દિલ બીમાર હોય છે. અલ્લાહે કહ્યું: «તેમના દિલોમાં બીમારી છે» (અલ-બકરા, ૧૦). અબૂ ઉસ્માન અન-નૈસાબૂરીએ કહ્યું: તે એવું દિલ છે, જે બિદઅતથી ખાલી અને સુન્નત પર અડગ હોય.

«એ દિવસે ન ધન કામ આવશે, ન સંતાન» એટલે કે માણસનું ધન તેને અલ્લાહની સજાથી બચાવી શકશે નહીં, ભલે તે પૃથ્વી ભરેલું સોનું ફિદયામાં આપે; અને ન સંતાન કામ આવશે, ભલે તે પૃથ્વી પરના તમામ લોકોને ફિદયામાં આપે. તે દિવસે માત્ર અલ્લાહ પર ઈમાન, તેના માટે દીનને નિખાલસ કરવો અને શિર્કથી વિમુખ થવું જ લાભ આપશે. આથી તેમણે કહ્યું: «સિવાય તેના, જે અલ્લાહ પાસે સલામત દિલ લઈને આવે», એટલે કે જે મેલ અને શિર્કથી સલામત હોય. મુહમ્મદ ઇબ્ન સિરીને કહ્યું: સલામત દિલ એ છે, જે જાણે કે અલ્લાહ સત્ય છે, કયામત આવવાની છે અને તેમાં કોઈ શંકા નથી, તથા અલ્લાહ કબરોમાં રહેલા લોકોને ફરી જીવિત કરશે.

«અને જે દિવસે લોકો ફરી જીવિત કરવામાં આવશે, તે દિવસે મને અપમાનિત ન કર» એટલે કે કયામતના દિવસે, જ્યારે શરૂઆતથી અંત સુધીના તમામ જીવો ફરી જીવિત કરવામાં આવશે, ત્યારે મને અપમાનથી બચાવ. અલ-બુખારીએ આ વચન અંગે કહ્યું: ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન તહમાન, ઇબ્ન અબી ધિબ, સઈદ ઇબ્ન અબી સઈદ અલ-મકબુરી, તેમના પિતા અને અબૂ હુરૈરા (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ) દ્વારા નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)થી રિવાયત છે કે તેમણે કહ્યું: «ઇબ્રાહીમે કયામતના દિવસે પોતાના પિતાને ધૂળ અને કાળાશથી ઢંકાયેલા જોયા.»

ઇસ્માઈલે અમને કહ્યું: મારા ભાઈએ અમને ઇબ્ન અબી ધિબ પાસેથી, તેમણે સઈદ અલ-મકબુરી પાસેથી, તેમણે અબૂ હુરૈરા પાસેથી અને તેમણે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) પાસેથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: «ઇબ્રાહીમ પોતાના પિતાને મળશે અને કહેશે: ‘હે મારા પાલનહાર! તમે મને વચન આપ્યું હતું કે મને લોકો ફરી જીવિત થાય તે દિવસે અપમાનિત નહીં કરો.’ અલ્લાહ કહેશે: ‘મેં કાફિરો માટે જન્નત હરામ કરી છે.’» બુખારીએ આ આયતની તફસીરમાં આ રીતે રિવાયત કરી છે.

પયગંબરોના પ્રસંગોના પ્રકરણમાં આ જ સનદથી, માત્ર તેમણે જ આ રિવાયત કરી છે, અને તેના શબ્દો આ પ્રમાણે છે: કયામતના દિવસે ઇબ્રાહીમ પોતાના પિતા આઝરને મળશે. આઝરના ચહેરા પર કાળાશ અને ધૂળ હશે. ઇબ્રાહીમ તેમને કહેશે: «શું મેં તમને મારી આજ્ઞાનો ભંગ ન કરવા કહ્યું નહોતું?» તેમના પિતા કહેશે: «આજે હું તમારી અવજ્ઞા નહીં કરું.»

