فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ، وَالْأَرْضِ أَنْتَ، وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا، وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ.
فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
(يُوسف چيو ته) اي منھنجا پالڻھار بيشڪ مون کي بادشاھي ڏني اٿئي ۽ مون کي خوابن جو تعبير سيکاريو اٿئي، اي آسمانن ۽ زمين جا بڻائيندڙ، تون دُنيا ۽ آخرت ۾ منھنجو وارث آھين، مون کي مسلمان ڪري مار ۽ مون کي صالحن سان شامل ڪر.
هن دعا ۾ خالق ڏانهن التجا (فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ) ۽ «تَوَفَّنِي» ۽ «أَلْحِقْنِي» جا فعل آهن. هيءَ دعا دنياوي اقتدار جي عروج ۽ خاندان سان ٻيهر ملڻ جي موقعي تي گهري وئي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
جڏهن الله يوسف عليه السلام کي زمين ۾ اقتدار ۽ بادشاهي عطا ڪئي، سندس والدين ۽ ڀائرن سان اکين کي ٺاريو، ۽ کيس وڏي علم سان نوازيو، تڏهن هن الله جي نعمت جو اقرار ڪندي، ان تي شڪر ادا ڪندي ۽ اسلام تي ثابت قدم رهڻ جي دعا ڪندي چيو: «اي منهنجا پالڻهار! تو مون کي بادشاهيءَ مان حصو ڏنو»؛ ڇاڪاڻتہ هو ملڪ جي خزانن ۽ انتظام جو ذميوار ۽ بادشاهه جو وڏو وزير هو. «۽ تو مون کي ڳالهين جي تعبير سيکاري»؛ يعني نازل ڪيل ڪتابن جي ڳالهين جي تعبير، خوابن جي تعبير ۽ ٻين علمن مان. «اي آسمانن ۽ زمين جا پيدا ڪندڙ!
تون دنيا ۽ آخرت ۾ منهنجو سرپرست آهين. مون کي مسلمان جي حيثيت ۾ وفات ڏي»؛ يعني مون تي اسلام قائم رک ۽ ان تي ثابت قدم ڪر، ايتري تائين جو منهنجي وفات اچي ۽ مان اسلام تي ئي رهان. هيءَ موت جلد گهرڻ جي دعا نه هئي. «۽ مون کي نيڪن سان ملاءِ»؛ يعني نيڪ نبين ۽ چونڊيل صالح ٻانهن سان.
امام ابن ڪثير جي تفسير
هي يوسف صديق عليه السلام جي دعا آهي، جيڪا هن پنهنجي پالڻهار عزوجل کان ڪئي، جڏهن نعمت پوري ٿي، پنهنجي والدين ۽ ڀائرن سان گڏ ٿيو، ۽ الله کيس نبوت ۽ بادشاهي عطا ڪئي. هن پنهنجي پالڻهار کان گهريو ته جيئن دنيا ۾ سندس نعمت پوري ڪيائين، تيئن آخرت ۾ به اها نعمت مٿس جاري رکي، ۽ جڏهن سندس وفات جو وقت اچي ته کيس مسلمان جي حالت ۾ وفات ڏئي. ضحاڪ جو به اهو ئي قول آهي. ۽ هن گهريو ته کيس صالحين سان ملائي؛ انهن مان مراد سندس نبي ۽ رسول ڀائر آهن، انهن سڀني تي الله جون رحمتون ۽ سلام هجن.
ممڪن آهي ته يوسف عليه السلام اها دعا پنهنجي وفات جي ويجهو ڪئي هجي، جيئن صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ عائشه رضي الله عنها کان ثابت آهي ته رسول الله ﷺ وفات وقت پنهنجي آڱر کڻندا هئا ۽ چوندا هئا: «اي الله! بلند ترين جماعت ۾، اي الله! بلند ترين جماعت ۾، اي الله! بلند ترين جماعت ۾.»
