Àwọn Ẹ̀bẹ̀ Ànábì Ibráhím

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

“Ṣe mí ní ọ̀kan lára àwọn ajogún Ọgbà Ìdẹ̀ra,” ìyẹn ni, lára àwọn ènìyàn Ọgbà náà tí Allāhu yóò fi í ṣe ogún fún wọn. Allāhu sì dáhùn ẹ̀bẹ̀ rẹ̀, ó sì gbé ipò rẹ̀ ga nínú àwọn Ọgbà Ìdẹ̀ra.

Lẹ́yìn náà, ó bẹ Olúwa rẹ̀ pé: “Olúwa mi, fún mi ní ìdájọ́ ọgbọ́n,” ìyẹn ni, ìmọ̀ púpọ̀ tí èmi yóò fi mọ àwọn ìlànà àti àwọn ìdájọ́, ohun tí ó bófin mu àti ohun tí a kà léèwọ̀, tí èmi yóò sì fi dá àwọn ènìyàn lẹ́jọ́. “Àti pé, so mí pọ̀ mọ́ àwọn olódodo,” lára àwọn arákùnrin rẹ̀, àwọn Ànábì àti àwọn Òjíṣẹ́.

“Fi ahọ́n òtítọ́ fún mi láàárín àwọn tí yóò wà lẹ́yìn mi,” ìyẹn ni, jẹ́ kí ìyìn òtítọ́ fún mi máa bá a lọ títí di òpin ayé. Allāhu dáhùn ẹ̀bẹ̀ rẹ̀; Ó fún un ní ìmọ̀ àti ọgbọ́n tó fi di ọ̀kan lára àwọn Òjíṣẹ́ tó ga jù lọ, Ó so ó pọ̀ mọ́ àwọn arákùnrin rẹ̀, àwọn Òjíṣẹ́, Ó sì sọ ọ́ di ẹni tí gbogbo àwọn ẹ̀sìn nífẹ̀ẹ́ sí, tí wọ́n gba, tí wọ́n bọ̀wọ̀ fún, tí wọ́n sì ń yìn ní gbogbo ìgbà. Allāhu Ọ̀gá-ńlá sọ pé: “A sì fi ìrántí rere sílẹ̀ fún un láàárín àwọn tó wà lẹ́yìn rẹ̀. Àlàáfíà kí ó wà lórí Ibráhím.

Báyìí ni A ṣe ń san èrè fún àwọn olùṣe rere. Dájúdájú, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹrú Wa tí wọ́n gbàgbọ́.”

“Dáríjì bàbá mi, nítorí pé ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó ṣìnà.” Ẹ̀bẹ̀ yìí jẹ́ nítorí ìlérí tí ó ti ṣe fún bàbá rẹ̀ pé: “Èmi yóò tọrọ ìdáríjì fún ọ lọ́dọ̀ Olúwa mi. Dájúdájú, Ó ti ṣe oore fún mi.” Allāhu Ọ̀gá-ńlá sọ pé: “Ìtọrọ ìdáríjì tí Ibráhím ṣe fún bàbá rẹ̀ jẹ́ nítorí ìlérí kan tí ó ti ṣe fún un.

Ṣùgbọ́n nígbà tí ó wá mọ̀ pé ọ̀tá Allāhu ni, ó kọ̀ ọ́ sílẹ̀. Dájúdájú, Ibráhím jẹ́ ẹni oníyánhànhàn àti onísùúrù.”

“Ọjọ́ tí ọrọ̀ tàbí àwọn ọmọ kì yóò ṣe àǹfààní, àfi ẹni tí ó bá tọ Allāhu wá pẹ̀lú ọkàn mímọ́.” Èyí ni ohun tí yóò ṣe àǹfààní fún ẹni náà lọ́dọ̀ Rẹ̀; pẹ̀lú rẹ̀ ni yóò fi bọ́ lọ́wọ́ ìjìyà, tí yóò sì yẹ fún ẹ̀san ńlá. Ọkàn mímọ́ ni ọkàn tí ó mọ́ kúrò lọ́wọ́ ìbọ̀rìṣà, iyèméjì, ìfẹ́ ibi, àti ìtẹramọ́ṣẹ́ nínú àtúnṣe ẹ̀sìn tí kò ní ìpìlẹ̀ àti àwọn ẹ̀ṣẹ̀.

