Шукри неъмат ва амали шоиста

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Пас, Сулаймон (а.с.) аз сухани мӯрча, ки аз фасоҳат, насиҳат ва баёни некаш дар ҳайрат монда буд, бо табассум хандид. Ин аз одоби комили паёмбарон (а.с.) аст: дар ҷойи муносиб ба ҳайрат меоянд, аммо хандаашон аз табассум фаротар намеравад. Паёмбар (с) низ бештар табассум мекард. Зеро хандаи баланд нишонаи сабукфикрӣ ва беодобист.

Табассум накардан ва аз чизе, ки сазовори тааҷҷуб аст, дар ҳайрат наомадан бошад, нишонаи хӯйи дурушт ва такаббур аст; паёмбарон аз ин сифатҳо поканд.

Сулаймон (а.с.) сипосгузорона ба Худо, ки ӯро ба чунин мартаба расонда буд, гуфт: «Парвардигоро, ба ман илҳом кун» — яъне ба ман илҳом ва тавфиқ деҳ, «то шукри неъматеро, ки бар ман ва бар падару модарам арзонӣ доштаӣ, ба ҷой оварам». Неъмате, ки ба падару модар мерасад, барои фарзанд низ неъмат аст. Пас, ӯ аз Парвардигораш тавфиқ хост, то шукри неъматҳои динию дунявии Худоро, ки ба ӯ ва падару модараш додааст, ба ҷой оварад.

«Ва коре шоиста анҷом диҳам, ки онро меписандӣ» — яъне ба ман тавфиқ деҳ, то амали солеҳе анҷом диҳам, ки онро меписандӣ, зеро он мувофиқи фармони Туст, бо ихлос анҷом мешавад ва аз омилҳои фосидкунандаву камкунандаи савоб солим мемонад. «Ва ба раҳмати хеш маро дар шумори бандагони шоистаат дохил кун»; аз ҷумлаи раҳмати Худо биҳишт аст. Раҳмати Ӯ барои бандагони шоиста, бар асоси дараҷаҳо ва мақомҳои гуногуни онҳо, муқаррар шудааст. Ин намунае аз ҳолати Сулаймон (а.с.) аст, ки Худо онро ҳангоми шунидани сухан ва нидои мӯрча ёд кардааст.

Тафсири имом Ибни Касир

«Пас аз сухани мӯрча бо табассум хандид ва гуфт: “Парвардигоро, ба ман илҳом кун, то шукри неъматеро, ки бар ман ва бар падару модарам арзонӣ доштаӣ, ба ҷой оварам ва амали шоистаеро анҷом диҳам, ки онро меписандӣ”» (яъне ба ман илҳом кун, то шукри неъматеро ба ҷой оварам, ки ба ман ато кардаӣ, аз ҷумла омӯзондани забони парандагон ва ҳайвонот, ва неъматеро, ки ба падару модарам додаӣ, яъне ислом овардан ба Ту ва имон овардан ба Ту). «Ва амали шоистаеро анҷом диҳам, ки онро меписандӣ» — яъне амале, ки дӯсташ медорӣ ва меписандӣ.

«Ва ба раҳмати хеш маро дар шумори бандагони шоистаат дохил кун» — яъне ҳангоме ки маро вафот медиҳӣ, ба бандагони шоистаат ва ба ҳамнишинони воломақом аз дӯстони хеш бипайванд.

Ҳар кас аз муфассирон гуфта бошад, ки ин водӣ дар сарзамини Шом ё дар ҷои дигар буд, ё ин ки он мӯрча ду бол дошт ва монанди магас буд, ё суханони дигаре аз ин қабил гуфта бошад, дар онҳо фоидае нест. Аз Навф ал-Биколӣ ривоят шудааст, ки гуфт: «Мӯрчаҳои Сулаймон монанди гургон буданд». Ман инро бо ҳарфи «я» (ي) навишташуда дидам, аммо дурусташ бо ҳарфи «бо» (ب) аст; ин саҳви китобатист. Худо донотар аст.

