Muslima taʼee duʼaaʼii gaarii

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Yeroo Rabbiin Yuusuf (عليه السلام) biyya keessatti aangoo fi mootummaa isaaf guute, haadha abbaa isaatii fi obboloota isaatiin ija isaa gammachiisee, beekumsa guddaa isaaf kenne booda, inni niʼeema Rabbiin isaaf kenne amanee, isa galateeffatee, Islaama irratti jabaatee akka turu kadhate. Akkana jedhe: “Yaa Gooftaa kiyya! Dhugumatti, mootummaa irraa naaf kennitee jirta” jechuun isaa, inni kuusaa qabeenya biyya sanaa irratti aangoo qabaachuu, dhimmoota ishee bulchuu fi mooticha biratti ministira olaanaa taʼuu isaa jechuu dha.

“Hiika haasawaas na barsiiftee jirta” jechuun hiika dubbii kitaabota buufamanii, hiika abjuu fi beekumsa biroo barsiifamuu isaa dha. “Uumaa samiifi dachii! Ati addunyaa fi Aakhiraattis gargaaraa kiyya. Muslima taʼee na ajjeesi” jechuun Islaama keessatti na dhaabi; hanga lubbuun na baatutti isa irratti na jabeessi, jechuu dha.

Kun duʼa ariifachiisuuf kadhachuu hin turre. “Warra gaggaarii wajjin na dhaqqabsiisi” jechuun nabiyyoota qulqulluu, filatamoo fi gaggaarii wajjin na godhi, jechuu dha.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Kun duʼaaʼii Yuusuf, nama amanamaa (عليه السلام), erga Rabbiin inni Guddaan badhaadhina isaa guutee, haadha abbaa isaa fi obboloota isaa walitti fiduun, nabiyyummaa fi mootummaa isaaf kennee booda, Gooftaa isaatiif dhiheesse dha. Akkuma Rabbiin addunyaa keessatti badhaadhina isaa guute, Aakhiraattis badhaadhinni sun itti fufuu akka qabu, yeroo lubbuun isaa fudhatamus Muslima taʼee akka duʼu Gooftaa isaa kadhate. Dahhaak akkas jedhe. Akkasumas warra gaggaarii wajjin akka isa dhaqqabsiisu kadhate; isaanis obboloota isaa kanneen nabiyyootaa fi ergamtoota taʼan, isaan hundumaa irratti nagaa fi rahmanni haa jiraatu.

Duʼaaʼiin kun Yuusuf (عليه السلام) yeroo duʼa isaa dhiyaate dubbate taʼuu dandaʼa. Akkuma Sahih al-Bukharii fi Sahih Muslim keessatti Aaʼishaa (رضي الله عنها) irraa mirkanaaʼe: Ergamaan Rabbii (صلى الله عليه وسلم) yeroo duʼa isaanii quba isaanii ol kaasanii, “Yaa Allaah, Hiriyaa Ol-aanaa keessatti na godhi! Yaa Allaah, Hiriyaa Ol-aanaa keessatti na godhi! Yaa Allaah, Hiriyaa Ol-aanaa keessatti na godhi!”

jedhan. Yookaan yeroo umuriin isaa xumuramee ajalli isaa gaʼu, Islaama irratti duʼuu fi warra gaggaarii wajjin walitti makamuuf kadhate taʼuu dandaʼa; duʼa sana yeruma sana akka dhufu kadhachuu miti. Akkuma namni nama biraatiif, “Rabbiin Islaama irratti si haa ajjeesu” jedhu, ykn kadhataan, “Yaa Allaah, Muslima taanee nu jiraachisi; Muslima taanee nu ajjeesi; warra gaggaarii wajjinis nu dhaqqabsiisi” jedhu.