Bí ó bá mọ́ kúrò nínú àwọn nǹkan wọ̀nyí, ó túmọ̀ sí pé ó ní àwọn ànímọ́ òdìkejì wọn: ìwà mímọ́ nínú ìjọsìn, ìmọ̀, ìdánilójú, àti ìfẹ́ ohun rere àti mímú kí ó rẹwà sí ọkàn rẹ̀; ìfẹ́ àti ìfẹ́-inú rẹ̀ sì tẹ̀lé ohun tí Allāhu fẹ́, ìfẹ́-inú rẹ̀ sì tẹ̀lé ohun tí ó ti ọ̀dọ̀ Allāhu wá.

“Má ṣe dójú ti mí ní ọjọ́ tí wọn yóò jí wọn dìde,” ìyẹn ni, má ṣe dójú ti mí nípa bíbá mi wí nítorí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ kan, fífi ìjìyà jẹ mí, tàbí ṣíṣe mí ní ẹ̀gàn; dípò bẹ́ẹ̀, mú inú mi dùn ní ọjọ́ náà.

“Ọjọ́ tí ọrọ̀ tàbí àwọn ọmọ kì yóò ṣe àǹfààní, àfi ẹni tí ó bá tọ Allāhu wá pẹ̀lú ọkàn mímọ́.” Èyí ni ohun tí yóò ṣe àǹfààní fún ẹni náà lọ́dọ̀ Rẹ̀; pẹ̀lú rẹ̀ ni yóò fi bọ́ lọ́wọ́ ìjìyà, tí yóò sì yẹ fún ẹ̀san ńlá.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Ọ̀rọ̀ Allāhu Ọ̀gá-ńlá pé: “Ṣe mí ní ọ̀kan lára àwọn ajogún Ọgbà Ìdẹ̀ra,” túmọ̀ sí pé kí Ó ṣe oore sí mi ní ayé nípa fífi ìrántí rere sílẹ̀ lẹ́yìn mi, àti ní Ọ̀run-àìnípẹ̀kun nípa fífi mí ṣe ọ̀kan lára àwọn ajogún Ọgbà Ìdẹ̀ra.

Nítorí náà ni ó ṣe sọ pé: “Àfi ẹni tí ó bá tọ Allāhu wá pẹ̀lú ọkàn mímọ́.” Ìyẹn ni ọkàn tí ó mọ́ kúrò lọ́wọ́ àbàwọ́n àti ìbọ̀rìṣà. Muḥammad ibn Sīrīn sọ pé: “Ọkàn mímọ́ ni pé kí ènìyàn mọ̀ pé Allāhu ni Òtítọ́, pé wákàtí náà yóò dé láìsí iyèméjì, àti pé Allāhu yóò jí àwọn tó wà nínú ibojì dìde.” Ibn ʿAbbās sọ nípa “àfi ẹni tí ó bá tọ Allāhu wá pẹ̀lú ọkàn mímọ́” pé: “Ó jẹ́ ọkàn alààyè tí ó jẹ́rìí pé kò sí ọlọ́run kan tí ó lẹ́tọ̀ọ́ sí ìjọsìn àfi Allāhu.”

Mujāhid, al-Ḥasan àti àwọn mìíràn sọ pé “pẹ̀lú ọkàn mímọ́” túmọ̀ sí ọkàn tí ó mọ́ kúrò lọ́wọ́ ìbọ̀rìṣà. Saʿīd ibn al-Musayyib sọ pé: “Ọkàn mímọ́ ni ọkàn tó ní ìlera, ọkàn onígbàgbọ́; nítorí ọkàn alágàbàgebè ń ṣàìsàn.” Allāhu sọ pé: “Àìsàn wà nínú ọkàn wọn” (al-Baqarah, 2:10). Abū ʿUthmān al-Nīsābūrī sọ pé: “Ó jẹ́ ọkàn tí kò ní àtúnṣe ẹ̀sìn tí kò ní ìpìlẹ̀, tí ó sì balẹ̀ mọ́ Sunnah.”