Ҳадаф ин аст, ки Сулаймон (а.с.) сухани мӯрчаро фаҳмид ва аз он бо табассум хандид. Ин воқеан амри бисёр бузургест. Ибн Абӣ Ҳотим гуфтааст: падари ман ба мо ривоят кард, Муҳаммад ибни Башшор ба мо ривоят кард, Язид ибни Ҳорун ба мо ривоят кард ва гуфт: Мисъар ба мо хабар дод, аз Зайд ал-Ъаммӣ, аз Абус-Сиддиқ ан-Ноҷӣ, ки гуфт: Сулаймон (а.с.) барои талаби борон берун омад. Ногоҳ мӯрчаеро дид, ки ба пушт хобида, пойҳояшро ба сӯи осмон бардошта буд ва мегуфт: «Худоё, мо махлуқе аз махлуқоти Туем ва аз оби борони Ту бениёз нестем; агар бар мо борон наборонӣ, ҳалок мешавем».

Сулаймон (а.с.) гуфт: «Бозгардед, зеро ба дуои дигарон борон дода шудед».

Ҳамчунин дар «Саҳеҳ»-и Муслим бо санади Абдурраззоқ, аз Маъмар, аз Ҳаммом, аз Абӯҳурайра, аз Паёмбар (с) собит шудааст, ки фармуд: «Мӯрчае яке аз паёмбаронро газид. Ӯ фармон дод, ки лонаи мӯрчагонро сӯзонанд. Пас Худо ба ӯ ваҳй кард: “Оё барои он ки як мӯрча туро газид, умматеро аз умматҳое, ки тасбеҳи Худоро мегӯянд, ҳалок кардӣ? Пас чаро танҳо як мӯрчаро [накуштӣ]?”»

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Худои Азза ва Ҷалла: «Пас, аз сухани мӯрча бо табассум хандид». Аз Зуҷҷоҷ ривоят шудааст: «Бештари хандаи паёмбарон табассум буд». Калимаи «хандон» дар ин ҷо ба маънои «табассумкунанда» аст. Гуфта шудааст, ки хандаи ӯ аз табассум оғоз шуда, ба ханда анҷом ёфт.

Абдулвоҳид ал-Милиҳӣ ба мо хабар дод, Аҳмад ибни Абдуллоҳ ан-Нуъаймӣ ба мо хабар дод, Муҳаммад ибни Юсуф ба мо ривоят кард, Муҳаммад ибни Исмоил ба мо ривоят кард, Яҳё ибни Сулаймон ба ман ривоят кард, Ибни Ваҳб ба мо хабар дод, Амр — ӯ писари Ҳорис аст — ба мо хабар дод, ан-Назр аз Сулаймон ибни Ясор ба ӯ ривоят кард, ки Оиша гуфт: «Ҳеҷ гоҳ Паёмбари Худоро (с) чунон хандида надидам, ки коми даҳонашро бинам; ӯ танҳо табассум мекард».

Абдуллоҳ ибни Абдуссамад ал-Ҷузҷонӣ ба мо хабар дод, Абулқосим ал-Хузоъӣ ба мо хабар дод, Ҳайсам ибни Кулайб ба мо ривоят кард, Абӯ Исо ба мо ривоят кард, Қутайба ибни Саъид ба мо ривоят кард, Ибни Луҳайъа аз Абдуллоҳ ибни Муғира, аз Абдуллоҳ ибни Ҳорис ибни Ҷузъ ба мо ривоят кард, ки гуфт: «Ҳеҷ касро хандонтар аз Паёмбари Худо (с) надидам».

Муқотил гуфтааст: Сулаймон аз сухани мӯрча дар ҳайрат шуда хандид, зеро вақте инсон чизеро мебинад, ки бо он ошноӣ надорад, ба ҳайрат меояд ва механдад. Сипас Сулаймон Парвардигорашро барои неъматҳое, ки ба ӯ дода буд, сипос гуфт.

«Ва гуфт: “Парвардигоро, ба ман илҳом кун”» — яъне ба ман илҳом деҳ, «то шукри неъматеро, ки бар ман ва бар падару модарам арзонӣ доштаӣ, ба ҷой оварам ва амали шоистаеро анҷом диҳам, ки онро меписандӣ, ва ба раҳмати хеш маро дар шумори бандагони шоистаат дохил кун». Яъне маро дар ҷамъи онҳо дохил кун, номамро дар миёни номҳои онҳо сабт намо ва дар гурӯҳи онҳо маҳшур гардон. Ибни Аббос гуфтааст: мурод ин аст, ки ӯро бо Иброҳим, Исмоил, Исҳоқ, Яъқуб ва паёмбарони баъд аз онҳо қарор диҳад. Ва гуфта шудааст: бо раҳмати Худо маро аз ҷумлаи бандагони шоистаат ба биҳишт дохил кун.