Kanaafuu, yeroo sana keessatti duʼa yeruma sana akka dhufu kadhachuun seera isaanii keessatti hayyamamaa taʼuu illee ni dandaʼa. Qataadah akkana jedhe: “Yeroo Rabbiin maatii isaa walitti fidee ija isaa gammachiise, inni addunyaa, mootummaa fi qananiin ishee keessa lixee ture. Kanaaf warra gaggaarii isa dura turan hawwee akkana jedhe.” Ibn Abbaas immoo, “Nabiyyii tokko illee Yuusuf dura duʼa hin hawwine” jedha ture.

Ibn Jariir fi Suddiis Ibn Abbaas irraa akkasuma himan: inni nabiyyii duʼa kadhate isa jalqabaa dha. Kun, Islaama irratti duʼuu kadhate isa jalqabaa jechuu taʼuu dandaʼa; akkuma Nuuh, “Yaa Gooftaa kiyya, naaf, haadha abbaa kootiif, nama muʼumina taʼee mana kiyya seene hundumaaf dhiifama godhi” jedhe isa jalqabaa ture. Yookaan duʼi sun yeruma sana akka dhufu kadhate isa jalqabaa jechuu taʼuu dandaʼa; kunis haala dubbii Qataadah keessatti ifa dha. Garuu kun seera keenya keessatti hin hayyamamu.

Imaam Ahmad ibn Hanbal (رحمه الله) akkana jedhe: Ismaaʼiil ibn Ibraahiim, Abdul-Aziiz ibn Suhayb irraa, inni Anas ibn Maalik irraa nuuf hime; Ergamaan Rabbii (صلى الله عليه وسلم) akkana jedhan: “Miidhaan isa mudateen tokkoon keessan duʼa hin hawwatin. Yoo duʼa hawwuun dirqama taʼe, ‘Yaa Allaah, hamma jireenyi naaf wayyu na jiraachisi; duuti naaf wayyu yeroo taʼe immoo na ajjeesi’ haa jedhu.”

Imaam Ahmad akkasumas akkana jedhe: Abu al-Mughiirah, Maʼaan ibn Rifaaʼah irraa, inni Alii ibn Yaziid irraa, inni al-Qaasim irraa, inni Abu Umaamah irraa nuuf hime: Nuti Ergamaa Rabbii (صلى الله عليه وسلم) bira teenyee dhimmoota keenya yaadannee garaa laafne. Saʼd ibn Abi Waqqaas baayʼee booʼe, “Utuu duʼeera taʼee maal qaba” jedhe. Nabiyyiin (صلى الله عليه وسلم) akkana jedhan: “Yaa Saʼd, ana bira jirtuu duʼa hawwitaa?” Kana yeroo hedduu irra deebiʼanii, achiis akkana jedhan: “Yaa Saʼd, yoo Jannataaf uumamte, umurii kee dheeraa taʼuun yookaan hojii kee gaariin taʼuun siif caala.”

Imaam Ahmad akkasumas akkana jedhe: Hasan, Ibn Lahiiʼah irraa, Abu Yuunus — inni Saliim ibn Jubayr — irraa, inni Abu Hurayrah irraa, Nabiyyiin (صلى الله عليه وسلم) akkana jedhan: “Tokkoon keessan duʼa hin hawwatin; duʼa isa irratti hin kadhatin, duʼi sun isa hin geenye taanaan. Hojii isaatiin amanannaa qabaachuu malee [duʼa hin hawwatin]. Namni tokko yeroo duʼe hojiin isaa isa irraa cita; umuriin muʼuminaa waan gaarii malee isaaf hin dabalu.” Hadith kana Ahmad kophaa isaa gabaase.

Miidhaan nama mataa isaa irra gaʼe yoo taʼe, kun dha. Garuu yoo fitnaan amantii keessatti isa mudate, duʼa kadhachuun ni hayyamama. Rabbiin waaʼee falfaltoota Firʼawniin amantii isaanii irraa deebisuuf yaalee, duʼaan isaan sodaachise, akkana jedhan jechuun odeesse: “Yaa Gooftaa keenya, obsa nu irratti roobsi; Muslima taanee nu ajjeesi.” Mariyam yeroo daʼumsi ishee ishee mudatee, muka timiraa jala geesse, “Utuu kana dura duʼee, nama dagatame taʼee jiraadhe maal qaba” jette.

