رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
Аудиоро бор кардан нашуд. Баъдтар кӯшиш кунед.
Парвардигоро, ба ман донише [дар дин] бубахш ва маро ба шоистагон мулҳақ кун Ва бароям дар ояндагон овозаи нек қарор бидеҳ Ва маро аз ворисони биҳишти пурнеъмат бигардон Ва падарамро биёмурз, [ки] бе тардид, дар зумраи гумроҳон буд Ва рӯзе, ки [мардум] барангехта мешаванд, маро расво [ва шарманда] насоз Ҳамон рӯзе, ки молу фарзандон суде намебахшанд Магар касе, ки бо қалби пок [ва холӣ аз ширку нифоқ ва риё] ба пешгоҳи Аллоҳ таоло биёяд»
Ин дуо маҷмӯи дархостҳои Иброҳим (алайҳиссалом) аст: «ҳаб ли» (هَبْ لِي), «алҳиқни» (أَلْحِقْنِي) ва «иҷъал ли» (اجْعَلْ لِي). Мафҳуми «қалби салим» (قَلْبٌ سَلِيمٌ) ба қалби пок аз ширк ва нифоқ ишора мекунад, ки ягона василаи наҷот дар Охират аст.
Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ
«Ва маро аз ворисони биҳишти пурнеъмат бигардон», яъне аз аҳли биҳиште, ки Аллоҳ онро ба онҳо мерос медиҳад. Аллоҳ дуои ӯро иҷобат кард ва мартабаашро дар боғҳои пурнеъмат баланд гардонд.
Сипас ӯ, алайҳиссалом, ба Парвардигораш дуо карда гуфт: «Парвардигоро, ба ман ҳукм ато кун», яъне илми бисёр, ки ба воситаи он аҳком, ҳалолу ҳаромро бишиносам ва дар миёни мардум ҳукм кунам; «ва маро ба шоистагон мулҳақ кун», яъне ба бародаронаш аз паёмбарону расулон.
«Ва бароям дар ояндагон овозаи нек қарор бидеҳ», яъне ситоиши ҳақ ва некеро бароям қарор бидеҳ, ки то охири замон боқӣ монад. Аллоҳ дуои ӯро иҷобат кард: ба ӯ аз илму ҳикмат он қадар ато намуд, ки ӯро дар шумори беҳтарин расулон қарор дод; ӯро ба бародаронаш, расулон, мулҳақ кард ва дар миёни ҳамаи динҳо, дар ҳар замон, маҳбубу пазируфта, бузургдошта ва ситоишшуда гардонд. Аллоҳи Таоло фармудааст: «Ва дар миёни ояндагон барои ӯ [ёди нек] боқӣ гузоштем. Салом бар Иброҳим!
Мо некӯкоронро чунин подош медиҳем. Бегумон, ӯ аз бандагони муъмини Мо буд» (Сураи Соффот, 37:108–111).
«Ва падарамро биёмурз, [ки] бе тардид, аз гумроҳон буд». Ин дуо ба сабаби ваъдае буд, ки ӯ ба падараш дода буд: «Ба зудӣ аз Парвардигорам барои ту омурзиш хоҳам хост. Бегумон, Ӯ нисбат ба ман меҳрубон аст» (Сураи Марям, 19:47). Аллоҳи Таоло фармудааст: «Ва омурзиш хостани Иброҳим барои падараш танҳо ба сабаби ваъдае буд, ки ба ӯ дода буд.
Пас, чун барояш равшан шуд, ки ӯ душмани Аллоҳ аст, аз ӯ безорӣ ҷуст. Бегумон, Иброҳим бисёр дуогӯ ва бурдбор буд» (Сураи Тавба, 9:114).
