Şükür we salyh amallar

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Ol garynjanyň sözlerine haýran galyp, onuň dilewarlygyna, öwüt-nesihatyna we pikirini aýdyň beýan edişine göwni ýetip ýylgyrdy. Bu pygamberleriň (عليهم الصلاة والسلام) kämil edebiniň ýagdaýydyr: haýran galmaga ýerlikli ýerde haýran galmak we gülkiniň diňe ýylgyryşa çenli ýetmegi. Resulullahyň (صلى الله عليه وسلم) gülküsiniň köplenç ýylgyryş bolşy ýaly. Sebäbi gülüp, sesli gygyrmak akylyň ýeňilligini we edepsizligi görkezýär.

Haýran galmaga mynasyp zada haýran galmazlyk we ýylgyrmazlyk bolsa häsiýetiň gödekligini, ulumsylygy görkezýär. Pygamberler bularyň ählisinden päkdirler.

Süleýman (عليه السلام) özüni bu ýagdaýa ýetireni üçin Allaha şükür edip şeýle diýdi: «Eý, Rabbim! Maňa ylham ber» — ýagny, «maňa öwret we üstünlik ber: “Maňa we ene-atama beren nygmatyňa şükür etmegimi”». Çünki ene-ata berlen nygmat perzende-de berlen nygmatdyr. Ol Rabbinden özüne we ene-atasyna berlen dini hem dünýewi nygmatlara şükür etmekde üstünlik bermegini sorady.

«Özüň razy boljak salyh amal etmegimi» — ýagny, bu amalyň buýrugyňa laýyk gelmegi, onuň üçin päk niýet edilmegi we ony zaýalaýan hem-de kemeldýän zatlardan aman bolmagy bilen, razy boljak salyh amal etmegimde maňa üstünlik ber. «Rahmetiň bilen meni salyh gullaryň hataryna goş» — şol rahmetiň bir bölegi jennetdir. Rahmet dürli dereje we mertebelerde bolan salyhlar üçin bellenendir. Allatagala bu ýerde Süleýmanyň (عليه السلام) garynjanyň ýüzlenmesini eşiden pursatyndaky ýagdaýyndan bir mysal getirdi.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Ol onuň sözlerine ýylgyryp, Rabbine şeýle diýdi: “Eý, Rabbim! Maňa we ene-atama beren nygmatyňa şükür etmegim üçin maňa ylham ber we Özüň razy boljak salyh amal etmegime mümkinçilik ber. Rahmetiň bilen meni salyh gullaryň hataryna goş”». Ýagny, maňa beren, guşlaryň we haýwanlaryň diline düşünmegi öwreden nygmatyňa, şeýle hem ene-atama beren, olaryň Saňa boýun bolup, Saňa iman etmegine sebäp bolan nygmatyňa şükür etmegim üçin maňa ylham ber.

«Özüň razy boljak salyh amal etmegim üçin» — ýagny, söýýän we razy bolýan amaly etmegim üçin. «Rahmetiň bilen meni salyh gullaryň hataryna goş» — ýagny, meni dünýäden alyp gideniňde, salyh gullaryňyň we saýlanan dostlaryňyň iň belent jemagatynyň hataryna goş.

Käbir tefsirçileriň bu jülgäniň Şam ülkesinde ýa-da başga bir ýerde bolandygy, bu garynjanyň siňek ýaly iki ganatynyň bolandygy ýa-da başga dürli gürrüňleri aýtmagynyň ähmiýeti ýokdur. Nauf al-Bikkalynyň aýtmagyna görä, Süleýmanyň garynjalary möjek ýaly uly bolupdyr. Men bu sözi nokatly «ýa» bilen ýazylan görnüşde gördüm. Emma onuň asly nokatsyz «ba» bilen bolmaly; bu bolsa ýazuw ýalňyşlygydyr.

Allatagala has gowy bilýär. Maksat — Süleýmanyň (عليه السلام) garynjanyň sözüne düşünip, oňa ýylgyryp gülmegidir. Bu örän uly hadysadyr.

Ibn Abu Hatim şeýle diýdi: «Kakam bize gürrüň berdi; Muhammet ibn Beşşar bize gürrüň berdi; Ýezid ibn Harun bize habar berdi; ol Mis‘ardan, ol Zeýd al-‘Amiden, ol Abu as-Siddik an-Najiden eşitdi. Abu as-Siddik şeýle diýdi: Süleýman (عليه السلام) ýagyş dilemek üçin çykdy. Bir garynjanyň arkasy bilen ýatyp, aýaklaryny asmana galdyrandygyny we şeýle diýýändigini gördi: “Eý, Allahym! Biz Seniň ýaradan mahluklaryňdan bir mahlukdyrys.

Suwuňy bermeseň, biz onsuz oňup bilmeris; bize ýagyş ýagdyrmasaň, heläk bolarys”. Şonda Süleýman (عليه السلام): “Yzyňyza gaýdyň, siz başgalaryň dogasy sebäpli ýagyş bilen suwlandyňyz” diýdi».

Muslimiň sahihinde Abdurrezzakdan, ol Ma‘merden, ol Hammamdan, ol Abu Hureýranyň (رضي الله عنه) üsti bilen Pygamberiň (صلى الله عليه وسلم) şeýle diýendigi ygtybarly görnüşde gelýär: «Pygamberleriň birini bir garynja çakdy. Ol garynjalar hinini ýakmagy buýurdy. Şonda Allah oňa wahyý iberdi: “Bir garynja seni çakdy diýip, Seni tesbih edip duran ymmatlaryň içinden bir ymmaty heläk etdiňmi? Ýekeje garynja bilen çäklenäýmeli däldiňmi?”»

Bagawiniň tefsiri

Beýik we Gudratly Allahyň «Ol onuň sözlerine ýylgyryp güldi» diýen sözi barada az-Zajjaç şeýle diýdi: «Pygamberleriň gülküsiniň köpüsi ýylgyryşdyr». «Gülüp» diýmegi — ýylgyrdy diýmekdir. Käbirleri: «Ilki ýylgyrdy, soňunda bolsa güldi» diýýärler.

Abdulwahid al-Milihiy bize habar berdi: Ahmet ibn Abdullah an-Na‘imiy bize habar berdi: Muhammet ibn Ýusuf bize gürrüň berdi: Muhammet ibn Isma‘il bize gürrüň berdi: Ýahýa ibn Süleýman maňa gürrüň berdi: Ibn Wahb maňa habar berdi: ‘Amr (ol al-Haris ibn ‘Amr) bize habar berdi: an-Nadr oňa Süleýman ibn Ýasar arkaly Aişanyň (رضي الله عنها) şeýle diýendigini gürrüň berdi: «Men Resulullahyň (صلى الله عليه وسلم) agzynyň içki bölegi görünýänçä, doly sesli gülendigini hiç haçan görmedim; ol diňe ýylgyrýardy».

Abdullah ibn Abdussamad al-Juzjani bize habar berdi: Abu al-Kasim al-Huza‘i bize habar berdi: al-Haysam ibn Kulaýb bize habar berdi: Abu Isa bize gürrüň berdi: Kutaybe ibn Sa‘id bize gürrüň berdi: ol Ibn Lahi‘adan, ol Abdullah ibn al-Mugiradan, ol Abdullah ibn al-Haris ibn Jezden eşitdi. Ol şeýle diýdi: «Men Resulullahdan (صلى الله عليه وسلم) köp ýylgyrýan adamy görmedim».

Mukatil şeýle diýdi: Süleýmanyň garynjanyň sözlerine gülmegi haýran galandygy üçindi, çünki adam öň görmedik zadyny görende haýran galýar we gülýär. Soňra Süleýman özüne beren nygmatlary üçin Rabbine hamd aýtdy.

«Ol: “Eý, Rabbim! Maňa ylham ber” diýdi» — ýagny, «maňa ylham ber» diýmekdir. «Maňa we ene-atama beren nygmatyňa şükür etmegim, Özüň razy boljak salyh amal etmegim we rahmetiň bilen meni salyh gullaryň hataryna goşmagyň üçin» — ýagny, meni olaryň jemagatynyň içine goş, adymy olaryň atlarynyň ýanynda ýaz we meni olaryň toparynda direlt. Ibn Abbas şeýle diýdi: «Ol Ybraýym, Ysmaýyl, Yshak, Ýakup we olardan soň gelen pygamberler bilen bile bolmagy isleýär».

Şeýle hem: «Rahmetiň bilen meni salyh gullaryňdan edip, jennete sal» diýlen düşündiriş hem bar.