Ọ̀rọ̀ Allāhu pé: “Ọjọ́ tí ọrọ̀ tàbí àwọn ọmọ kì yóò ṣe àǹfààní,” túmọ̀ sí pé ọrọ̀ ènìyàn kò ní dáàbò bò ó kúrò lọ́wọ́ ìjìyà Allāhu, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó fi wúrà tó kún gbogbo ilẹ̀ ṣe ìràpadà. “Bẹ́ẹ̀ ni àwọn ọmọ kò ní ṣe àǹfààní,” bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó fi gbogbo àwọn tó wà lórí ilẹ̀ ṣe ìràpadà. Ohun kan ṣoṣo tí yóò ṣe àǹfààní ní ọjọ́ náà ni ìgbàgbọ́ nínú Allāhu, mímọ́ ìjọsìn fún Un, àti yíyọ ara ẹni kúrò nínú ìbọ̀rìṣà. Nítorí náà ni Ó ṣe sọ pé: “Àfi ẹni tí ó bá tọ Allāhu wá pẹ̀lú ọkàn mímọ́,” ìyẹn ni ọkàn tí ó mọ́ kúrò lọ́wọ́ àbàwọ́n àti ìbọ̀rìṣà.

Muḥammad ibn Sīrīn sọ pé: “Ọkàn mímọ́ ni pé kí ènìyàn mọ̀ pé Allāhu ni Òtítọ́, pé wákàtí náà yóò dé láìsí iyèméjì, àti pé Allāhu yóò jí àwọn tó wà nínú ibojì dìde.”

Ọ̀rọ̀ Allāhu pé: “Má ṣe dójú ti mí ní ọjọ́ tí wọn yóò jí wọn dìde,” túmọ̀ sí: dáàbò bò mí kúrò lọ́wọ́ ìtìjú ní Ọjọ́ Ìgbéǹde, nígbà tí a ó jí gbogbo ẹ̀dá dìde, àwọn àkọ́kọ́ àti àwọn ìkẹyìn. Al-Bukhārī sọ nípa ọ̀rọ̀ náà pé: “Má ṣe dójú ti mí ní ọjọ́ tí wọn yóò jí wọn dìde.” Ibrāhīm ibn Ṭahmān sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn Abī Dhiʾb, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd ibn Abī Saʿīd al-Maqburī, láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, kí Allāhu yọ́nú sí i, láti ọ̀dọ̀ Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, pé ó sọ pé: “Dájúdájú, Ibrāhím rí bàbá rẹ̀ ní Ọjọ́ Ìgbéǹde, erùpẹ̀ àti òkùnkùn sì bò ó.”

Ismāʿīl sọ fún wa pé arákùnrin mi sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ Ibn Abī Dhiʾb, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd al-Maqburī, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, láti ọ̀dọ̀ Ànábì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, pé: “Ibrāhím yóò pàdé bàbá rẹ̀, yóò sì sọ pé: ‘Olúwa mi, O ti ṣèlérí fún mi pé O kò ní dójú ti mí ní ọjọ́ tí wọn yóò jí wọn dìde.’ Allāhu yóò sọ pé: ‘Mo ti ṣe Ọgbà Ọ̀run ní èèwọ̀ fún àwọn aláìgbàgbọ́.’” Báyìí ni al-Bukhārī ṣe gbà á wá ní abẹ́ āyah yìí. Nínú “Àwọn Ḥadīth Àwọn Ànábì,” ó gbà á wá pẹ̀lú ọ̀nà ìfiránṣẹ́ kan náà, ṣùgbọ́n òun nìkan ló sọ ọ́ ní ọ̀nà yìí.

Ọ̀rọ̀ rẹ̀ ni pé: “Ibrāhím yóò pàdé bàbá rẹ̀ Āzar ní Ọjọ́ Ìgbéǹde; erùpẹ̀ àti òkùnkùn yóò sì bò ojú Āzar. Ibrāhím yóò sọ fún un pé: ‘Ǹjẹ́ èmi kò sọ fún ọ pé kí o má ṣe ṣàìgbọràn sí mi?’ Bàbá rẹ̀ yóò sọ pé: ‘Lónìí, mi ò ní ṣàìgbọràn sí ọ.’ Ibrāhím yóò sọ pé: ‘Olúwa mi, O ti ṣèlérí fún mi pé O kò ní dójú ti mí ní ọjọ́ tí wọn yóò jí wọn dìde; ìtìjú wo ló tóbi ju pé kí bàbá mi tí ó ti jìnnà sí mi wà ní ipò yìí?’

