Godiya da tsayuwa kan Musulunci

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

A lokacin da Allah Ya kammala wa Yūsuf abin da Ya kammala masa na ba shi matsayi da mulki a ƙasa, Ya sanyaya masa idanuwa ta hanyar haɗa shi da iyayensa da ’yan’uwansa, bayan kuma Ya ba shi ilimi mai girma, sai ya ce yana tabbatar da ni’imar Allah, yana gode mata, kuma yana roƙon Allah Ya tabbatar da shi a kan Musulunci: “Ya Ubangijina! Lalle ne Ka ba ni wani kaso na mulki.” Wato, shi ne yake kula da taskokin ƙasa da tafiyar da su, kuma babban wazirin sarki ne. “Kuma Ka sanar da ni fassarar al’amura.”

Wato, fassarar labaran littattafan da aka saukar, fassarar mafarkai da sauran ilimomi. “Ya Mahaliccin sammai da ƙasa! Kai ne majiɓincina a duniya da Lahira. Ka karɓi raina ina Musulmi.” Wato, Ka dawwamar da ni a kan Musulunci, Ka tabbatar da ni a kansa har Ka karɓi raina ina a kansa.

Wannan ba roƙon gaggauta mutuwa ba ne. “Kuma Ka riskar da ni da salihai” daga cikin annabawa na ƙwarai da zaɓaɓɓun bayin Allah nagari.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Wannan addu’a ce ta Yūsuf, amintacce, wadda ya roƙi Ubangijinsa Mai girma da ɗaukaka da ita a lokacin da ni’imar Allah a kansa ta cika, ta hanyar haɗuwarsa da iyayensa da ’yan’uwansa, da kuma abin da Allah Ya yi masa na annabci da mulki. Ya roƙi Ubangijinsa Mai girma da ɗaukaka cewa, kamar yadda Ya cika ni’imarsa a gare shi a duniya, haka kuma Ya ci gaba da ita a gare shi a Lahira, kuma Ya karɓi ransa yana Musulmi idan lokacin mutuwarsa ya zo.

A cewar al-Ḍaḥḥāk, ya roƙi Allah Ya karɓi ransa yana Musulmi, kuma Ya riskar da shi da salihai, wato ’yan’uwansa cikin annabawa da manzanni, tsira da amincin Allah su tabbata a gare su baki ɗaya.

Akwai yiwuwar Yūsuf, amincin Allah ya tabbata a gare shi, ya faɗi wannan addu’a ne a lokacin da mutuwa ta kusanto shi, kamar yadda ya tabbata a cikin Ṣaḥīḥaini daga ʿĀ’isha, Allah Ya yarda da ita, cewa Manzon Allah — tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi — yana ɗaga yatsansa a lokacin mutuwa, yana cewa: “Ya Allah, zuwa ga Maɗaukakin Aboki! Ya Allah, zuwa ga Maɗaukakin Aboki! Ya Allah, zuwa ga Maɗaukakin Aboki!” Haka kuma akwai yiwuwar ya roƙi Allah Ya karɓi ransa yana Musulmi, Ya riskar da shi da salihai idan ajalinsa ya yi kuma rayuwarsa ta ƙare, ba wai ya roƙi a yi masa hakan nan take ba.

Kamar yadda mutum kan yi wa wani addu’a ya ce: “Allah Ya karɓi ranka kana Musulmi,” ko kuma mai addu’a ya ce: “Ya Allah, Ka raya mu muna Musulmi, Ka karɓi rayukanmu muna Musulmi, Ka riskar da mu da salihai.”

Haka kuma akwai yiwuwar ya roƙi hakan nan take, kuma wannan ya halatta a shari’arsu. Qatāda ya ce game da maganar Allah: “Ka karɓi raina ina Musulmi, kuma Ka riskar da ni da salihai”: A lokacin da Allah Ya haɗa danginsa, Ya sanyaya idanuwansa, alhali kuwa a lokacin yana cikin yalwar duniya da mulkinta da jin daɗinta, sai ya yi marmarin kasancewa tare da salihai waɗanda suka riga shi. Ibn ʿAbbās kuma ya kasance yana cewa: “Babu wani annabi da ya taɓa marmarin mutuwa kafin Yūsuf, amincin Allah ya tabbata a gare shi.”

Haka kuma Ibn Jarīr da al-Suddī sun ruwaito daga Ibn ʿAbbās cewa shi ne annabi na farko da ya yi wannan addu’a. Wannan na iya nufin shi ne farkon wanda ya roƙi mutuwa a kan Musulunci, kamar yadda Nūḥ shi ne farkon wanda ya ce: “Ya Ubangijina! Ka gafarta mini, da iyayena, da wanda ya shiga gidana yana mumini” (Nūḥ, 71:28). Kuma akwai yiwuwar shi ne farkon wanda ya roƙi a cika masa hakan nan take; wannan ne ya fi bayyana daga yadda Qatāda ya kawo maganar. Amma wannan bai halatta a shari’armu ba.

