Ислам күйінде дүние салу

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Алла Юсуфқа жерде орнығу мен биліктен қалағанын нәсіп етіп, ата-анасы және бауырларымен қауышу қуанышын сыйлап, оған ұлы білім берген соң, ол Алланың нығметін мойындап, оған шүкіршілік етіп әрі исламда табанды болуды тілеп: «Раббым! Маған биліктен нәсіп еттің» деді. Өйткені ол жердің қазынасына иелік етіп, оны басқарды және патшаның бас уәзірі болды. «Маған түстердің жоруын үйреттің», яғни түсірілген кітаптардағы хабарларды түсіндіруді, түстерді жоруды және басқа да білімдерді үйреттің.

«Көктер мен жерді Жаратушы! Сен дүние мен ақыретте менің Иемсің. Мені мұсылман күйде жанымды ал» дегені: исламды маған баянды етіп, жанымды алғанға дейін оны ұстануда табанды қыла гөр дегені. Бұл өлімді тездетуді сұраған дұға емес.

«Мені ізгілерге қос» дегені — тақуа пайғамбарлар мен таңдалған ізгі жандардың қатарына қос дегені.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Бұл — Алла Тағала Юсуф ас-Сыддыққа нығметін толық етіп, ата-анасы және бауырларымен қауыштырғаннан, сондай-ақ оған пайғамбарлық пен билік нәсіп еткеннен кейін Раббысына жасаған дұғасы. Юсуф Раббысынан дүниеде нығметін толықтырғанындай, ақыретте де оны жалғастыруын және жанын алар кезде мұсылман күйде алуды сұрады. Мұны әд-Даххак айтқан. Сондай-ақ ол өзін ізгілерге, яғни пайғамбарлар мен елшілер болған бауырларының қатарына қосуды сұрады. Алланың сәлемі мен игілігі олардың баршасына болсын.

Юсуфтың бұл дұғаны өлім аузында жатқанда айтқаны болуы мүмкін. Айша, оған Алла разы болсын, жеткізген сахих риуаятта Алла Елшісі ﷺ өлім алдында саусағын көтеріп: «Уа, Алла! Ең жоғарғы серіктерге! Уа, Алла! Ең жоғарғы серіктерге!

Уа, Алла! Ең жоғарғы серіктерге!» дегені баяндалған. Сондай-ақ Юсуф өмірінің мерзімі жетіп, ғұмыры аяқталған кезде мұсылман күйде дүниеден өтуді және ізгілерге қосылуды сұраған болуы мүмкін; яғни мұны дереу жүзеге асыруды тілемеген.

Бұл адамның басқа біреуге: «Алла сені мұсылман күйде дүниеден өткізсін», — деуі немесе дұға етушінің: «Уа, Алла! Бізді мұсылман күйде өмір сүргізіп, мұсылман күйде жанымызды ал әрі ізгілерге қос», — деуі тәрізді.

Сондай-ақ ол мұны дереу жүзеге асыруды сұраған болуы да мүмкін, өйткені олардың шариғатында бұған рұқсат етілген еді. Қатада былай деген: «“Мені мұсылман күйде жанымды алып, ізгілерге қос” дегенде, Алла оның отбасын қайта табыстырып, көңілін қуантқан еді. Ол кезде Юсуф дүние мен оның сән-салтанатының ортасында болатын. Сонда ол өзінен бұрын өткен ізгілерді аңсады».

Ибн Аббас: «Юсуфтан бұрын ешбір пайғамбар өлімді тілемеген», — дейтін. Ибн Жәрир мен әс-Судди де Ибн Аббастан бұл дұғаны алғаш жасаған пайғамбар Юсуф екенін жеткізген. Мұны Юсуф ислам күйде өлім сұраған алғашқы адам деген мағынада түсінуге болады. Нұхтың: «Раббым!

Мені, ата-анамды және үйіме иман келтірген күйде кіргендерді кешір» (Нұх, 28) дегені де осыған ұқсас. Сондай-ақ Юсуф мұны жүзеге асыруды тікелей сұраған алғашқы адам болуы мүмкін. Қатаданың сөзінің сыртқы мағынасы осыған меңзейді. Алайда мұндай тілек біздің шариғатымызда рұқсат етілмейді.