Allāhu Ọ̀gá-ńlá yóò sọ pé: ‘Mo ti ṣe Ọgbà Ọ̀run ní èèwọ̀ fún àwọn aláìgbàgbọ́.’ Lẹ́yìn náà ni a ó sọ pé: ‘Ìwọ Ibrāhím, kí ni ó wà lábẹ́ ẹsẹ̀ rẹ?’ Yóò wò, yóò sì rí ẹranko kan tí a ti fi ohun ẹ̀gbin bo. A ó mú un ní ẹsẹ̀ rẹ̀, a ó sì jù ú sínú iná.”

Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Nasāʾī sọ nínú ìtumọ̀ inú “Sunan al-Kubrā” rẹ̀ nípa ọ̀rọ̀ náà pé: “Má ṣe dójú ti mí ní ọjọ́ tí wọn yóò jí wọn dìde,” pé Aḥmad ibn Ḥafṣ ibn ʿAbd Allāh sọ fún wa; bàbá mi sọ fún mi; Ibrāhīm ibn Ṭahmān sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ Muḥammad ibn ʿAbd al-Raḥmān, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd ibn Abī Saʿīd al-Maqburī, láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, ẹni tó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, sọ pé: “Dájúdájú, Ibrāhím rí bàbá rẹ̀ ní Ọjọ́ Ìgbéǹde, erùpẹ̀ àti òkùnkùn sì bò ó. Ó sì sọ fún un pé: ‘Mo ti kìlọ̀ fún ọ nípa èyí, ṣùgbọ́n o ṣàìgbọràn sí mi.’

Bàbá rẹ̀ sọ pé: ‘Ṣùgbọ́n lónìí èmi kò ní ṣàìgbọràn sí ọ.’ Ó sọ pé: ‘Olúwa mi, O ti ṣèlérí fún mi pé O kò ní dójú ti mí ní ọjọ́ tí wọn yóò jí wọn dìde; bí O bá dójú ti bàbá mi, ìtìjú ẹni tí ó jìnnà jù lọ ni èyí.’ Allāhu sọ pé: ‘Ibrāhím, Mo ti ṣe é ní èèwọ̀ fún àwọn aláìgbàgbọ́.’ Lẹ́yìn náà ni a mú un kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀.

A sọ pé: ‘Ibrāhím, níbo ni bàbá rẹ wà?’ Ó sọ pé: ‘Ìwọ ni O mú un kúrò lọ́dọ̀ mi.’ Allāhu sọ pé: ‘Wò ohun tó wà ní ìsàlẹ̀ rẹ.’ Ó wò, ó sì rí akọ ẹranko kan tó ń yí kiri nínú ẹ̀gbin rẹ̀. A mú un ní ẹsẹ̀ rẹ̀, a sì jù ú sínú iná.”

Ẹ̀wọ̀n ìfiránṣẹ́ yìí ṣọ̀wọ́n, ó sì ní ohun àjèjì nínú. Ọ̀rọ̀ “dhīkh” túmọ̀ sí akọ ẹranko ìgbé. Ó dà bí ẹni pé a yí Āzar padà sí àwòrán akọ ẹranko ìgbé kan tí ohun ìgbẹ́ rẹ̀ bo, tí a sì jù sínú iná bákan náà.

Al-Bazzār náà gbà á wá láti ọ̀dọ̀ Ḥammād ibn Salamah, láti ọ̀dọ̀ Ayyūb, láti ọ̀dọ̀ Muḥammad ibn Sīrīn, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, láti ọ̀dọ̀ Ànábì, ṣùgbọ́n ìtàn náà ṣọ̀wọ́n. Ó tún gbà á wá láti ọ̀dọ̀ Qatādah, láti ọ̀dọ̀ Jaʿfar ibn ʿAbd al-Ghāfir, láti ọ̀dọ̀ Abū Saʿīd, láti ọ̀dọ̀ Ànábì, pẹ̀lú ìtumọ̀ tó jọ ọ́.

Èyí jẹ́ ẹ̀bẹ̀ tí Ibrāhīm, kí àlàáfíà máa bá a, ṣe pé kí Olúwa rẹ̀ fún òun ní ọgbọ́n. Ibn ʿAbbās sọ pé ọgbọ́n náà ni ìmọ̀. ʿIkrimah sọ pé ó jẹ́ òye. Mujāhid sọ pé ó jẹ́ Qur’ān. Al-Suddī sọ pé ó jẹ́ jíjẹ́ Ànábì. Ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé: “Àti pé, so mí pọ̀ mọ́ àwọn olódodo,” túmọ̀ sí: “Ṣe mí wà pẹ̀lú àwọn olódodo ní ayé àti ní Ọ̀run-àìnípẹ̀kun,” gẹ́gẹ́ bí Ànábì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, ṣe sọ nígbà tó ń kú pé: “Allāhumma, jẹ́ kí a wà láàyè gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí, kí O sì mú wa kú gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí; so wa pọ̀ mọ́ àwọn olódodo, láìsí ìtìjú tàbí yíyípadà.

Allāhumma, al-Rafīq al-Aʿlā.” Ó tún un sọ lẹ́ẹ̀mẹ́ta. Èyí wà nínú ḥadīth nípa ẹ̀bẹ̀.

Ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé: “Fi ahọ́n òtítọ́ fún mi láàárín àwọn tí yóò wà lẹ́yìn mi,” túmọ̀ sí: “Fi ìrántí rere sílẹ̀ fún mi lẹ́yìn ikú mi, kí a máa rántí mi, kí àwọn ènìyàn sì máa tẹ̀lé àpẹẹrẹ mi nínú rere,” gẹ́gẹ́ bí Allāhu ṣe sọ pé: “A sì fi ìrántí rere sílẹ̀ fún un láàárín àwọn tó wà lẹ́yìn rẹ̀. Àlàáfíà kí ó wà lórí Ibrāhím. Báyìí ni A ṣe ń san èrè fún àwọn olùṣe rere” (al-Ṣāffāt, 37:108–110). Mujāhid àti Qatādah sọ pé: “Fi ahọ́n òtítọ́ fún mi láàárín àwọn tó wà lẹ́yìn mi” túmọ̀ sí ìyìn rere.

Mujāhid sọ pé ó jọ ọ̀rọ̀ Allāhu pé: “A sì fún un ní ẹ̀san rẹ̀ ní ayé, dájúdájú, yóò sì wà lára àwọn olódodo ní Ọ̀run-àìnípẹ̀kun” (al-ʿAnkabūt, 29:27), àti ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “A sì fún un ní oore ní ayé; dájúdájú, yóò sì wà lára àwọn olódodo ní Ọ̀run-àìnípẹ̀kun” (al-Naḥl, 16:122). Layth ibn Abī Sulaym sọ pé: “Gbogbo àwọn ẹ̀sìn nífẹ̀ẹ́ rẹ̀, wọ́n sì ń fi ìfẹ́ hàn sí i.” ʿIkrimah náà sọ bákan náà.

Ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé: “Dáríjì bàbá mi, nítorí pé ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó ṣìnà,” jọ ọ̀rọ̀ náà pé: “Olúwa wa, dáríjì mí àti àwọn òbí mi” (Ibrāhīm, 14:41). Èyí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn nǹkan tí Ibrāhīm, kí àlàáfíà máa bá a, padà kúrò nínú rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí Allāhu Ọ̀gá-ńlá ṣe sọ pé: “Ìtọrọ ìdáríjì tí Ibrāhīm ṣe fún bàbá rẹ̀ jẹ́ nítorí ìlérí kan tí ó ti ṣe fún un. Ṣùgbọ́n nígbà tí ó wá mọ̀ pé ọ̀tá Allāhu ni, ó kọ̀ ọ́ sílẹ̀. Dájúdájú, Ibrāhīm jẹ́ ẹni oníyánhànhàn àti onísùúrù” (al-Tawbah, 9:114).

Allāhu ti dá ìtẹ̀síwájú ìtọrọ ìdáríjì Ibrāhīm fún bàbá rẹ̀ dúró, Ó sì sọ pé: “Àpẹẹrẹ rere wà fún yín nínú Ibrāhīm àti àwọn tó wà pẹ̀lú rẹ̀ nígbà tí wọ́n sọ fún àwọn ènìyàn wọn pé: ‘Dájúdájú, a kò ní í ṣe pẹ̀lú yín àti àwọn ohun tí ẹ ń bọ̀ worship fún lẹ́yìn Allāhu. A kọ̀ yín sílẹ̀; ìṣọ̀tá àti ìkórìíra yóò sì wà láàárín wa títí láé, títí ẹ ó fi gba Allāhu Ọ̀kan ṣoṣo gbọ́,’ àfi ọ̀rọ̀ Ibrāhīm sí bàbá rẹ̀ pé: ‘Dájúdájú, èmi yóò tọrọ ìdáríjì fún ọ, ṣùgbọ́n èmi kò lè ṣe nǹkan kan fún ọ lọ́dọ̀ Allāhu’” (al-Mumtaḥanah, 60:4).

Tafsīr al-Baghawī

“Olúwa mi, fún mi ní ọgbọ́n.” Ibn ʿAbbās sọ pé: “Ó túmọ̀ sí mímọ àwọn ààlà Allāhu àti àwọn ìdájọ́ Rẹ̀.” Muqātil sọ pé: “Ó túmọ̀ sí òye àti ìmọ̀.” Al-Kalbī sọ pé: “Ó túmọ̀ sí jíjẹ́ Ànábì.”

“Àti pé, so mí pọ̀ mọ́ àwọn olódodo,” ìyẹn ni, so mí pọ̀ mọ́ àwọn Ànábì tó wà ṣáájú mi ní ipò àti ìtẹ̀síwájú.

“Fi ahọ́n òtítọ́ fún mi láàárín àwọn tí yóò wà lẹ́yìn mi,” ìyẹn ni ìyìn rere, ìrántí tó dára, àti ìtẹ́wọ́gbà gbogbogbò láàárín àwọn orílẹ̀-èdè tó máa wá lẹ́yìn mi. Allāhu fún un ní èyí; nítorí náà, gbogbo àwọn tó wà nínú àwọn ẹ̀sìn nífẹ̀ẹ́ rẹ̀, wọ́n sì ń yìn ín. Al-Qutaybī sọ pé: “A lo ọ̀rọ̀ ‘ahọ́n’ dípò ‘ọ̀rọ̀’ gẹ́gẹ́ bí àfiwé, nítorí pé ahọ́n ni a fi ń sọ̀rọ̀.”

“Ṣe mí ní ọ̀kan lára àwọn ajogún Ọgbà Ìdẹ̀ra,” ìyẹn ni, lára àwọn tí O fún ní Ọgbà Ìdẹ̀ra.

“Má ṣe dójú ti mí,” ìyẹn ni, má ṣe tú àṣírí mi tàbí dójú ti mí “ní ọjọ́ tí wọn yóò jí wọn dìde.” “Ọjọ́ tí ọrọ̀ tàbí àwọn ọmọ kì yóò ṣe àǹfààní.”

“Dáríjì bàbá mi, nítorí pé ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó ṣìnà.” Ó sọ èyí kí ó tó mọ̀ pé ọ̀tá Allāhu ni, gẹ́gẹ́ bí a ti sọ tẹ́lẹ̀ nínú Sūrah al-Tawbah.

“Àfi ẹni tí ó bá tọ Allāhu wá pẹ̀lú ọkàn mímọ́,” ìyẹn ni, ọkàn tí ó mọ́ kúrò lọ́wọ́ ìbọ̀rìṣà àti iyèméjì. Ní ti àwọn ẹ̀ṣẹ̀, kò sí ẹni tí ó mọ́ kúrò lọ́wọ́ wọn; èyí ni ọ̀rọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùtumọ̀. Saʿīd ibn al-Musayyib sọ pé: “Ọkàn mímọ́ ni ọkàn tó ní ìlera, ọkàn onígbàgbọ́, nítorí ọkàn aláìgbàgbọ́ àti alágàbàgebè ń ṣàìsàn.” Allāhu Ọ̀gá-ńlá sọ pé: “Àìsàn wà nínú ọkàn wọn” (al-Baqarah, 2:10).

Ibn ʿUthmān al-Nīsābūrī sọ pé: “Ó jẹ́ ọkàn tí kò ní àtúnṣe ẹ̀sìn tí kò ní ìpìlẹ̀, tí ó sì balẹ̀ mọ́ Sunnah.”