رَبِّ أَوْزِعْنِي، أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ، وَعَلَىٰ، وَالِدَيَّ، وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ، وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ.
رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
پوءِ (سليمان) اُن جي ڳالھائڻ کان مُرڪي کِليو ۽ چيائين ته اي منھنجا پالڻھار مون کي توفيق ڏي ته تنھنجي اُنھن نعمتن جو شڪر ڪريان جي مون تي ۽ منھنجي ماءُ پيءُ تي ڪيون اٿيئي ۽ (توفيق ڏيم) ته اھڙا چڱا ڪم ڪريان جن کان تون راضي ٿئين ۽ مون کي پنھنجي ٻاجھ سان پنھنجي صالح ٻانھن ۾ داخل ڪر.
هيءَ دعا بادشاهه نبي حضرت سليمان عليه السلام جي آهي، جنهن ماڪوڙيءَ جي ڳالهه ٻڌي هئي. هتي امر جو صيغو «أَوْزِعْنِي» آيو آهي، جنهن جو مطلب آهي: مون کي شڪر ڪرڻ جي توفيق ڏي ۽ ان ڳالهه جو الهام ڪر.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
ماڪوڙيءَ جي ڳالهه تي حضرت سليمان عليه السلام سندس فصاحت، خيرخواهي ۽ سهڻي اندازِ بيان تي حيران ٿي مرڪي پيا. نبين عليهم السلام جو اهوئي مڪمل ادب آهي: تعجب جي موقعي تي تعجب ڪرڻ، پر کل کي مرڪ تائين محدود رکڻ. رسول الله صلى الله عليه وسلم جي گهڻي کل به مرڪ هوندي هئي، ڇو ته ٽهڪ ڏيڻ عقل جي هلڪائي ۽ بي ادبيءَ جي نشاني آهي. ۽ جنهن ڳالهه تي تعجب ٿيڻ گهرجي، تنهن تي نه مرڪڻ ۽ نه ئي تعجب ڪرڻ سخت مزاجي ۽ وڏائيءَ جي نشاني آهي، جڏهن ته رسول انهن ڳالهين کان پاڪ آهن.
پوءِ حضرت سليمان الله جو شڪر ادا ڪندي چيو، جنهن کيس انهيءَ مرتبي تائين پهچايو هو: «اي منهنجا پالڻهار! مون کي توفيق ڏي»، يعني مون کي الهام ڪر ۽ ڪاميابي عطا ڪر، «ته مان تنهنجي ان نعمت جو شڪر ادا ڪريان جيڪا تو مون تي ۽ منهنجي والدين تي ڪئي آهي». ڇو ته والدين تي ڪيل نعمت اولاد تي به نعمت آهي. پوءِ هن پنهنجي رب کان پنهنجي ۽ پنهنجي والدين تي ڪيل ديني ۽ دنياوي نعمتن جو شڪر ادا ڪرڻ جي توفيق گهري.
«۽ اهڙو نيڪ عمل ڪريان، جنهن کان تون راضي ٿئين» يعني مون کي اهڙو نيڪ عمل ڪرڻ جي توفيق ڏي، جيڪو تنهنجي حڪم مطابق هجي، جنهن ۾ اخلاص هجي ۽ جيڪو فساد ۽ گهٽتائيءَ کان محفوظ هجي. «۽ پنهنجي رحمت سان مون کي پنهنجن صالح ٻانهن ۾ داخل ڪر»؛ ان رحمت مان جنت به آهي. بيشڪ صالح ماڻهن کي سندن مختلف درجن ۽ مرتبن موجب رحمت نصيب ٿيندي آهي. هيءُ اهو نمونو آهي، جيڪو الله ماڪوڙيءَ جي ڳالهه ۽ سڏ ٻڌڻ وقت حضرت سليمان عليه السلام جي حالت مان بيان ڪيو آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
«پوءِ هوءَ جي ڳالهه تي مرڪي کلڻ لڳو ۽ چيائين: اي منهنجا پالڻهار! مون کي توفيق ڏي ته مان تنهنجي ان نعمت جو شڪر ڪريان جيڪا تو مون تي ۽ منهنجي والدين تي ڪئي آهي، ۽ اهڙو نيڪ عمل ڪريان جنهن کان تون راضي ٿئين»؛ يعني مون کي اها توفيق ڏي ته تنهنجي ان نعمت جو شڪر ادا ڪريان جيڪا تو مون تي ڪئي، جيئن پکين ۽ جانورن جي ٻولي سيکارڻ، ۽ منهنجي والدين تي اسلام ۽ توتي ايمان آڻڻ جي نعمت ڪئي. «۽ اهڙو نيڪ عمل ڪريان جنهن کان تون راضي ٿئين»؛ يعني اهڙو عمل، جيڪو توکي پسند ۽ منظور هجي.
«۽ پنهنجي رحمت سان مون کي پنهنجن صالح ٻانهن ۾ داخل ڪر»؛ يعني جڏهن تون منهنجو روح قبض ڪرين ته مون کي پنهنجن صالح ٻانهن ۽ پنهنجن دوستن مان اعليٰ رفيقن سان ملاءِ.
مفسرن مان جن چيو آهي ته هيءَ ماڪوڙين جي وادي شام جي سرزمين ۾ يا ڪنهن ٻئي هنڌ هئي، ۽ اها ماڪوڙي مک وانگر ٻن پرن واري هئي، يا اهڙيون ٻيون ڳالهيون ڪيون آهن، تن مان ڪا به پڪي ڳالهه ثابت نه ٿي ٿئي. نوف البڪالي کان روايت آهي ته هن چيو: سليمان جي ماڪوڙيون بگهڙن جيڏيون هيون. مون کي اها ڳالهه ياءِ سان لکيل نظر آئي، جڏهن ته صحيح باءِ آهي؛ اها لکت جي غلطي آهي. الله بهتر ڄاڻي ٿو.