Имам Ахмад ибн Ханбал, оған Алла рақым етсін, былай деді: «Бізге Исмаил ибн Ибраһим хабарлады, оған Абдуләзиз ибн Сухайб хабарлады, ол Әнас ибн Мәликтен жеткізді: Алла Елшісі ﷺ: “Ешқайсың басына түскен бір қиындық үшін өлім тілемесін. Егер өлімді тілеуден амал жоқ болса, онда: «Уа, Алла! Өмірім мен үшін қайырлы болғанша мені тірі қалдыр, ал өлім мен үшін қайырлы болған кезде жанымды ал», — десін”, — деді».

Имам Ахмад тағы былай деді: «Бізге Әбу әл-Муғира хабарлады, оған Маған ибн Рафаға хабарлады, ол маған Әли ибн Язид, әл-Қасим арқылы Әбу Умамадан жеткізді: Біз Алла Елшісінің ﷺ қасында отырғанда, өлімді еске алып, жүрегіміз жібіді. Сағд ибн Әби Уаққас қатты жылады да: “Әттең, өлсем ғой!” — деді. Сонда Пайғамбар ﷺ: “Сағд, менің қасымда отырып өлімді тілейсің бе?” — деді. Мұны бірнеше рет қайталаған соң: “Сағд!

Егер сен жәннат үшін жаратылған болсаң, ұзақ жасағаның немесе амалыңның көркем болғаны өзің үшін қайырлы”, — деді».

Имам Ахмад былай деді: «Бізге Хасан хабарлады, оған Ибн Ләһиа хабарлады, оған Әбу Юнус — Сүлейм ибн Жубайр — Әбу Һурайрадан, ал ол Пайғамбардан ﷺ жеткізді: “Ешқайсың өлім тілемесін және ол өзіне келмей тұрып оны сұрамасын. Тек амалына сенімді болса ғана [басқаша болуы мүмкін]. Өйткені біреуің қайтыс болғанда, амалы тоқтайды. Ал мүміннің ғұмыры ұзара берген сайын, бұл оған тек жақсылық әкеледі”. Бұл хадисті Ахмад жеке өзі жеткізген.

Бұл сөз басына жеке өзі түскен қиындыққа қатысты. Ал дініне қауіп төндіретін сынақ келсе, өлім тілеуге болады. Алла Тағала сиқыршылар туралы: Перғауын оларды дінінен қайтармақ болып, өлтіремін деп қорқытқанда, олардың: «Раббымыз! Бізге сабыр төгіп, мұсылман күйде жанымызды ал!»

(әл-Ағраф, 126) дегенін хабарлаған. Мәриям толғақ қысып, құрма ағашының түбіне келгенде: «Әттең, осыдан бұрын өлсем ғой, ұмыт қалған бір нәрсе болсам ғой!» (Мәриям, 23) деген. Өйткені оның күйеуі жоқ болса да жүкті болып, бала туғандықтан, адамдар оны арсыздықпен айыптайтынын білген.

Олар оған әуелі: «Уа, Мәриям! Расында, сен сұмдық іс істедің! Һарунның қарындасы! Сенің әкең жаман адам емес еді, анаң да арсыз болмаған» (Мәриям, 27–28), — деді. Сонда Алла оған осы жағдайдан шығатын жол ашып, бесіктегі сәбиді сөйлетті.

Ол: «Расында, мен Алланың құлымын әрі Оның елшісімін», — деді. Бұл — ұлы белгі әрі айқын мұғжиза болды. Алланың сәлемі мен игілігі оған болсын.

Имам Ахмад пен әт-Тирмизи риуаят еткен Муаз хадисінде түс көру оқиғасы және мына дұға айтылады: «Егер бір қауымды сынаққа ұшыратуды қаласаң, мені бүлікке ұшыратпай, Өзіңе ал». Имам Ахмад былай деді: «Бізге Әбу Сәләмә хабарлады, оған Абдуләзиз ибн Мұхаммад Амрдан, ол Асимнан, ол Омар ибн Қатадаттан, ол Махмуд ибн Ләбидтен жеткізді: Пайғамбар ﷺ: “Адам баласы жек көретін екі нәрсе бар: өлім, алайда өлім мүмін үшін қайырлы; әрі мал-мүліктің аз болуы, ал малдың аздығы есептің жеңілдігіне себеп”, — деді».