ઇબ્રાહીમ કહેશે: «હે મારા પાલનહાર! તમે મને વચન આપ્યું હતું કે લોકો ફરી જીવિત થાય તે દિવસે મને અપમાનિત નહીં કરો. મારા પિતા કરતાં વધુ અપમાનજનક શું હોઈ શકે?» અલ્લાહ કહેશે: «મેં કાફિરો માટે જન્નત હરામ કરી છે.» પછી કહેવામાં આવશે: «હે ઇબ્રાહીમ, તમારા પગ નીચે શું છે?»

તેઓ જોશે, તો ત્યાં મળમૂત્રથી ખરડાયેલો એક જાનવર હશે. તેને પગોથી પકડીને આગમાં ફેંકી દેવામાં આવશે.

અબૂ અબ્દુર્રહમાન અન-નસાઈએ પોતાની મોટી સુનનના તફસીરના પ્રકરણમાં «જે દિવસે લોકો ફરી જીવિત કરવામાં આવશે, તે દિવસે મને અપમાનિત ન કર» અંગે કહ્યું: અહમદ ઇબ્ન હફ્સ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહે અમને કહ્યું, તેમના પિતાએ અમને કહ્યું, ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન તહમાને અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન અબ્દુર્રહમાન પાસેથી, તેમણે સઈદ અલ-મકબુરી પાસેથી, તેમણે પોતાના પિતા પાસેથી અને તેમણે અબૂ હુરૈરાથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલે કહ્યું: «ઇબ્રાહીમે કયામતના દિવસે પોતાના પિતાને ધૂળ અને કાળાશથી ઢંકાયેલા જોયા અને તેમને કહ્યું: ‘મેં તમને આથી રોક્યા હતા, પણ તમે મારી અવજ્ઞા કરી.’ તેમણે કહ્યું: ‘પરંતુ આજે હું તમારી એક પણ અવજ્ઞા નહીં કરું.’ ઇબ્રાહીમે કહ્યું: ‘હે મારા પાલનહાર!

તમે મને વચન આપ્યું હતું કે લોકો ફરી જીવિત થાય તે દિવસે મને અપમાનિત નહીં કરો. જો તમે મારા પિતાને અપમાનિત કરશો, તો મારા કરતાં વધુ અપમાનિત કોણ હશે?’ અલ્લાહે કહ્યું: ‘હે ઇબ્રાહીમ, મેં જન્નત કાફિરો માટે હરામ કરી છે.’ પછી તેમને [ઇબ્રાહીમથી] દૂર કરવામાં આવશે.

અલ્લાહ કહેશે: ‘હે ઇબ્રાહીમ, તમારા પિતા ક્યાં છે?’ તેઓ કહેશે: ‘તમે તેમને મારી પાસેથી લઈ લીધા.’ અલ્લાહ કહેશે: ‘તમારી નીચે જુઓ.’ તેઓ જોશે, તો ત્યાં એક નર હાયના પોતાના મળમાં આળોટતો હશે. તેને પગોથી પકડીને આગમાં ફેંકી દેવામાં આવશે.»

આ ગરીબ [એકાકી] સનદ છે અને તેમાં નકાર્યતા છે. «ધીખ» એટલે નર હાયના. જાણે કે આઝરને મળથી ખરડાયેલા નર હાયનાના રૂપમાં ફેરવી દેવામાં આવશે અને એ જ હાલતમાં આગમાં ફેંકી દેવામાં આવશે. બઝ્ઝારે પણ આ હદીસ હમ્માદ ઇબ્ન સલમા, અય્યુબ, મુહમ્મદ ઇબ્ન સિરીન અને અબૂ હુરૈરા દ્વારા નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)થી રિવાયત કરી છે; તેમાં પણ ગરીબતા છે.

તેમણે કતાદા, જઅફર ઇબ્ન અબ્દુલ ગાફિર અને અબૂ સઈદ દ્વારા પણ તેના જેવો જ અહેવાલ રિવાયત કર્યો છે.