Imām Aḥmad ibn Ḥanbal, Allah Ya yi masa rahama, ya ce: Ismāʿīl ibn Ibrāhīm ya ba mu labari, ya ce: ʿAbd al-ʿAzīz ibn Ṣuhayb ya ba mu labari, daga Anas ibn Mālik, ya ce Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Kada ɗayanku ya yi marmarin mutuwa saboda wata masifa da ta same shi. Idan kuwa dole ne ya yi marmarin mutuwa, to ya ce: ‘Ya Allah, Ka raya ni muddin rayuwa ta fi mini alheri, kuma Ka karɓi raina idan mutuwa ta fi mini alheri.’”

Imām Aḥmad kuma ya ce: Abū al-Mughīra ya ba mu labari, Maʿān ibn Rifāʿa ya ba mu labari, ya ce: ʿAlī ibn Yazīd ya ba ni labari, daga al-Qāsim, daga Abū Umāma, ya ce: Mun zauna tare da Manzon Allah — tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi — sai muka tattauna, zukatanmu suka tausasa. Saʿd ibn Abī Waqqāṣ ya yi kuka mai yawa, sannan ya ce: “Da ma na mutu!” Sai Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Ya Saʿd, a wurina kake marmarin mutuwa?”

Ya maimaita hakan sau da dama, sannan ya ce: “Ya Saʿd, idan an halicce ka domin Aljanna, to duk tsawon rayuwarka ko kyautatuwar aikinka alheri ne a gare ka.” Imām Aḥmad kuma ya ce: Ḥasan ya ba mu labari, Ibn Lahīʿa ya ba mu labari, Abū Yūnus — wato Sulaym ibn Jubayr — ya ba mu labari, daga Abū Hurayra, daga Annabi — tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi — cewa ya ce: “Kada ɗayanku ya yi marmarin mutuwa, kuma kada ya roƙe ta kafin ta zo masa, sai dai idan ya amince da aikinsa. Domin idan ɗayanku ya mutu, aikinsa zai yanke; kuma tsawon rayuwar mumini ba ya ƙara masa komai sai alheri.” Aḥmad ne kaɗai ya ruwaito wannan hadisi.

Wannan hukuncin yana game da masifar da ta shafi mutum shi kaɗai. Amma idan fitina ce a cikin addini, to ya halatta a roƙi mutuwa. Kamar yadda Allah Ya ba da labari game da matsafa a lokacin da Fir’auna ya so ya karkatar da su daga addininsu, ya kuma yi musu barazanar kashe su, sai suka ce: “Ya Ubangijinmu! Ka zuba mana haƙuri, kuma Ka karɓi rayukanmu muna Musulmi” (al-Aʿrāf, 7:126).

Haka kuma Maryam ta ce a lokacin nakuda, wato zafin haihuwa, ya kai ta ga kututturen dabino: “Kash, da ma na mutu kafin wannan, kuma na zama abin da aka manta” (Maryam, 19:23). Ta san cewa mutane za su zarge ta da zina, domin ba ta da miji amma ta ɗauki ciki kuma ta haihu. Mai magana zai ce: Ta samo wannan daga ina? Saboda haka da farko suka fuskance ta da cewa: “Ya Maryam!

Lalle ne kin aikata wani abu mummuna. Ya ’yar’uwar Hārūn! Mahaifinki bai kasance mugu ba, mahaifiyarki kuma ba ta kasance mazinaciya ba” (Maryam, 19:27–28). Sai Allah Ya sanya mata mafita daga wannan hali, Ya sa jaririn ya yi magana a cikin shimfiɗar jariri cewa shi bawan Allah ne kuma Manzonsa.

Wannan wata babbar aya ce da mu’ujiza mai ban mamaki; tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi.

A cikin hadisin Muʿādh, wanda Imām Aḥmad da al-Tirmidhī suka ruwaito a cikin labarin mafarki da addu’ar da ke cikinsa, an ce: “Idan Ka nufi jarraba wasu mutane, to Ka karɓi raina zuwa gare Ka ba tare da an jarrabe ni ba.” Imām Aḥmad ya ce: Abū Salama ya ba mu labari, ya ce: ʿAbd al-ʿAzīz ibn Muḥammad ya ba mu labari, daga ʿAmr, daga ʿĀṣim, daga ʿUmar ibn Qatāda, daga Maḥmūd ibn Labīd, cewa Annabi — tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi — ya ce: “Abubuwa biyu ne ɗan Adam ba ya so: mutuwa, alhali kuwa mutuwa alheri ce ga mumini; da ƙarancin dukiya, alhali kuwa ƙarancin dukiya yana rage lissafi.”

Idan fitintinu suka bayyana a cikin addini, ya halatta a roƙi mutuwa. Saboda haka ʿAlī ibn Abī Ṭālib, Allah Ya yarda da shi, ya ce a ƙarshen mulkinsa, lokacin da ya ga al’amura ba za su haɗu su daidaita masa ba, kuma ba su ƙara komai sai tsanani: “Ya Allah, Ka karɓe ni zuwa gare Ka, domin na gaji da su, su ma sun gaji da ni.” Al-Bukhārī, Allah Ya yi masa rahama, ma ya ce lokacin da ya fuskanci waɗancan jarabawowi kuma abin da ya faru tsakaninsa da shugaban Khurāsān ya faru: “Ya Allah, Ka karɓi raina zuwa gare Ka.”

A cikin hadisi kuma an ce: “Lalle mutum zai wuce ta kabari” — wato a zamanin al-Dajjāl — “sai ya ce: Da ma ina wurinka!” saboda abin da zai gani na fitintinu da girgizar ƙasa da masifu da al’amura masu ban tsoro, waɗanda suke zama fitina ga duk wanda aka jarraba.

Abū Jaʿfar ibn Jarīr ya ce: An ambaci cewa ’ya’yan Yaʿqūb, waɗanda suka aikata abin da suka aikata wa Yūsuf, mahaifinsu ya nema musu gafara, sai Allah Ya karɓi tubansu, Ya yafe musu, Ya gafarta musu zunubansu. Al-Qāsim ya ba mu labari, al-Ḥasan ya ba mu labari, Ḥajjāj ya ba ni labari, daga Ṣāliḥ al-Murrī, daga Yazīd al-Raqāshī, daga Anas ibn Mālik, ya ce: Lokacin da Allah Maɗaukaki Ya haɗa dangin Yaʿqūb, Ya sanyaya idanuwansa, ’ya’yansa suka ware suna tattaunawa a tsakaninsu.

Wasu daga cikinsu suka ce wa wasu: “Ashe ba ku san abin da kuka aikata ba, da abin da dattijo ya sha saboda ku, da abin da Yūsuf ya sha daga gare ku?” Suka ce: “E.” Sai ya ce: “Shin yafe musu da suka yi ba ya ruɗar da ku? Yaya za ku yi idan Ubangijinku bai yafe muku ba?”

Sai suka yanke shawarar zuwa wurin dattijon. Suka zauna a gabansa, Yūsuf kuwa yana zaune a gefen mahaifinsa. Suka ce: “Ya mahaifinmu! Mun zo maka da wani al’amari wanda ba mu taɓa zuwa maka da irinsa ba, kuma wata masifa ta same mu wadda ba ta taɓa samunmu makamanciyarta ba.”

Har suka motsa shi, alhali kuwa annabawa su ne mafi jin ƙanƙan halitta. Sai ya ce: “Me ke damunku, ya ’ya’yana?” Suka ce: “Ashe ba ka san abin da muka yi maka da abin da muka yi wa ɗan’uwanmu Yūsuf ba?” Ya ce: “Na sani.”

Suka ce: “Ashe ku biyu ba ku yafe mana ba?” Suka ce: “Mun yafe.” Suka ce: “Amma yafe muku ba zai amfane mu da komai ba idan Allah bai yafe mana ba.” Ya ce: “Me kuke so, ya ’ya’yana?” Suka ce: “Muna so ka roƙi Allah dominmu.

Idan wahayi daga Allah ya zo maka cewa Ya yafe abin da muka aikata, idanuwanmu za su sanyaya, zukatanmu kuma su natsu. In ba haka ba, ba za mu taɓa samun sanyin idanuwa a duniya ba.” Sai dattijon ya miƙe, ya fuskanci alƙibla. Yūsuf ya tsaya a bayan mahaifinsa, su kuma suka tsaya a bayansu cikin ƙasƙantar da kai da tawali’u.

Ya yi addu’a, Yūsuf kuma ya ce “Āmīn,” amma ba a amsa musu ba har tsawon shekaru ashirin — Ṣāliḥ al-Murrī ya ce yana tsoratar da su da wannan labari. Lokacin da shekaru ashirin suka cika, Jibrīl, amincin Allah ya tabbata a gare shi, ya sauko wa Yaʿqūb ya ce: “Allah Ya aiko ni gare ka domin in yi maka bushara cewa Ya amsa addu’arka game da ’ya’yanka, Ya yafe abin da suka aikata, kuma Ya tabbatar da alkawuransu cewa za su kasance annabawa bayanka.” Wannan labari riwaya ce da ta tsaya ga Anas, kuma Yazīd al-Raqāshī da Ṣāliḥ al-Murrī raunana ne ƙwarai.

Al-Suddī ya ambata cewa lokacin da mutuwa ta kusanto Yaʿqūb, amincin Allah ya tabbata a gare shi, ya yi wasiyya ga Yūsuf cewa a binne shi kusa da Ibrāhīm da Isḥāq. Da ya mutu, Yūsuf ya shirya gawarsa ya aika da ita zuwa Sham, aka binne shi a kusa da su, amincin Allah ya tabbata a gare su. An kuma ruwaito wannan hadisi daga gare shi; al-Bukhārī da Muslim sun ruwaito shi, kuma a cikin riwayarsu akwai: “Kada ɗayanku ya yi marmarin mutuwa saboda wata masifa da ta same shi. Idan mutum mai kyautatawa ne, to wataƙila zai ƙara kyautatawa; idan kuma mai aikata mugunta ne, to wataƙila za a ba shi damar gyara.

Amma ya ce: ‘Ya Allah, Ka raya ni muddin rayuwa ta fi mini alheri, kuma Ka karɓi raina idan mutuwa ta fi mini alheri.’” (Al-Baqara, 2:3; al-Aʿrāf, 7:126; Maryam, 19:23, 27–28; Nūḥ, 71:28). An kuma kawo: “Daga cikin fitina”; da kuma: “An ambaci waɗanda suka faɗi haka.”

Tafsirin al-Baghawi

“Ya Ubangijina! Lalle ne Ka ba ni wani kaso na mulki” — wato mulkin Masar. Mulki shi ne yalwar iko ga wanda yake da ikon tafiyar da al’amura da tsara su.

“Kuma Ka sanar da ni fassarar al’amura” — wato fassarar mafarkai. “Fāṭir” — wato: Ya Mahalicci! “Mahaliccin sammai da ƙasa” — wato Wanda Ya halicce su.

“Kai ne majiɓincina” — wato Mai taimakona ne kuma Mai kula da al’amurana.

“A duniya da Lahira. Ka karɓi raina ina Musulmi” — yana nufin: Ka karɓi raina zuwa gare Ka ina Musulmi.

“Kuma Ka riskar da ni da salihai” — yana nufin: da kakanninsa, annabawa. Qatāda ya ce: Babu wani annabi daga cikin annabawa da ya roƙi mutuwa sai Yūsuf. A cikin labarin kuma an ce: A lokacin da Allah Ya haɗa danginsa, Ya kawo masa iyayensa da sauran iyalinsa, sai ya yi marmarin zuwa ga Ubangijinsa Mai girma da ɗaukaka, saboda haka ya faɗi wannan magana. Al-Ḥasan ya ce: Ya rayu shekaru masu yawa bayan wannan.

Wani kuma ya ce: Bayan ya faɗi wannan magana, ba a kai mako guda ba sai ya rasu.

Masana sun yi saɓani game da tsawon lokacin da Yūsuf ya ɓace daga wurin mahaifinsa. Al-Kalbī ya ce: Shekaru ashirin da biyu ne. An kuma ce: Shekaru arba’in ne. Al-Ḥasan ya ce: An jefa Yūsuf cikin rijiya yana ɗan shekara goma sha bakwai, ya ɓace daga wurin mahaifinsa shekaru tamanin, ya kuma rayu shekaru ashirin da uku bayan haɗuwarsa da Yaʿqūb.

Ya rasu yana ɗan shekara ɗari da ashirin. A cikin Attaura an ce ya rasu yana ɗan shekara ɗari da goma. An haifa wa Yūsuf da matar al-ʿAzīz ’ya’ya uku: Afrāʾīm, Mīshā, da Raḥma, matar Ayyūb wanda aka jarraba. An kuma ce Yūsuf ya rayu shekaru sittin bayan mahaifinsa, ko ma fiye da haka.

Ra’ayoyi sun bambanta game da wannan. Ya rasu yana ɗan shekara ɗari da ashirin, sai aka binne shi a cikin kogin Nilu, a cikin akwatin marmara. Dalili kuwa shi ne, bayan rasuwarsa mutane sun yi sabani a kansa: mutanen kowace unguwa suna neman a binne shi a unguwarsu da fatan samun albarkarsa, har suka kusa yin faɗa. Sai suka ga ya kamata a binne shi a cikin Nilu, a inda ruwan ya rarrabu a Masar, domin ruwan ya gudana a kansa, albarkarsa kuma ta kai ga dukkansu.

ʿIkrima ya ce: An binne shi a gefen dama na Nilu, sai wannan gefen ya yi albarka, ɗayan gefen kuma ya yi fari. Sai suka binne shi a tsakiyar kogin, suka auna wurin da sarka; ta haka gefuna biyu suka yi albarka, har Mūsā ya fitar da shi ya binne shi kusa da kakanninsa a Sham. Daga baya aka mayar da shi zuwa gefen hagu, sai wannan gefen ya yi albarka, ɗayan gefen kuma ya yi fari.