Діндегі сынақтар келгенде өлім тілеуге рұқсат етіледі. Сондықтан Әли ибн Әбу Талиб, оған Алла разы болсын, билігінің соңында істердің оңалмай, жағдайдың барған сайын қиындап бара жатқанын көріп: «Уа, Алла! Мені Өзіңе ал! Мен олардан да, олар менен де жалықтық», — деді.

Бухари де, оған Алла рақым етсін, басына сынақтар түсіп, Хорасан әмірімен болған жағдайдан кейін: «Уа, Алла! Мені Өзіңе ал», — деген. Хадисте: «Адам Дәжжал заманында қабірдің жанынан өтіп бара жатып, айналасындағы сынақтарды, зілзалаларды, ауыр дүрбелең мен үрейлі оқиғаларды көргенде: “Әттең, сенің орныңда болсам ғой!” — дейді», — делінген.

Әбу Жағфар ибн Жәрир былай деді: Яғқубтың ұлдары Юсуфқа істеген істерінен кейін әкелері олар үшін кешірім сұраған. Сонда Алла олардың тәубесін қабыл етіп, күнәларын кешіргені туралы хабарланған. Әл-Қасым бізге хабарлады, оған әл-Хасан хабарлады, оған Хажжаж Салих әл-Мурри арқылы Язид әр-Рақашиден, ол Әнас ибн Мәликтен жеткізді: «Алла Тағала Яғқубтың отбасын қайта табыстырып, көңілін қуантқаннан кейін, оның ұлдары оңаша жиналды. Біреулері бір-біріне: “Біздің не істегенімізді, әкеміздің бізден қандай азап көргенін және Юсуфтың басынан не өткенін білесіңдер ғой?” — деді.

Олар: “Иә”, — деді. Ол: “Екеуінің сендерді кешіргеніне алданып қалмаңдар. Ал Раббыларыңның алдында не істейсіңдер?” — деді. Олар ақылдасып, әкелеріне баруға келісті. Олар әкесінің алдына, ал Юсуф әкесінің жанына отырды. Ұлдары: “Әкетай!

Біз бұрын-соңды мұндай істің үстімен саған келмеп едік, енді басымызға бұрын-соңды болмаған жағдай түсті”, — деді. Олар әкесін толқытқанша айтып, жылатты. Пайғамбарлар жаратылыстардың ең мейірімділері ғой. Сонда ол: “Ұлдарым, не болды?” — деді.

Олар: “Біздің саған және бауырымыз Юсуфқа не істегенімізді білесің ғой?” — деді. Ол: “Иә”, — деді. Олар: “Сен де, Юсуф та бізді кешірмедіңдер ме?” — деді. Екеуі: “Иә”, — деді. Олар: “Егер Алла бізді кешірмесе, сендердің кешірімдерің бізге еш пайда бермейді”, — деді.

Әкелері: “Ұлдарым, не қалайсыңдар?” — деп сұрады. Олар: “Біз үшін Аллаға дұға етуіңді қалаймыз. Алладан уахи келіп, істегенімізді кешіргенін айтқанда ғана көңіліміз жай тауып, жүрегіміз тынышталады. Әйтпесе, бұл дүниеде ешқашан қуаныш көрмейміз”, — деді.

Сонда қария орнынан тұрып, құбылаға бет бұрды. Юсуф әкесінің артында, ал ұлдары екеуінің артында кішіпейіл әрі бойсұнған күйде тұрды. Яғқуб дұға етті, Юсуф “әмин” деді. Олардың дұғасына жиырма жыл бойы жауап берілмеді — Салих әл-Мурри оларды қорқыту үшін солай деген.

Жиырма жыл аяқталуға таяғанда Жәбірейіл, оған Алланың сәлемі болсын, Яғқубқа келіп: “Алла мені саған сүйінші хабар жеткізу үшін жіберді. Ол ұлдарың үшін жасаған дұғаңа жауап берді, істегендерін кешірді және сенен кейін оларға пайғамбарлық уәделерін бекітті”, — деді». Бұл хабар Әнастан тоқтатылған риуаят түрінде жеткен. Язид әр-Рақаши мен Салих әл-Мурри өте әлсіз риуаятшылар.

Әс-Судди Яғқубтың өлімі таяғанда Юсуфқа өзін Ибраһим мен Исхақтың жанына жерлеуді өсиет еткенін айтқан. Яғқуб қайтыс болғанда оның денесін бальзамдап, Шамға алып барып, сол екеуінің жанына жерлеген. Алла оларға сәлем етсін.

Бұған қоса, Бухари мен Муслим Әнастан жеткізген хадисте: «Ешқайсың басына түскен қиындық үшін өлім тілемесін. Егер ол ізгі болса, жақсылығын арттыруы мүмкін; ал күнәһар болса, бәлкім, тәубе етіп, Алланың разылығын іздер. Оның орнына: “Уа, Алла! Өмірім мен үшін қайырлы болғанша мені тірі қалдыр, ал өлім мен үшін қайырлы болған кезде жанымды ал”, — десін», — делінген.

Бұл жерде келтірілген басқа аяттар: Нұх, 28; әл-Ағраф, 126; Мәриям, 23; Мәриям, 27–28. «Сынақ кезінде» деген сөздер де осыған қатысты.

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Раббым! Маған биліктен нәсіп еттің» дегені — Мысыр патшалығы. Ал билік дегеніміз — саясат пен басқаруды жүзеге асыру мүмкіндігі кең болу.

«Маған түстердің жоруын үйреттің» дегені — түстерді жоруды үйреттің.

«Фатыр» — «Уа, Жаратушы» деген үндеу. «Көктер мен жерді Жаратушы» — екеуін де жаратқан деген сөз.

«Сен менің Иемсің» — маған жәрдем беруші әрі ісімді басқарушысың. «Дүние мен ақыретте».

«Мені мұсылман күйде жанымды ал» — жанымды мұсылман күйде Өзіңе ал дегені.

«Мені ізгілерге қос» — ата-бабаларынан болған пайғамбарларға қос дегені.

Қатада: «Пайғамбарлардың ішінде өлімді тек Юсуф қана сұраған», — деді. Риуаятта: Алла оның отбасын қайта табыстырып, ата-анасы мен жақындарын өзіне жеткізген кезде, ол Ұлы Раббысына ынтығып, осы сөздерді айтқан. Әл-Хасан: «Осыдан кейін ол ұзақ жылдар өмір сүрді», — деді. Басқа біреулер: «Осы сөздерді айтқаннан кейін бір апта өтпей дүние салды», — деген.

Юсуфтың әкесінен бөлек болған мерзімі жөнінде әртүрлі пікір айтылған. Әл-Кәлби: «Жиырма екі жыл», — деді. Тағы бір пікірде: «Қырық жыл», — делінген. Әл-Хасанның айтуынша, Юсуф құдыққа тасталғанда он жеті жаста еді. Ол әкесінен сексен жыл бойы жырақта болды, Яғқубпен кездескеннен кейін жиырма үш жыл өмір сүрді және жүз жиырма жасында қайтыс болды.

Тәуратта оның жүз он жасында қайтыс болғаны айтылған. Юсуф пен әл-Әзиздің әйелінен үш бала туған: Әфраим, Миша және сынаққа ұшыраған Әйүптің әйелі Рахма. Тағы бір пікір бойынша, Юсуф әкесінен кейін алпыс жыл өмір сүрген. Басқа пікірлер де бар, бұл жөнінде көзқарастар әртүрлі.

Ол жүз жиырма жасында қайтыс болып, мәрмәр сандыққа салынып Ніл өзеніне жерленді. Ол қайтыс болғанда, адамдар оны жерлеу үшін өзара таласып, әрбір ауданның тұрғындары оның берекесі тиеді деген үмітпен оны өз ауданына жерлеуді қалады. Тіпті соның кесірінен соғыса жаздады. Ақырында, су Мысырдың барлық жағына тарасын, берекесі де бәріне жетсін деп, оны су ағысы тарамдалатын Нілдің бір жеріне жерлеуді ұйғарды.

Икриманың айтуынша, ол Нілдің оң жағалауына жерленіп, сол жағалау құнарлы болып, оң жағалауы қуаң қалды. Сөйтіп, оны өзеннің ортасына жерледі де, орнын шынжырмен өлшеп белгіледі. Сонда екі жағалау да құнарлы болды. Мұса оны қабірінен шығарып, Шамда ата-бабаларының жанына жерлегенге дейін солай жатты. Кейін оны сол жағалауға көшіргенде, сол жағалау құнарланып, екінші жағалауы қуаң қалды.