«Рӯзе, ки молу фарзандон суде намебахшанд, магар касе, ки бо қалби пок ба пешгоҳи Аллоҳ биёяд». Ин ҳамон чизест, ки дар назди Ту ба инсон суд мебахшад; ба василаи он аз азоб наҷот меёбад ва сазовори подоши бузург мегардад. Қалби салим қалбест, ки аз ширк, шак, дӯст доштани бадӣ ва исрор бар бидъату гуноҳ пок бошад. Аз пок буданаш аз ин чизҳо бармеояд, ки дорои муқобилҳои онҳо бошад: ихлос, дониш, яқин ва дӯст доштани некӣ ва зебо нишон додани он дар қалб.
Хоҳишу муҳаббати ӯ бояд пайрави муҳаббати Аллоҳ бошад ва майлу рағбаташ пайрави он чи аз ҷониби Аллоҳ омадааст.
«Ва рӯзе, ки [мардум] барангехта мешаванд, маро расво макун», яъне маро барои баъзе гуноҳонам сарзаниш, ҷазо ва расвоӣ накун, балки дар он рӯз маро хушбахт гардон.
«Рӯзе, ки молу фарзандон суде намебахшанд, магар касе, ки бо қалби пок ба пешгоҳи Аллоҳ биёяд». Ин ҳамон чизест, ки дар назди Ту ба инсон суд мебахшад; ба василаи он аз азоб наҷот меёбад ва сазовори подоши бузург мегардад.
Тафсири имом Ибни Касир
Фармудаи Аллоҳи Таоло: «Ва маро аз ворисони биҳишти пурнеъмат бигардон», яъне дар дунё бо боқӣ мондани ёди неки ман пас аз ман ба ман неъмат бидеҳ ва дар Охират маро аз ворисони биҳишти пурнеъмат қарор бидеҳ.
Аз ин рӯ фармуд: «Магар касе, ки бо қалби пок ба пешгоҳи Аллоҳ биёяд», яъне қалбе, ки аз олудагӣ ва ширк саломат бошад. Муҳаммад ибни Сирин гуфт: Қалби салим он аст, ки бидонад Аллоҳ ҳақ аст, Қиёмат омаданист ва дар он ҳеҷ шакке нест ва Аллоҳ касонеро, ки дар қабрҳо ҳастанд, зинда мекунад. Ибни Аббос дар бораи «магap касе, ки бо қалби пок ба пешгоҳи Аллоҳ биёяд» гуфт: «Қалбе, ки зинда аст ва гувоҳӣ медиҳад, ки ҳеҷ маъбуде барҳақ ҷуз Аллоҳ нест». Муҷоҳид, Ҳасан ва дигарон гуфтанд: «Қалби пок», яъне қалби пок аз ширк.
Саид ибни Мусайяб гуфт: Қалби салим қалби солим аст ва он қалби мӯъмин аст, зеро қалби мунофиқ бемор аст. Аллоҳ фармудааст: «Дар дилҳояшон беморист» (Сураи Бақара, 2:10). Абӯ Усмон ан-Найсобурӣ гуфт: Он қалбест, ки аз бидъат холӣ ва ба суннат ором аст.
Фармудаи Ӯ: «Рӯзе, ки молу фарзандон суде намебахшанд», яъне мол инсонро аз азоби Аллоҳ наҷот намедиҳад, ҳатто агар ба андозаи тамоми замин тилло фидя диҳад; «ва фарзандон» низ суде намерасонанд, ҳатто агар ҳамаи касони рӯи заминро фидя диҳад. Он рӯз танҳо имон ба Аллоҳ, холис гардондани дин барои Ӯ ва безорӣ ҷустан аз ширк суд мебахшад. Аз ин рӯ фармуд: «Магар касе, ки бо қалби пок ба пешгоҳи Аллоҳ биёяд», яъне қалбе, ки аз олудагӣ ва ширк саломат бошад.
Муҳаммад ибни Сирин гуфт: Қалби салим он аст, ки бидонад Аллоҳ ҳақ аст, Қиёмат омаданист ва дар он ҳеҷ шакке нест ва Аллоҳ касонеро, ки дар қабрҳо ҳастанд, зинда мекунад.