Sababni isaas, namoonni sagaagalummaa ishee irratti himata sobaa akka kaasan beektee turte; isheen heeruma hin qabdu, garuu ulfooftee deesse. Namni tokko, “Kun eessaa isheedhaaf dhufe?” jechuu dandaʼa. Kanaafuu, jalqaba isaan, “Yaa Mariyam, ati waan baayʼee fokkataa hojjette!

Yaa obboleettii Haaruun, abbaan kee nama badaa hin turre; haati kees sagaagaltuu hin turre” jedhanii ishee morman. Rabbiin garuu haala sana keessaa furmaata isheef kenne; daaʼima beellama keessatti “Ani garbicha Rabbii ti” jedhee dubbate. Kun mallattoo guddaa fi muʼjizaa ifa taʼe dha; nagaa fi rahmanni isaa irratti haa jiraatu.

Hadith Muʼaaz keessatti, kan Imaam Ahmad fi Tirmidhii gabaasan, abjuu fi duʼaaʼii keessatti akkana jira: “Yoo ummata tokko keessatti fitnaa fiduu murteessite, fitnaan na hin tuqin gara Kee na fudhadhu.” Imaam Ahmad akkana jedhe: Abu Salamah, Abdul-Aziiz ibn Muhammad irraa, inni Amr irraa, inni Aasim irraa, inni Umar ibn Qataadah irraa, inni Mahmuud ibn Labiid irraa nuuf hime: Nabiyyiin (صلى الله عليه وسلم) akkana jedhan: “Wantoonni lama ilma Aadam biratti jibbamoo dha: duʼa; garuu duuti muʼuminaaf gaarii dha. Qabeenya xiqqaachuus ni jibba; qabeenyi xiqqaachuunis herrega isaa ni salphisa.”

Kanaafuu, yeroo fitnaan amantii keessatti dhufu duʼa kadhachuun ni hayyamama. Kanaaf Alii ibn Abi Taalib (رضي الله عنه), yeroo bulchiinsa isaa dhumaatti dhimmichi isaaf akka hin toltu, haalli isaa immoo ciminaan hammaachaa akka jiru arge, “Yaa Allaah, gara Kee na fudhadhu; ani isaanitti dadhabeera, isaanis natti dadhabaniiru” jedhe. Bukaariin (رحمه الله), yeroo rakkooleen isa mudatanii fi bulchaa Khorasaan wajjin dhimmoonni isa irra gaʼan, “Yaa Allaah, gara Kee na ajjeesi” jedhe.

Hadith keessatti akkana jira: “Namni tokko qabrii bira darba — yeroo Dajjaal keessa — ‘Utuu bakka kee jiraadhe maal qaba’ jedha.” Sababni isaas fitnaa, kirkira, rakkoolee gurguddoo fi wantoota sodaachisoo, kan nama fitamaan qabame hunda fitnaatti galchan, ni arga.

Abu Jaʼfar ibn Jariir akkana jedhe: Ilmaan Yaʼquub kanneen Yuusuf irratti wanta hojjatan, abbaan isaanii isaaniif dhiifama gaafate; Rabbiinis isaanitti tawbaa isaanii qeebalee, isaan dhiisee, cubbuu isaanii isaaniif araarame. Al-Qaasim akkana nuuf hime: al-Hasan, Hajjaaj irraa, inni Saalih al-Marrii irraa, inni Yaziid ar-Raqaashii irraa, inni Anas ibn Maalik irraa nuuf hime: Rabbiin Yaʼquub maatii isaa walitti fidee ija isaa gammachiisee booda, ilmaan isaa kophaa isaanii walitti qabaman.