اهو به ممڪن آهي ته هن پنهنجي مقرر وقت تي اسلام جي حالت ۾ وفات ۽ صالحين سان ملڻ گهريو هجي، نه ته موت جي تڪڙي اچڻ جي دعا ڪئي هجي. جيئن دعا ڪندڙ ڪنهن ٻئي لاءِ چوي ٿو: «الله توکي اسلام تي وفات ڏئي»، يا دعا ڪري ٿو: «اي الله! اسان کي مسلمان جي حيثيت ۾ جيئار، مسلمان جي حيثيت ۾ وفات ڏي ۽ صالحين سان ملاءِ.»
اهو به ممڪن آهي ته هن اها ڳالهه فوري طور گهري هجي، ۽ سندن شريعت ۾ ائين ڪرڻ جائز هجي. جيئن قتاده چيو آهي ته «مون کي مسلمان جي حيثيت ۾ وفات ڏي ۽ مون کي صالحين سان ملاءِ» هن وقت چيو، جڏهن الله سندس خاندان کي ٻيهر گڏ ڪيو ۽ سندس اکين کي ٺاريو؛ هو ان وقت دنيا، بادشاهي ۽ آسودگيءَ ۾ گهيريل هو، تڏهن به پاڻ کان اڳ گذريل صالحين سان ملڻ جي خواهش ڪيائين. ابن عباس چوندو هو ته يوسف عليه السلام کان اڳ ڪنهن نبي موت جي تمنا نه ڪئي هئي. ابن جرير ۽ سدي به ابن عباس کان اهڙو ئي قول نقل ڪيو آهي ته هو پهريون نبي هو جنهن اها دعا ڪئي.
ان مان مراد ٿي سگهي ٿي ته هو پهريون هو جنهن اسلام تي وفات گهري، جيئن نوح عليه السلام پهريون هو جنهن چيو: «اي منهنجا پالڻهار! مون کي، منهنجي والدين کي ۽ جيڪو ايمان آڻي منهنجي گهر ۾ داخل ٿيو، تنهن کي بخش» (نوح: 28). يا ان مان مراد ٿي سگهي ٿي ته هو پهريون هو جنهن اها ڳالهه ترت گهري؛ قتاده جي بيان جو ظاهر به اهو ئي آهي. پر اسان جي شريعت ۾ ائين ڪرڻ جائز ناهي.
امام احمد بن حنبل رحمه الله روايت ڪئي: اسان کي اسماعيل بن ابراهيم ٻڌايو، کيس عبدالعزيز بن صهيب، انس بن مالڪ کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «توهان مان ڪو به ڪنهن تڪليف سبب موت جي تمنا نه ڪري. جيڪڏهن کيس موت جي تمنا ڪرڻ کان سواءِ چارو نه هجي ته چوي: اي الله! جيستائين زندگي منهنجي لاءِ ڀلي هجي، مون کي جيئار، ۽ جڏهن وفات منهنجي لاءِ ڀلي هجي ته مون کي وفات ڏي.» امام احمد روايت ڪئي: اسان کي ابوالمغيره ٻڌايو، کيس معان بن رفاعه، علي بن يزيد، قاسم ۽ ابو امامه کان روايت ڪئي ته اسان رسول الله ﷺ وٽ ويٺا هئاسين، اسان نصيحت ۽ نرميءَ جون ڳالهيون ڪيون، سعد بن ابي وقاص گهڻو روئڻ لڳو ۽ چيائين: «ڪاش، مان مري وڃان!»
نبي ﷺ فرمايو: «سعد! ڇا تون منهنجي موجودگيءَ ۾ موت جي تمنا ڪرين ٿو؟» پاڻ ﷺ اهو ڪيترائي ڀيرا ورجايو، پوءِ فرمايائون: «سعد! جيڪڏهن تون جنت لاءِ پيدا ڪيو ويو آهين ته تنهنجي ڊگهي عمر يا تنهنجو سٺو عمل تنهنجي لاءِ ڀلو آهي.» امام احمد روايت ڪئي: اسان کي حسن ٻڌايو، کيس ابن لهيعه، ابو يونس ــ يعني سليم بن جبير ــ ابو هريره کان روايت ڪئي ته نبي ﷺ فرمايو: «توهان مان ڪو به موت جي تمنا نه ڪري ۽ نه ئي موت جي دعا گهري، جيستائين موت وٽس اچي.