مقصود هي آهي ته سليمان عليه السلام ماڪوڙيءَ جي ڳالهه سمجهي، ۽ انهيءَ تي مرڪي کليو؛ اها واقعي وڏي ڳالهه آهي. ابن ابي حاتم چيو: اسان کي منهنجي والد حديث ٻڌائي، کيس محمد بن بشار، کيس يزيد بن هارون، کيس مسعر، زيد العمي کان، ۽ هن ابو الصديق الناجي کان روايت ڪئي ته هن چيو: سليمان عليه السلام مينهن لاءِ دعا گهرڻ نڪتو. اوچتو هڪ ماڪوڙي پٺيءَ ڀر ليٽيل، پنهنجون ٽنگون آسمان ڏانهن کنيون، هيءَ دعا ڪندي نظر آئي: «اي الله! اسين تنهنجي مخلوق مان هڪ مخلوق آهيون، ۽ تنهنجي پاڻي ڏيڻ کان سواءِ اسان جو گذارو ناهي.
جيڪڏهن تون اسان کي مينهن نه ڏيندين ته اسين هلاڪ ٿي وينداسين.» سليمان عليه السلام چيو: «واپس هلو، اوهان کي ٻين جي دعا جي ڪري مينهن ملي ويو آهي.»
۽ مسلم جي صحيح ۾ عبدالرازق، معمر، همام، ابو هريره جي سند سان نبي صلى الله عليه وسلم کان ثابت آهي ته هڪ نبيءَ کي هڪ ماڪوڙي چڪ هنيو. هن حڪم ڏنو ته ماڪوڙين جي سڄي ڳوٺ کي ساڙيو وڃي. پوءِ الله تعالى ان نبيءَ ڏانهن وحي ڪئي: «هڪ ماڪوڙيءَ جي چڪ هڻڻ تي تو هڪ اهڙي امت کي هلاڪ ڪري ڇڏيو، جيڪا الله جي پاڪائي بيان ڪندي هئي؟ رڳو هڪ ماڪوڙيءَ کي ڇو نه؟» پوءِ راوي چيو: «...»
البغوي جي تفسير
الله تعالى جي فرمان «پوءِ هوءَ جي ڳالهه تي مرڪي کليو» بابت زجاج چيو آهي: نبين جي گهڻي کل مرڪ هوندي آهي. «کلندي» جو مطلب آهي مرڪندي. چيو ويو آهي ته پهرين مرڪ هئي ۽ آخر ۾ کل هئي.
اسان کي عبد الواحد المليحي خبر ڏني، کيس احمد بن عبدالله النعيمي، کيس محمد بن يوسف، کيس محمد بن اسماعيل، کيس يحيى بن سليمان، کيس ابن وهب، کيس عمرو ــ يعني ابن الحارث ــ ٻڌايو؛ کيس نضر ٻڌايو، جنهن کي سليمان بن يسار کان روايت هئي، ۽ هن عائشه کان روايت ڪئي ته هن چيو: «مون رسول الله صلى الله عليه وسلم کي ڪڏهن به اهڙيءَ طرح کليو نه ڏٺو جو سندن نڙيءَ جا پٺيان وارا حصا نظر اچن؛ پاڻ رڳو مرڪندا هئا.»
اسان کي عبدالله بن عبدالصمد الجوزجاني خبر ڏني، کيس ابو القاسم الخزاعي، کيس هيثم بن ڪليب، کيس ابو عيسى، کيس قتيبه بن سعيد، کيس ابن لهيعه، کيس عبدالله بن المغيره، ۽ کيس عبدالله بن الحارث بن جزء ٻڌايو ته هن چيو: «مون رسول الله صلى الله عليه وسلم کان وڌيڪ ڪنهن کي مرڪندي نه ڏٺو.»
مقاتل چيو: سليمان عليه السلام ماڪوڙيءَ جي ڳالهه تي تعجب سبب کليو، ڇاڪاڻ ته جڏهن انسان ڪا اهڙي شيءِ ڏسي جنهن کان اڳ واقف نه هجي ته تعجب ڪري ۽ کلي پوي. پوءِ سليمان پنهنجي رب جي انهن نعمتن تي حمد ۽ شڪر ادا ڪيو جيڪي کيس عطا ڪيون ويون هيون.
«۽ چيائين: اي منهنجا پالڻهار! مون کي توفيق ڏي»؛ يعني مون کي الهام ڪر، «ته مان تنهنجي ان نعمت جو شڪر ڪريان جيڪا تو مون تي ۽ منهنجي والدين تي ڪئي آهي، ۽ اهڙو نيڪ عمل ڪريان جنهن کان تون راضي ٿئين، ۽ پنهنجي رحمت سان مون کي پنهنجن صالح ٻانهن ۾ داخل ڪر»؛ يعني مون کي انهن جي جماعت ۾ داخل ڪر، منهنجو نالو انهن جي نالن سان گڏ لک، ۽ مون کي انهن جي ٽوليءَ ۾ اٿارج. ابن عباس چيو: ان مان مراد ابراهيم، اسماعيل، اسحاق، يعقوب ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نبين سان گڏ هجڻ آهي. ۽ چيو ويو آهي ته: پنهنجي رحمت سان مون کي پنهنجن صالح ٻانهن مان جنت ۾ داخل ڪر.
صحيح مسلم (نمبر 2734) ۾ شڪر جي عظمت ۽ ان جي بدلي ۾ نعمتن جي وڌڻ بابت روايت آهي.