Isaan keessaa tokko tokkoon isaanii kaan, “Waan isin hojjattan, abbaan keessan waan isin irraa arge, Yuusufis waan isin irraa arge hin beeknee?” jedhe. Isaan, “Eeyyee” jedhan. Inni, “Isaan lamaan isin dhiisuun isaanii isin gowwoomsaa?

Rabbiin garuu isinitti dhiisuu baannaan maal gootu?” jedhe. Isaanis yaada isaanii irratti walii galanii, gara abbaa isaanii dhaqanii fuula isaa dura taaʼan; Yuusufis cina isaa taaʼe. Isaan, “Yaa abbaa keenya, dhimma kanaan dura kan fakkaatu tokko illee sitti hin dhufne; rakkina kana fakkaatus nu hin mudanne” jedhan.

Hanga isa sochoosanitti itti fufan. Nabiyyoonni (عليهم السلام) uumama hunda caalaa garaa laafota. Innis, “Yaa ilmaan koo, maaltu isin mudate?” jedhe. Isaan, “Waan nu si irratti hojjannee fi waan obboleessa keenya Yuusuf irratti hojjanne hin beeknee?”

jedhan. Inni, “Eeyyee” jedhe. Isaan, “Ati fi innis nu dhiiftanii hin turree?” jedhan. Isaan lamaan, “Eeyyee” jedhan. Isaan immoo, “Dhiifamni keessan nu hin fayyadu; Rabbiin nu dhiisuu baannaan” jedhan. Inni, “Yaa ilmaan koo, maal barbaaddu?”

jedhe. Isaan, “Rabbiin nuuf kadhadhu. Yeroo Rabbiin waan nuti hojjanne irraa nu dhiise jechuun wahyiin sitti dhufu, ija keenya ni gammada, garaan keenyas ni tasgabbaaʼa. Yoo akkas hin taane, addunyaa keessatti gammachuun ijaa nuuf hin jiru” jedhan.

Jaarsi sun kaʼee gara qiblaa garagale; Yuusuf immoo abbaa isaa duuba dhaabbate, isaanis lamaan isaanii duuba gad of qabanii, sodaataa dhaabbatan. Inni kadhate, Yuusufis “Aamiin” jedhe. Garuu waggaa digdamaaf isaaniif hin deebine — Saalih al-Marrii akka isaan sodaachisuuf jedhe — hanga waggaa digdamaffaa xumura isaa gaʼutti. Jibriil (عليه السلام) gara Yaʼquub dhufee, “Rabbiin si gammachiisuuf na erge; inni kadhannaa kee ilmaan kee keessatti qeebaleera, waan isaan hojjatan irraas isaan dhiiseera.

Si booddees kakuu isaanii nabiyyummaa irratti dhaabeera” jedhe.

Riwayaan kun Anas irraa dhaabbata [isnaadaaniin Nabiyyii hin geessu]; Yaziid ar-Raqaashii fi Saalih al-Marrii immoo baayʼee dadhaboo dha. Suddiin akkana jedhe: Yeroo Yaʼquub (عليه السلام) duuti isaa dhiyaate, Yuusuuf akka Ibraahiimii fi Is-haaq bira awwaalamu waame. Yeroo inni duʼe, [qaama isaa] qoricha ittiin kaaʼee gara Shaamitti erge; achitti isaan biratti isa awwaalan.

Bukaarii fi Muslim keessatti, Nabiin (صلى الله عليه وسلم) akkana jedhan: “Miidhaan isa mudateen tokkoon keessan duʼa hin hawwatin. Yoo nama gaarii taʼe, [umuriin isaa dabalamuun] hojii gaarii isaa dabala; yoo nama balleessaa hojjate taʼe immoo, tarii tawbaa akka godhatuuf carraa argata. Garuu, ‘Yaa Allaah, hamma jireenyi naaf wayyu na jiraachisi; duuti naaf wayyu yeroo taʼe immoo na ajjeesi’ haa jedhu.” Duʼa hin hawwatin; Aʼraaf 126; Mariyam 23; Mariyam 27–28; fitnaa; namoonni kana jedhan odeeffame.

Tafsiira Al-Baghawii

“Yaa Gooftaa kiyya! Dhugumatti mootummaa irraa naaf kennitee jirta” jechuun mootummaa Masrii dha. Mootummaanis nama siyaasaa fi bulchiinsa qabuuf wantoota toʼachuu dandaʼu balʼisuu dha.

“Hiika haasawaas na barsiiftee jirta” jechuun abjuu hiikuu dha.

“Faatiir” jechuun, “Yaa Uumaa” jechuu dha. “Uumaa samiifi dachii” jechuun lamaanuu kan uumee dha. “Ati gargaaraa kiyya” jechuun na gargaarta, dhimmoota kiyyas naaf bulchita, jechuu dha. “Addunyaa fi Aakhiraatti; Muslima taʼee na ajjeesi” jechuun lubbuu koo Muslima taʼeen gara Kee fudhadhu, jechuu dha.

“Warra gaggaarii wajjin na dhaqqabsiisi” jechuun abbootii koo, nabiyyoota, jechuu dha.

Qataadah akkana jedhe: Nabiyyoota keessaa Yuusuf malee eenyullee duʼa hin kadhanne. Seenaa keessatti, Rabbiin maatii isaa walitti fidee, haadha abbaa isaa fi maatii isaa isa bira gaʼee booda, inni Gooftaa isaa Guddaa hawwee jecha kana jedhe. Hasan akkana jedhe: kana erga jedhee booda waggoota hedduu jiraate. Namni biraa immoo, yeroo kana jedhetti torban tokko illee osoo hin dabarsin duʼe jedhe.

Yuusuf abbaa isaa irraa hammam fagaatee ture irratti yaadni garaagaraa jira. Kalbiin waggaa digdamii lama jedhe; yaadni biraa waggaa afurtama jedha. Hasan akkana jedhe: Yuusuf yeroo boolla keessa darbatame umuriin isaa waggaa kudha torba ture; abbaa isaa irraa waggaa saddeettama fagaatee ture; Yaʼquub wajjin wal arguu booda waggaa digdamii sadii jiraatee, umuriin isaa waggaa dhibbaaf digdama taʼee duʼe. Tawraataan yeroo duʼe umuriin isaa waggaa dhibbaaf kudhan ture jedha.

Yuusuufi haadha manaa Al-Aziiz irraa ijoolleen sadii dhalatan: Afraayiim, Miishaa fi Rahmah, haadha manaa Ayyuub isa rakkate. Yaadni biraa, Yuusuf abbaa isaa booda waggaa jaatama jiraate jedha; yaadni biraas yeroo sana caalaa ture jedha. Waaʼee kanaa himannoon garaagaraa jiru.

Yuusuf umuriin isaa waggaa dhibbaaf digdama taʼee duʼe. Isaanis sanduuqa dhagaa marmaariitti isa kaaʼanii, Naayil keessatti awwaalan. Yeroo inni duʼe namoonni bakka isa awwaalan irratti wal falman; jiraattonni naannoo hundi, barakaa isaa argachuuf naannoo isaanii keessatti isa awwaalamuu gaafatan; hanga wal loluu yaadanitti gaʼe. Kanaaf, laga Naayil keessatti bakka bishaan Masrii keessatti itti facaʼu awwaaluu murteessan; bishaan sun isa bira yaaʼee, barakaan isaas hunda isaanii bira akka gaʼuuf.

Ikrimah akkana jedhe: jalqaba qarqara mirgaa Naayil irratti isa awwaalan; qarqara sun ni lalise, isa kaan immoo ni goge. Sana booda gidduu lagaatti isa awwaalan; hidhaa dheeraa ittiin safaranii bakka isaa murteessan. Qarqara lamaanis ni lalise. Hanga Muusaan isa baasee Shaamitti, abbootii isaa bira isa awwaalutti achi ture.

Erga gara qarqara bitaa isa geessanii booda, qarqarri sun ni lalise, isa kaan immoo ni goge.