جيڪڏهن ڪو مري ٿو ته سندس عمل ختم ٿي وڃي ٿو، ۽ مؤمن جي عمر ۾ واڌارو سندس لاءِ رڳو ڀلائي وڌائي ٿو.» هي روايت امام احمد اڪيلي نقل ڪئي آهي. بخاري ۽ مسلم به روايت ڪئي آهي، انهن وٽ هي لفظ آهن: «توهان مان ڪو به ڪنهن تڪليف سبب موت جي تمنا نه ڪري؛ جيڪڏهن نيڪوڪار آهي ته ٿي سگهي ٿو وڌيڪ نيڪي ڪري، ۽ جيڪڏهن بدڪار آهي ته ٿي سگهي ٿو توبه ڪري. پر ائين چوي: اي الله!
جيستائين زندگي منهنجي لاءِ ڀلي هجي، مون کي جيئار، ۽ جڏهن وفات منهنجي لاءِ ڀلي هجي ته مون کي وفات ڏي.»
موت جي تمنا ڪرڻ جي ممانعت تڏهن آهي، جڏهن تڪليف رڳو ماڻهوءَ کي ذاتي طور پهتل هجي. پر جيڪڏهن دين ۾ فتنو هجي ته موت جي دعا گهري سگهجي ٿي. جيئن الله تعالى جادوگرن بابت ٻڌايو آهي ته جڏهن فرعون کين دين تان ڦيرائڻ چاهيو ۽ قتل جون ڌمڪيون ڏنيون، تڏهن انهن چيو: «اي اسان جا پالڻهار! اسان تي صبر وساءِ ۽ اسان کي مسلمان جي حالت ۾ وفات ڏي» (الأعراف: 126).
۽ مريم عليها السلام کي جڏهن ويم جا سور کجيءَ جي ٿڙ وٽ وٺي آيا ته چيائين: «ڪاش، مان هن کان اڳ مري وڃان ها ۽ بلڪل وساريل ٿي وڃان ها» (مريم: 23). کيس خبر هئي ته ماڻهو مٿس بدڪاريءَ جو الزام هڻندا، ڇاڪاڻتہ سندس مڙس نه هو، پر هوءَ حامله ٿي ۽ ٻار ڄڻيائين. ماڻهو چون ها: هي ٻار وٽس ڪٿان آيو؟ انهيءَ ڪري ماڻهن پهرين کيس چيو: «اي مريم!
بيشڪ تو هڪ عجيب ڪم ڪيو آهي. اي هارون جي ڀيڻ! تنهنجو پيءُ ڪو بڇڙو ماڻهو نه هو ۽ تنهنجي ماءُ به بدڪار نه هئي» (مريم: 27–28). پوءِ الله سندس لاءِ ان حالت مان ڇوٽڪارو ۽ نڪرڻ جو رستو پيدا ڪيو ۽ پينگهي ۾ ٻار کي ڳالهرايائين ته هو الله جو ٻانهو ۽ سندس رسول آهي.
اها وڏي نشاني ۽ روشن معجزو هو، مٿس الله جون رحمتون ۽ سلام هجن.
