Nimetke şükür ve salih amel

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Qarincanıñ sözünden hayranlıq duyaraq, onun fasih söyleyişine, nasihatine ve sözlerini güzel ifade etmesine şaşıp tebessüm etti. Bu, peyğamberlerge, aleyhimüsselâm, mahsus olğan kâmil edep halidir: şaşılacaq yerde şaşmaq, lâkin bu şaşuv sebebinden gülkülerini tebessümden ilerige keçirmemek. Resulullahnıñ, sallallahu aleyhi ve sellem, gülkisinen çoqu tebessüm edi. Çünki yüksek sesnen kahkaha atmaq aqılsızlıqnı ve edepsizlikni bildire.

Şaşılacaq şeyge şaşmamaq ve tebessüm etmemek ise kötü huylılıq ve kibirni köstere. Peyğamberler bunlardan uzaqtırlar.

Suleyman, Allahnıñ özüni bu hale yetkizgenine şükür etip, şöyle dedi: «Rabbim! Bana ilham et», yani, «Bana ilham ber ve muvaffaqiyet nasip et: Maña ve anam-babama ihsan etken nimetleriñe şükür eteyim». Anam-babasına berilgen nimet, evlâdına da berilgen nimet sayılır. Böylece Rabbinden, dinî ve dünyeviy nimetlerine, hem özüne, hem de anam-babasına berilgen nimetlerine şükür etmege muvaffaqiyet tilegen.

«Ve razı olacağıñ bir salih amel eteyim»: yani, emirleriñe uyğun, ihlâsnen yapılğan, bozuluv ve noksanlıqlardan salim olğan salih amel etmege meni muvaffaq et. «Ve rahmetiñnen meni salih qullarıñ arasına al»: cennet de O’nıñ rahmetindendir. Rahmet, dereceleri ve menzilleri çeşit türlü olğan salihler içün hazırlanğandır. Bu, Allahnıñ Suleyman’nıñ qarıncanıñ hitabını ve seslenüvini eşitkenindeki halinden zikretken bir misaldir.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Qarincanıñ sözünden tebessüm etip güldi ve dedi: “Rabbim! Maña ve anam-babama ihsan etken nimetleriñe şükür etmege ve razı olacağıñ salih ameller yapmağa meni muvaffaq et. Ve rahmetiñnen meni salih qullarıñ arasına al”». Yani: «Maña ihsan etken nimetleriñe şükür etmege ilham ber», bu nimetler arasında quşlarnıñ ve hayvanlarnıñ tilini ögretüviñ de bar; anam-babama ise, Saña teslim oluv ve Saña iman etüv nimetini ihsan ettiñ.

«Ve razı olacağıñ salih amel yapmağa» — yani, sevgen ve razı olğan amelni yapmağa. «Ve rahmetiñnen meni salih qullarıñ arasına al» — yani, meni vefat ettirgeniñde, qullarıñ arasından salihlerge ve dostlarıñdan «el-rafiqu’l-a‘la»ğa [en yüksek derecedeki dostlarıña] qoş.

Müfessirlerden bu vadi Şam toprağında yaki başqa bir yerde edi, bu qarıncanıñ ise sinekler kibi eki qanatı bar edi ve bunıñ kibi sözler aytqanlar içün, bunıñda bir fayda yoqtır. Nevfel el-Bekâlîden, Suleyman’nıñ qarıncaları qurtlar kibi edi, dep rivayet etilgen. Men bunı «ya» harfi ile yazılğan şekilde kördim. Aslı ise «ba» harfidir; bu bir yazı hatasıdır.

Allah daa iyi bilir. Maksat şudur ki, Suleyman, aleyhisselâm, qarıncanıñ sözüni añladı ve bundan tebessüm etip küldi. Bu ise pek büyük bir hadisedir.