Фармудаи Ӯ: «Ва рӯзе, ки [мардум] барангехта мешаванд, маро расво макун», яъне дар рӯзе, ки рӯзи Қиёмат аст ва ҳамаи мардум, аз нахустин то охирин, барангехта мешаванд, маро аз расвоӣ наҷот деҳ. Бухорӣ дар тафсири ин оят гуфтааст: Иброҳим ибни Таҳмон, аз Ибни Абӣ Зиъб, аз Саид ибни Саид ал-Мақбурӣ, аз падараш ва ӯ аз Абӯҳурайра (разияллоҳу анҳу), аз Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят мекунад, ки фармуд: «Иброҳим падарашро дар рӯзи Қиёмат мебинад, дар ҳоле ки бар ӯ гарду хок нишастааст».
Исмоил ба мо ҳадис гуфт, бародарам аз Ибни Абӣ Зиъб, аз Саид ал-Мақбурӣ, аз падараш ва ӯ аз Абӯҳурайра, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят кард, ки фармуд: «Иброҳим падарашро мебинад ва мегӯяд: “Парвардигоро, Ту ба ман ваъда дода будӣ, ки дар рӯзе, ки мардум барангехта мешаванд, маро расво намекунӣ”. Аллоҳ мефармояд: “Ман биҳиштро бар кофирон ҳаром кардаам”». Бухорӣ ин ҳадисро дар назди ҳамин оят чунин ривоят кардааст.
Ӯ онро дар “Китоби ҳадисҳои паёмбарон” низ бо ҳамин санад, танҳо худаш, ривоят карда ва лафзи он чунин аст: Иброҳим падараш Озарро дар рӯзи Қиёмат мебинад, дар ҳоле ки бар рӯяш чангу ғубор аст. Иброҳим ба ӯ мегӯяд: «Оё ба ту нагуфта будам, ки аз ман саркашӣ накунӣ?» Падараш мегӯяд: «Имрӯз дигар аз ту саркашӣ намекунам». Иброҳим мегӯяд: «Парвардигоро, Ту ба ман ваъда дода будӣ, ки дар рӯзи барангехта шудан маро расво намекунӣ.
Пас, расвоии бузургтар аз ин чист, ки падарам аз ман дур ва бадбахт бошад?» Аллоҳи Таоло мефармояд: «Ман биҳиштро бар кофирон ҳаром кардаам». Сипас гуфта мешавад: «Эй Иброҳим, зери пойҳои ту чист?» Ӯ менигарад ва ҳайвони забҳшудаву олудаеро мебинад. Онро аз пойҳояш гирифта, ба оташ меафкананд.
Абдурраҳмон ан-Насоӣ дар тафсири китоби бузурги “Сунан”-и худ, дар шарҳи «Ва рӯзе, ки [мардум] барангехта мешаванд, маро расво макун» чунин ривоят мекунад: Аҳмад ибни Ҳафс ибни Абдуллоҳ ба мо хабар дод; падараш ба ман ҳадис гуфт; Иброҳим ибни Таҳмон, аз Муҳаммад ибни Абдурраҳмон, аз Саид ибни Саид ал-Мақбурӣ, аз падараш ва ӯ аз Абӯҳурайра ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Иброҳим падарашро дар рӯзи Қиёмат мебинад, дар ҳоле ки бар ӯ чангу ғубор аст. Ӯ ба падараш мегӯяд: “Ман туро аз ин кор боздошта будам, вале ту аз ман саркашӣ кардӣ”.
Падараш мегӯяд: “Аммо имрӯз аз ту саркашӣ намекунам”. Иброҳим мегӯяд: “Парвардигоро, ба ман ваъда дода будӣ, ки дар рӯзи барангехта шудан маро расво намекунӣ. Агар падарамро расво кунӣ, пас чӣ касе аз ман дуртару расвотар мешавад?” Аллоҳ мефармояд: “Эй Иброҳим, Ман биҳиштро бар кофирон ҳаром кардаам”.
Сипас Ӯро аз Иброҳим ҷудо мекунанд. Аллоҳ мефармояд: “Эй Иброҳим, падарат куҷост?” Ӯ мегӯяд: “Ту ӯро аз ман гирифтӣ”. Аллоҳ мефармояд: “Ба поёнат нигоҳ кун”. Ӯ менигарад ва ногаҳон ҳайвони наринаи кафтореро мебинад, ки дар олудагии худ меғелад; онро аз пойҳояш гирифта, ба оташ меафкананд».
Ин санад ғариб аст ва дар он нуктае ҳаст, ки онро заиф мегардонад. «Зайх» ҳайвони наринаи кафтор аст. Гӯё Озар ба сурати ҳайвони наринаи кафторе табдил дода шудааст, ки ба наҷосати худ олуда аст ва ҳамин тавр ба оташ андохта мешавад. Баззор низ инро аз ҳадиси Ҳаммод ибни Салама, аз Айюб, аз Муҳаммад ибни Сирин, аз Абӯҳурайра, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят кардааст ва дар он ғаробат ҳаст.
Ҳамчунин онро аз Қатода, аз Ҷаъфар ибни Абдулғофир, аз Абусаид, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), бо маънои наздик ривоят кардааст.
Ин дуои Иброҳим (алайҳиссалом) аст, ки аз Парвардигораш ҳикматро талаб мекунад. Ибни Аббос гуфт: Ҳикмат илм аст. Икрима гуфт: Ақл аст. Муҷоҳид гуфт: Қуръон аст. Саддӣ гуфт: Нубувват аст. Фармудаи Ӯ: «Ва маро ба шоистагон мулҳақ кун», яъне маро дар дунё ва Охират бо шоистагон қарор бидеҳ, ҳамон гуна ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳангоми наздик шудани вафоташ гуфта буд: «Эй Аллоҳ, моро мусалмон зинда дор ва мусалмон бимирон ва моро бе расвоӣ ва тағйир ёфтан ба шоистагон мулҳақ кун.
Эй Аллоҳ, ҳамнишини волотарин!» Инро се бор гуфт. Ин дар ҳадиси дуо омадааст.
Фармудаи Ӯ: «Ва бароям дар ояндагон овозаи нек қарор бидеҳ», яъне пас аз ман ёди некеро бароям қарор бидеҳ, то маро ба некӣ ёд кунанд ва ба некӣ аз ман пайравӣ намоянд, чунонки Аллоҳи Таоло фармудааст: «Ва дар миёни ояндагон барои ӯ [ёди нек] боқӣ гузоштем. Салом бар Иброҳим! Мо некӯкоронро чунин подош медиҳем» (Сураи Соффот, 37:108–110). Муҷоҳид ва Қатода гуфтанд: «Овоза ва ёди нек», яъне ситоиши хуб.
Муҷоҳид гуфт: Ин монанди фармудаи Ӯст: «Ва подошашро дар дунё ба ӯ додем ва ӯ дар Охират аз шоистагон аст» (Сураи Анкабут, 29:27) ва фармудаи Ӯ: «Ва дар дунё ба ӯ некӣ ато кардем ва ӯ дар Охират аз шоистагон аст» (Сураи Наҳл, 16:122). Лайс ибни Абӣ Сулайм гуфт: Ҳар миллат ӯро дӯст медорад ва дӯст мегирад. Икрима низ чунин гуфтааст.
Фармудаи Ӯ: «Ва падарамро биёмурз, [ки] бе тардид, аз гумроҳон буд», монанди фармудаи Ӯст: «Парвардигоро, маро ва падару модарамро биёмурз» (Сураи Иброҳим, 14:41). Иброҳим (алайҳиссалом) баъдтар аз ин дуо бозгашт, чунонки Аллоҳи Таоло фармудааст: «Ва омурзиш хостани Иброҳим барои падараш танҳо ба сабаби ваъдае буд, ки ба ӯ дода буд. Пас, чун барояш равшан шуд, ки ӯ душмани Аллоҳ аст, аз ӯ безорӣ ҷуст. Бегумон, Иброҳим бисёр дуогӯ ва бурдбор буд» (Сураи Тавба, 9:114).
Аллоҳи Таоло омурзиш хостани Иброҳимро барои падараш қатъ кард ва фармуд: «Барои шумо дар Иброҳим ва касоне, ки бо ӯ буданд, намунаи нек аст, он гоҳ ки ба қавми худ гуфтанд: “Мо аз шумо ва аз он чи ғайри Аллоҳ мепарастед, безорем. Мо ба шумо кофир шудем ва миёни мо ва шумо душманӣ ва кина ҳамеша ошкор шудааст, то он гоҳ ки танҳо ба Аллоҳ имон оваред”, магар сухани Иброҳим ба падараш, ки гуфт: “Албатта, барои ту аз Парвардигорам омурзиш хоҳам хост, ҳарчанд дар баробари Аллоҳ барои ту чизеро соҳиб нестам”» (Сураи Мумтаҳана, 60:4).
Тафсири ал-Бағавӣ
«Парвардигоро, ба ман ҳукм ато кун». Ибни Аббос гуфт: Шинохти ҳудуд ва аҳкоми Аллоҳ. Муқотил гуфт: Фаҳму дониш. Калбӣ гуфт: Нубувват.
«Ва маро ба шоистагон мулҳақ кун», яъне аз ҷиҳати мартаба ва дараҷа ба паёмбароне, ки пеш аз ман буданд, мулҳақ гардон.
«Ва бароям дар ояндагон овозаи нек қарор бидеҳ», яъне ситоиши нек, ёди зебо ва пазириши умумиро дар миёни умматҳое, ки баъд аз ман меоянд, бароям қарор бидеҳ. Аллоҳ инро ба ӯ ато кард: аҳли ҳамаи динҳо ӯро дӯст медоранд ва ситоиш мекунанд. Қутайбӣ гуфт: «Забон» ба тариқи истиора ба ҷойи «гуфтор» истифода шудааст, зеро гуфтор бо забон анҷом меёбад.
«Ва маро аз ворисони биҳишти пурнеъмат бигардон», яъне аз касоне қарор бидеҳ, ки биҳишти пурнеъматро ба онҳо ато мекунӣ.
«Ва маро расво макун», яъне маро расво накун, «рӯзе, ки [мардум] барангехта мешаванд». «Рӯзе, ки молу фарзандон суде намебахшанд».
«Ва падарамро биёмурз, [ки] бе тардид, аз гумроҳон буд». Ӯ инро пеш аз он гуфт, ки барояш равшан шавад падараш душмани Аллоҳ аст, чунонки пештар дар сураи Тавба баён шуд.
«Магар касе, ки бо қалби пок ба пешгоҳи Аллоҳ биёяд», яъне қалбе, ки аз ширк ва шак холис бошад. Аммо аз гуноҳ ҳеҷ кас саломат намемонад. Ин сухани бештари муфассирон аст. Саид ибни Мусайяб гуфт: Қалби салим қалби солим аст ва он қалби мӯъмин мебошад, зеро қалби кофир ва мунофиқ бемор аст.
Аллоҳ мефармояд: «Дар дилҳояшон беморист» (Сураи Бақара, 2:10). Ибни Усмон ан-Найсобурӣ гуфт: Он қалбест, ки аз бидъат холӣ ва ба суннат ором аст.
Дар «Саҳеҳ»-и ал-Бухорӣ (№ 4768) аз Абӯҳурайра ривоят шудааст, ки Иброҳим дар рӯзи Қиёмат падараш Озарро мебинад, вале ӯро ба сабаби куфраш ба сурати гиена табдил медиҳанд.