امام احمد ۽ ترمذي جي معاذ واري حديث ۾، خواب ۽ ان ۾ آيل دعا جي بيان ۾ آهي: «۽ جڏهن تون ڪنهن قوم لاءِ فتنو چاهين ته مون کي پاڻ ڏانهن اهڙي حالت ۾ وٺي وڃ، جو مان فتني ۾ نه پوان.» امام احمد روايت ڪئي: اسان کي ابو سلمه ٻڌايو، کيس عبدالعزيز بن محمد، عمرو، عاصم، عمر بن قتاده ۽ محمود بن لبيد کان روايت ڪئي ته نبي ﷺ فرمايو: «ٻه شيون آهن، جيڪي آدم جي پٽ کي ناپسند آهن: موت، حالانڪه موت مؤمن لاءِ ڀلو آهي؛ ۽ مال جي گهٽتائي، حالانڪه مال جي گهٽتائي حساب کي گهٽائي ٿي.» تنهنڪري جڏهن دين ۾ فتنا اچن ته موت جي دعا گهرڻ جائز آهي.
انهيءَ ڪري علي بن ابي طالب رضي الله عنه پنهنجي خلافت جي آخر ۾، جڏهن ڏٺائين ته معاملا سندس هٿ ۾ گڏ نٿا ٿين ۽ ڏکيائي وڌندي پئي وڃي، تڏهن چيو: «اي الله! مون کي پاڻ ڏانهن وٺي وڃ؛ مان انهن کان بيزار ٿي چڪو آهيان ۽ اهي مون کان بيزار ٿي چڪا آهن.» امام بخاري رحمه الله تي به جڏهن آزمائشون آيون ۽ خراسان جي حاڪم سان سندن معاملو پيش آيو ته چيائون: «اي الله! مون کي پاڻ ڏانهن وٺي وڃ.»
حديث ۾ آهي ته ماڻهو دجال جي زماني ۾ ڪنهن قبر وٽان گذرندو ۽ چوندو: «ڪاش، مان تنهنجي جاءِ تي هجان ها!» ڇاڪاڻتہ هو فتنا، زلزلا، سخت مصيبتون ۽ اهڙا هولناڪ واقعا ڏسندو، جيڪي هر فتني ۾ پيل ماڻهوءَ لاءِ آزمائش هوندا.
ابو جعفر ابن جرير چيو: بيان ڪيو ويو آهي ته يعقوب جي پٽن، جن يوسف سان اهو سڀ ڪجهه ڪيو هو، انهن لاءِ سندن پيءُ بخشش جي دعا گهري، پوءِ الله سندن توبه قبول ڪئي، کين معاف ڪيو ۽ سندن گناهه بخشي ڇڏيا. قاسم اسان کي ٻڌايو، حسن اسان کي ٻڌايو، حجاج صالح مري کان، هو يزيد رقاشي کان ۽ هو انس بن مالڪ کان روايت ڪري ٿو ته جڏهن الله يعقوب جي خاندان کي ٻيهر گڏ ڪيو ۽ سندس اکين کي ٺاريو، تڏهن سندس پٽ الڳ ٿي پاڻ ۾ صلاح ڪرڻ لڳا. ڪن ٻين کي چيو: «ڇا اوهان کي خبر ناهي ته اوهان ڇا ڪيو هو ۽ ان پوڙهي پيءُ ۽ يوسف کي اوهان جي هٿان ڪهڙيون تڪليفون پهتيون؟» انهن چيو: «ها.»
چيائون: «پوءِ ڇا اوهان کي سندن معاف ڪرڻ ڌوڪي ۾ وجهي ٿو؟ الله وٽ اوهان جو ڇا ٿيندو؟» پوءِ هنن فيصلو ڪيو ته پيءُ وٽ وڃن. هو سندس اڳيان ويٺا ۽ يوسف پنهنجي پيءُ جي ڀرسان ويٺو هو. هنن چيو: «بابا! اسان وٽ اهڙو معاملو آهي، جنهن جهڙو اڳ ڪڏهن به اوهان وٽ نه آياسين، ۽ اسان تي اهڙي مصيبت آئي آهي، جيڪا اڳ ڪڏهن نه آئي.»
ايتري تائين جو هنن کيس بيچين ڪري ڇڏيو؛ ۽ نبي عليهم السلام مخلوق ۾ سڀ کان وڌيڪ رحم ڪندڙ هوندا آهن. هن پڇيو: «پٽؤ! اوهان کي ڇا ٿيو؟» چيائون: «ڇا اوهان کي خبر ناهي ته اسان اوهان سان ۽ پنهنجي ڀاءُ يوسف سان ڇا ڪيو هو؟» چيائين: «ها.»