İbn Ebi Hatim şöyle dedi: «Atam bizge, Muhammed ibn Beşşar bizge, Yezid ibn Harun bizge, Mis‘ar’dan, Zeyd el-‘Amiyden, o da Ebu’s-Sıddiq en-Nâciyden rivayet etti: Suleyman, aleyhisselâm, yağmur tilemek içün çıqtı. Bir de, bir qarınca sırtı üstüne yatqan, ayaqlarını kökke kötergen halda şöyle dua ete edi: “Allahım! Biz Sen yaratqan mahlûqlardan bir mahlûqmız; Senin suvlandırıñğa muhtacmız. Bizi suvlandırmaz iseñ, helâk olurız”.

Suleyman, aleyhisselâm, dedi: “Qaytıñız, çünki başqalarınıñ duası sebebinden yağmur yağdırıldı”.»

Muslimniñ sahihinde, Abdurrezzak yolunen, Ma‘merden, Hemmamdan, Ebu Hureyreden, o da Peyğamberden, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle rivayet etilgen: «Peyğamberlerden birini bir qarınca çoqtı. O da qarıncalar yuvasınıñ yakılmasına emir berdi. Bunun üzerine Allah oña vahiy yolladı: “Bir qarınca seni çoqtığı içün, tesbih etken ümmetlerden bir ümmetni helâk ettiñmi? Tek bir qarıncanı [yaksañ] olmaz edi mi?”»

el-Bağaviniñ tefsiri

Aziz ve Celil olğan Allahnıñ «Qarincanıñ sözünden tebessüm etip küldi» ayetiniñ aqqında Zecac şöyle dedi: «Peyğamberlerniñ çoqu gülkisi tebessüm edi». «Küldi» demek, «tebessüm etti» demektir. Bir sözge köre, başta tebessüm etti, soñunda ise küldi.

Abdülvahid el-Melihiy bizge, Ahmed ibn Abdullah en-Nu‘aymiyden, o da Muhammed ibn Yusufdan, o da Muhammed ibn İsmailden, o da Yahya ibn Suleymandan, o da İbn Vehbden, o da Amr ibn el-Hâristen, o da en-Nadrdan rivayet etti. En-Nadr Süleyman ibn Yesardan, o da Aişeden rivayet etti: «Resulullahnıñ, sallallahu aleyhi ve sellem, ağzınıñ içi körünecek qadar, kahkaha atıp güldigini hiç körmedim; ancaq tebessüm eter edi».

Abdullah ibn Abdüssamed el-Cüzcaniy bizge, Ebu’l-Qasım el-Huza‘iyden, o da el-Heysem ibn Kuleybden, o da Ebu İsa’dan, o da Kuteybe ibn Sa‘idden, o da İbn Lehi‘adan, o da Abdullah ibn el-Muğiyreden, o da Abdullah ibn el-Haris ibn Cüz’den rivayet etti: «Resulullahnıñ, sallallahu aleyhi ve sellem, qadar çoq tebessüm etken bir kimse körmedim».

Muqatil şöyle dedi: «Suleyman qarıncanıñ sözünden şaşqanı içün küldi; çünki insan alışqan olmağan bir şeyni körgeninde şaşar ve küle. Soñra Suleyman, Allahnıñ özüne ihsan etken nimetlerine şükür etti».

«Ve dedi: “Rabbim! Bana ilham et”» — yani, «bana ilham ber». «Maña ve anam-babama ihsan etken nimetleriñe şükür etmege, razı olacağıñ salih amel yapmağa ve rahmetiñnen meni salih qullarıñ arasına al». Yani: meni olarnıñ arasına al, ismimni olarnıñ isimleri ile beraber yaz ve meni olarnıñ zümresi içinde haşır et.

İbn Abbas şöyle dedi: «İbrahim, İsmail, İshaq, Ya‘qub ve olardan soñki peyğamberler ile beraber olmaqnı murat ete». Bir sözge köre, «rahmetiñnen meni salih qullarıñ arasından cennetke al» demektir.