આ ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)ની પોતાના પાલનહાર પાસે હુકમ માગવાની દુઆ છે. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: તેનો અર્થ જ્ઞાન છે. ઇકરિમાએ કહ્યું: બુદ્ધિ. મુજાહિદે કહ્યું: કુરઆન. સુદ્દીએ કહ્યું: નુબુવ્વત. «અને મને સદાચારી લોકો સાથે જોડી દે»નો અર્થ છે: દુનિયા અને આખિરતમાં મને સદાચારી લોકો સાથે રાખ; જેમ કે મૃત્યુ નજીક આવ્યું ત્યારે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «હે અલ્લાહ!

અમને મુસલમાન તરીકે જીવિત રાખ, મુસલમાન તરીકે મૃત્યુ આપ અને અમને સદાચારી લોકો સાથે જોડી દે—અપમાનિત થયા વિના અને દીન બદલી નાખ્યા વિના. હે અલ્લાહ, સર્વોચ્ચ સાથી સાથે [અમને જોડ].» તેમણે આ ત્રણ વખત કહ્યું. દુઆ વિશેની હદીસમાં આ આવ્યું છે.

«અને પાછળના લોકોમાં મારા માટે સત્યનો ઉલ્લેખ રાખ»નો અર્થ છે: મારા પછી મારી સારી યાદ રાખ, જેથી મારો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે અને ભલાઈમાં મારું અનુસરણ થાય. જેમ અલ્લાહે કહ્યું: «અને પાછળના લોકોમાં અમે તેમના માટે [સારો ઉલ્લેખ] બાકી રાખ્યો. ઇબ્રાહીમ પર સલામતી હો. આ રીતે અમે સદાચારી લોકોને બદલો આપીએ છીએ.»

મુજાહિદ અને કતાદાએ કહ્યું: «પાછળના લોકોમાં મારા માટે સત્યનો ઉલ્લેખ રાખ» એટલે સારી પ્રશંસા. મુજાહિદે કહ્યું: આ અલ્લાહના આ વચન જેવું છે: «અને અમે તેમને દુનિયામાં તેમનો બદલો આપ્યો, અને નિઃશંક, આખિરતમાં તેઓ સદાચારી લોકોમાંથી છે»; તથા: «અને અમે તેમને દુનિયામાં સારું [જીવન અને સારો ઉલ્લેખ] આપ્યો, અને નિઃશંક, આખિરતમાં તેઓ સદાચારી લોકોમાંથી છે.» લૈથ ઇબ્ન અબી સુલૈમે કહ્યું: દરેક ધર્મના લોકો તેમને પ્રેમ કરે છે અને તેમના સમર્થક બને છે. ઇકરિમાએ પણ એવું જ કહ્યું. (અસ-સાફ્ફાત, ૧૦૮–૧૧૦; અલ-અનકબૂત, ૨૭; અન-નહલ, ૧૨૨.)

«અને મારા પિતાને માફ કરી દે, ખરેખર તે પથભ્રષ્ટ લોકોમાંથી હતા»—આ અલ્લાહના આ વચન જેવું છે: «હે અમારા પાલનહાર! મને અને મારા માતા-પિતાને માફ કર.» આ તે બાબતોમાંની છે, જેમાંથી ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ) પછી પાછા ફર્યા હતા. અલ્લાહે કહ્યું: «ઇબ્રાહીમે પોતાના પિતા માટે માફી માગી તે માત્ર એ વચનને કારણે હતું, જે તેમણે તેને આપ્યું હતું.

પછી જ્યારે તેમને સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તે અલ્લાહનો દુશ્મન છે, ત્યારે તેઓ તેનાથી વિમુખ થઈ ગયા. નિઃશંક, ઇબ્રાહીમ ખૂબ આહોભાવથી દુઆ કરનારા અને સહનશીલ હતા.» અલ્લાહે પોતાના પિતા માટે માફી માગવાના મામલે આ સંબંધને સ્પષ્ટ રીતે સમાપ્ત કર્યો અને કહ્યું: «તમારા માટે ઇબ્રાહીમ અને તેમની સાથેના લોકોમાં ઉત્તમ આદર્શ છે; જ્યારે તેમણે પોતાની કોમને કહ્યું: ‘અમે તમારાથી અને અલ્લાહ સિવાય જેમની તમે બંદગી કરો છો તેમનાથી નિર્દોષ છીએ. અમે તમારો ઇન્કાર કર્યો છે.

જ્યાં સુધી તમે એકલા અલ્લાહ પર ઈમાન ન લાવો, ત્યાં સુધી અમારી અને તમારી વચ્ચે કાયમ માટે દુશ્મની અને દ્વેષ પ્રગટ થઈ ગયો છે.’ ઇબ્રાહીમે પોતાના પિતાને કહ્યું હતું તે સિવાય: ‘હું તમારા માટે જરૂર માફી માગીશ, પરંતુ અલ્લાહ તરફથી તમને કંઈ અપાવવાની શક્તિ મારી પાસે નથી.’» (ઇબ્રાહીમ, ૪૧; અત્-તૌબા, ૧૧૪; અલ-મુમ્તહિના, ૪.)

અલ-બગવીની તફસીર

«હે મારા પાલનહાર! મને હુકમ આપ»—ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: અલ્લાહની સીમાઓ અને તેના હુકમોની જાણકારી. મુકાતિલે કહ્યું: સમજ અને જ્ઞાન. કલ્બીએ કહ્યું: નુબુવ્વત.

«અને મને સદાચારી લોકો સાથે જોડી દે» એટલે કે પદ અને દરજ્જામાં મારા પહેલાંના પયગંબરો સાથે.

«અને પાછળના લોકોમાં મારા માટે સત્યનો ઉલ્લેખ રાખ» એટલે કે સારી પ્રશંસા, સુંદર યાદ અને મારા પછી આવનારી કોમોમાં સર્વસામાન્ય સ્વીકૃતિ. અલ્લાહે તેમને આ આપ્યું, તેથી દરેક ધર્મના લોકો તેમને સમર્થન આપે છે અને તેમની પ્રશંસા કરે છે. અલ-કુતૈબીએ કહ્યું: રૂપકરૂપે «કહેવું»ના સ્થાને «જીભ» શબ્દ વપરાયો છે, કારણ કે બોલવું જીભથી થાય છે.

«અને મને નેઅમતોવાળી જન્નતના વારસદારોમાંથી બનાવ» એટલે કે મને તે લોકોમાંથી બનાવ, જેમને તું નેઅમતોવાળી જન્નત આપશે.

«અને મને અપમાનિત ન કર» એટલે કે મને ખુલ્લો પાડીને અપમાનિત ન કર. «જે દિવસે લોકો ફરી જીવિત કરવામાં આવશે.» «એ દિવસે ન ધન કામ આવશે, ન સંતાન.»

«અને મારા પિતાને માફ કરી દે, ખરેખર તે પથભ્રષ્ટ લોકોમાંથી હતા.» તેમણે આ વાત ત્યારે કહી હતી, જ્યારે તેમને હજી સ્પષ્ટ થયું નહોતું કે તેમના પિતા અલ્લાહના દુશ્મન છે, જેમ કે સૂરા અત્-તૌબામાં અગાઉ ઉલ્લેખ થયો છે.

«સિવાય તેના, જે અલ્લાહ પાસે સલામત દિલ લઈને આવે» એટલે કે શિર્ક અને શંકાથી નિખાલસ દિલ. પાપોની વાત રહી, તો કોઈ પણ તેનાથી સંપૂર્ણપણે સલામત નથી. મોટા ભાગના મુફસ્સિરોનો આ મત છે. સઈદ ઇબ્ન અલ-મુસૈયબે કહ્યું: સલામત દિલ એટલે સ્વસ્થ દિલ, અને તે મોમિનનું દિલ છે, કારણ કે કાફિર અને મુનાફિકનું દિલ બીમાર છે.

અલ્લાહે કહ્યું: «તેમના દિલોમાં બીમારી છે» (અલ-બકરા, ૧૦). ઇબ્ન ઉસ્માન અન-નૈસાબૂરીએ કહ્યું: તે એવું દિલ છે, જે બિદઅતથી ખાલી અને સુન્નત પર અડગ હોય.