چيائون: «ڇا اوهان ٻنهي اسان کي معاف نه ڪيو؟» ٻنهي چيو: «ها.» چيائون: «اوهان جي معافي اسان جي ڪنهن ڪم نه ايندي، جيڪڏهن الله اسان کي معاف نه ڪيو هجي.» يعقوب پڇيو: «پٽؤ! اوهان ڇا ٿا چاهيو؟» چيائون: «اسان چاهيون ٿا ته اوهان الله کان اسان لاءِ دعا گهرو.
پوءِ جڏهن الله وٽان اوهان وٽ وحي اچي ته هن اسان جي ڪيل ڪم کي معاف ڪري ڇڏيو آهي، تڏهن اسان جون اکيون ٺرنديون ۽ دليون مطمئن ٿينديون؛ نه ته اسان لاءِ دنيا ۾ ڪابه اکين جي ٺار نه رهندي.» پوءِ پوڙهو قبلي ڏانهن منهن ڪري بيٺو، يوسف پنهنجي پيءُ جي پٺيان بيٺو ۽ اهي ٻئي پٺيان عاجزيءَ ۽ خشوع سان بيٺا. يعقوب دعا گهري ۽ يوسف آمين چيو، پر ويهن سالن تائين سندن حق ۾ دعا قبول نه ٿي. صالح مري چيو ته يعقوب کين ڊيڄارڻ لاءِ ائين چيو هو.
جڏهن ويهن سالن جو مدو پورو ٿيڻ لڳو ته جبريل عليه السلام يعقوب وٽ آيو ۽ چيائين: «الله مون کي تو ڏانهن موڪليو آهي ته توکي خوشخبري ڏيان ته تنهنجي اولاد بابت تنهنجي دعا قبول ٿي وئي آهي، هنن جو ڪيل ڪم معاف ڪيو ويو آهي، ۽ تنهنجي وفات کان پوءِ نبوت لاءِ سندن پڪو عهد ورتو ويو آهي.» هي اثر انس کان موقوف آهي، ۽ يزيد رقاشي ۽ صالح مري ٻئي تمام ڪمزور راوي آهن.
سدي بيان ڪيو آهي ته جڏهن يعقوب عليه السلام جي وفات جو وقت ويجهو ٿيو ته هن يوسف کي وصيت ڪئي ته کيس ابراهيم ۽ اسحاق جي ڀرسان دفن ڪري. جڏهن يعقوب وفات ڪئي ته يوسف سندس جسم کي محفوظ ڪري شام موڪليو، جتي کيس انهن ٻنهي نبين جي ڀرسان دفن ڪيو ويو، عليهم السلام.
البغوي جي تفسير
«اي منهنجا پالڻهار! تو مون کي بادشاهيءَ مان حصو ڏنو»؛ يعني مصر جي بادشاهي. بادشاهيءَ مان مراد اها وسيع قدرت آهي جيڪا انتظام ۽ تدبير ڪرڻ واري کي حاصل هجي. «۽ تو مون کي ڳالهين جي تعبير سيکاري»؛ يعني خوابن جي تعبير. «فَاطِرَ» جي معنيٰ آهي: اي پيدا ڪندڙ!
«آسمانن ۽ زمين جا پيدا ڪندڙ»؛ يعني انهن ٻنهي جو خالق. «تون منهنجو سرپرست آهين»؛ يعني منهنجو مددگار ۽ منهنجي ڪم جو سنڀاليندڙ. «دنيا ۽ آخرت ۾. مون کي مسلمان جي حيثيت ۾ وفات ڏي»؛ يعني مون کي پاڻ ڏانهن مسلمان جي حالت ۾ وٺي وڃ.
«۽ مون کي صالحين سان ملاءِ»؛ ان مان مراد منهنجا نبي ابا ڏاڏا آهن.
قتاده چيو: نبين مان يوسف کان سواءِ ڪنهن به نبي موت نه گهريو. قصي ۾ آهي ته جڏهن الله سندس خاندان کي ٻيهر گڏ ڪيو ۽ سندس والدين ۽ گهرڀاتين کي وٽس پهچايو، تڏهن هن پنهنجي پالڻهار عزوجل سان ملڻ جي آرزو ڪئي ۽ اهي لفظ چيا. حسن چيو: هن ان کان پوءِ ڪيترائي سال حياتي ڪئي. ڪنهن ٻئي چيو: جڏهن هن اها ڳالهه چئي ته هڪ هفتي جي اندر وفات ڪري ويو.
يوسف جي پنهنجي پيءُ کان جدا رهڻ جي مدي بابت اختلاف آهي. ڪلبي چيو: ٻاويهه سال. هڪ قول موجب چاليهه سال. حسن چيو: يوسف کي کوهه ۾ اڇلايو ويو، جڏهن سندس عمر سترهن سال هئي؛ هو پنهنجي پيءُ کان اسي سال جدا رهيو، يعقوب سان ملڻ کان پوءِ ٽيويهه سال حياتي ڪيائين ۽ هڪ سؤ ويهن سالن جي عمر ۾ وفات ڪيائين.
تورات ۾ آهي ته هو هڪ سؤ ڏهن سالن جي عمر ۾ وفات ڪيائين. عزيز جي زال مان يوسف کي ٽي اولاد ٿيا: افرائيم، ميشا ۽ رحمة، جيڪا آزمائش ۾ ورتل ايوب عليه السلام جي زال هئي. هڪ قول آهي ته يوسف پنهنجي پيءُ کان پوءِ سٺ سال حياتي ڪئي، ۽ ٻيو قول آهي ته ان کان به وڌيڪ. ان بابت مختلف روايتون آهن.
يوسف هڪ سؤ ويهن سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. کيس سنگِ مرمر جي صندوق ۾ رکي نيل درياهه ۾ دفن ڪيو ويو. ائين ان ڪري ڪيائون جو جڏهن هو وفات ڪري ويو ته ماڻهو سندس تدفين بابت پاڻ ۾ اختلاف ڪرڻ لڳا؛ هر پاڙي جا ماڻهو چاهيندا هئا ته کيس پنهنجي پاڙي ۾ دفن ڪن، جيئن سندس برڪت حاصل ٿئي. ڳالهه ايستائين پهتي جو اهي وڙهڻ تي اچي ويا.
پوءِ هنن فيصلو ڪيو ته کيس نيل جي وچ ۾ دفن ڪن، جتي پاڻي مصر جي مختلف علائقن ڏانهن ورهائجي ٿو، ته جيئن پاڻي سندس مٿان وهي ۽ سندس برڪت سڀني تائين پهچي. عڪرمه چيو: کيس نيل جي ساڄي ڪناري تي دفن ڪيو ويو، ته اهو پاسو سرسبز ٿيو ۽ ٻيو پاسو ڏڪاريل رهيو. پوءِ کيس وچ ۾ دفن ڪيائون ۽ زنجير سان ان جي جاءِ ماپيائون؛ پوءِ ٻئي ڪنارا آباد ٿي ويا، تان جو موسى عليه السلام کيس ڪڍي پنهنجي ابا ڏاڏن جي ڀرسان شام ۾ دفن ڪيو. پوءِ کيس کاٻي ڪناري ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته اهو پاسو سرسبز ٿيو ۽ ٻيو پاسو ڏڪاريل رهيو.
«صحيح البخاري» (نمبر 4437) ۾ عائشه رضي الله عنها کان روايت آهي ته وفات کان اڳ نبي محمد ﷺ جا آخري لفظ هي هئا: «اي الله! بلند ترين جماعت ۾ صالحين سان گڏ.» (اللَّهُمَّ فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَى).