ئىسلامدا ۋاپات بولۇش ۋە ياخشىلارغا قوشۇلۇش
فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ، وَالْأَرْضِ أَنْتَ، وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا، وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ.
فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
پەرۋەردىگارىم! ماڭا ھەقىقەتەن پادىشاھلىق ئاتا قىلدىڭ، چۈش تەبىرىنى بىلدۈردۈڭ، ئى ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ئۆرنەكسىز ياراتقۇچى زات! دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە مېنىڭ ئىگەمسەن، مېنى مۇسۇلمان پېتىمچە قەبزى روھ قىلغىن، مېنى ياخشى بەندىلەر قاتارىدا قىلغىن» دېدى(101).
بۇ دۇئادا ياراتقۇچىغا «ئاسمانلار ۋە زېمىننى ياراتقۇچى» دەپ يۈزلىنىش، «تەۋەففەنى» (تَوَفَّنِي) ۋە «ئەلحىقنى» (أَلْحِقْنِي) پېئىللىرى ئىشلىتىلگەن. بۇ مۆمىننىڭ دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى كۈچ-قۇدرەتكە ۋە ئائىلىسى بىلەن جەم بولۇشقا ئېرىشكەن پەيتتە قىلغان دۇئاسىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ يۇسۇفقا زېمىندا ھاكىمىيەت ۋە پادىشاھلىق ئاتا قىلىپ، ئاتا-ئانىسى ۋە قېرىنداشلىرى بىلەن جەم قىلىش ئارقىلىق كۆڭلىنى خۇش قىلدى. ئاللاھ ئۇنىڭغا بەرگەن ئۇلۇغ ئىلىملەردىن كېيىن، يۇسۇف ئاللاھنىڭ نېمىتىنى ئېتىراپ قىلىپ، ئۇنىڭغا شۈكرى قىلدى ۋە ئىسلامدا مۇقىم تۇرۇشنى تىلەپ مۇنداق دېدى: «پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا پادىشاھلىقتىن بىر قىسمىنى ئاتا قىلدىڭ». چۈنكى ئۇ زېمىننىڭ خەزىنىلىرىنى باشقۇرۇپ، ئۇنىڭ ئىشلىرىنى تەدبىر قىلىدىغان، پادىشاھنىڭ يۇقىرى مەرتىۋىلىك ۋەزىرى ئىدى.
«ھەدىسلەرنىڭ تەبىرىدىن ماڭا ئۆگەتتىڭ» دېگەننىڭ مەنىسى، نازىل قىلىنغان كىتابلاردىكى بايانلارنىڭ مەنىسىنى، چۈشلەرنىڭ تەبىرىنى ۋە باشقا ئىلىملەرنى ئۆگەتكەنلىكىدۇر. «ئاسمانلار ۋە زېمىننى ياراتقۇچى زات! دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە مېنىڭ ئىگەم سەنسەن. مېنى مۇسۇلمان پېتىمچە ۋاپات قىلغىن» دېگەنلىك، ئىسلامنى مەندە داۋاملىق ساقلاپ، ئۇنىڭدا مېنى مۇستەھكەم قىلغىن، ھەتتا ئىسلام ئۈستىدە تۇرغان ھالىمدا جېنىمنى ئالغىن، دېگەنلىكتۇر.
بۇ دۇئا ئۆلۈمنى ئالدىرىتىپ تىلەش ئەمەس. «مېنى ياخشىلارغا قوشقىن» دېگەنلىك، ھەققانىي پەيغەمبەرلەر ۋە تاللانغان ياخشى بەندىلەرنىڭ قاتارىغا قوشقىن، دېگەنلىكتۇر.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
بۇ يۇسۇف سىددىقنىڭ ئاللاھ تائالاغا قىلغان دۇئاسىدۇر. ئۇنىڭغا ئاتا-ئانىسى ۋە قېرىنداشلىرى بىلەن جەم بولۇش نېمىتى تولۇق بولغاندىن، ئاللاھ ئۇنىڭغا پەيغەمبەرلىك ۋە پادىشاھلىق ئاتا قىلغاندىن كېيىن، دۇنيادا نېمىتىنى مۇكەممەل قىلغىنىدەك ئاخىرەتتىمۇ ئۇنىڭ ئۈستىدە داۋاملاشتۇرۇشىنى ۋە جېنىنى ئالغاندا مۇسۇلمان ھالىتىدە ۋاپات قىلدۇرۇشىنى پەرۋەردىگارىدىن تىلىدى. زەھھاك بۇنداق دېگەن. يەنە ئۇنى ياخشىلارغا، يەنى پەيغەمبەرلەر ۋە ئەلچىلەردىن بولغان قېرىنداشلىرىغا قوشۇشىنى تىلىدى. ئۇلارنىڭ ھەممىسىگە ئاللاھنىڭ سالامى ۋە رەھمىتى بولسۇن.
بۇ دۇئانى يۇسۇف ئەلەيھىسسالام ئۆلۈم ئالدىدا ئېيتقان بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى سەھىھەيندە ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ۋاپات بولۇش ئالدىدا بارمىقىنى كۆتۈرۈپ: «ئى ئاللاھ! ئەڭ ئالىي ھەمراھلار بىلەن بىللە بولۇشنى تىلەيمەن. ئى ئاللاھ!
ئەڭ ئالىي ھەمراھلار بىلەن بىللە بولۇشنى تىلەيمەن. ئى ئاللاھ! ئەڭ ئالىي ھەمراھلار بىلەن بىللە بولۇشنى تىلەيمەن» دېگەن.
يەنە ئۇ ئۆمرى ئاخىرلىشىپ، ئەجىلى يېتىپ كەلگەندە ئىسلام ئۈستىدە ۋاپات بولۇش ۋە ياخشىلارغا قوشۇلۇشنى تىلىگەن بولۇشىمۇ مۇمكىن؛ بۇ، ئۆلۈمنى دەرھال تەلەپ قىلدى، دېگەنلىك ئەمەس. خۇددى بىر كىشى باشقىغا: «ئاللاھ سېنى ئىسلامدا ۋاپات قىلدۇرغاي» دېگەندەك، ياكى دۇئا قىلغۇچى: «ئى ئاللاھ! بىزنى مۇسۇلمان ھالىتىدە ياشاتقىن، مۇسۇلمان ھالىتىدە ۋاپات قىلغىن ۋە ياخشىلارغا قوشقىن» دېگەندەك.
ئۇ بۇنى دەرھال ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى تىلىگەن بولۇشىمۇ مۇمكىن؛ ئۇلارنىڭ شەرىئىتىدە بۇ رۇخسەت قىلىنغان بولۇشى ئېھتىمال. قەتادە مۇنداق دېگەن: «تەۋەففەنى مۇسلىمەن ۋە ئەلحىقنى بىسسالihىن» دېگەن سۆزى، ئاللاھ ئۇنىڭ ئائىلىسىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، كۆزىنى خۇش قىلغاندا ئېيتىلغان. ئۇ چاغدا يۇسۇف دۇنيا، پادىشاھلىق ۋە ئۇنىڭ بەرىكىتى ئىچىدە ياشاۋاتقان بولسىمۇ، ئۆزىدىن بۇرۇن ئۆتكەن ياخشىلارغا قوشۇلۇشنى ئارزۇ قىلدى. ئىبنى ئابباس: «يۇسۇفتىن باشقا ھېچبىر پەيغەمبەر ئۆلۈمنى ئارزۇ قىلىپ تىلىمىغان» دەيتتى.
ئىبنى جەرىر ۋە سۇددىمۇ ئىبنى ئابباستىن: «بۇنى تۇنجى بولۇپ تىلىگەن پەيغەمبەر ئىدى» دەپ نەقىل قىلغان. بۇنىڭ مەنىسى، ئۇ ئىسلامدا ۋاپات بولۇشنى تۇنجى بولۇپ تىلىگەن بولۇشى مۇمكىن؛ نۇھ ئەلەيھىسسالامنىڭ «پەرۋەردىگارىم! مېنى، ئاتا-ئانامنى ۋە ئۆيۈمگە مۆمىن بولۇپ كىرگەنلەرنى مەغپىرەت قىلغىن» دېگەن تۇنجى كىشى بولغىنىغا ئوخشاش. ياكى ئۇ بۇنى دەرھال ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى تۇنجى بولۇپ تىلىگەن بولۇشىمۇ مۇمكىن؛ قەتادەنىڭ سۆزىنىڭ سىياقى بۇ مەنىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن بۇ بىزنىڭ شەرىئىتىمىزدە دۇرۇس ئەمەس.
ئىمام ئەھمەد ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىمدىن، ئۇ ئابدۇلئەزىز ئىبنى سۇھەيبتىن، ئۇ ئەنەس ئىبنى مالىكتىن رىۋايەت قىلىدۇكى، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ مۇنداق دېگەن: «سىلەردىن ھېچكىم ئۆزىگە كەلگەن بىر زىيان-ئازار سەۋەبىدىن ئۆلۈمنى ئارزۇ قىلمىسۇن. ئەگەر ئۇ چوقۇم ئۆلۈمنى ئارزۇ قىلماقچى بولسا، مۇنداق دېسۇن: ئى ئاللاھ! ھايات مەن ئۈچۈن ياخشى بولسىلا مېنى ياشاتقىن، ۋاپات مەن ئۈچۈن ياخشى بولغاندا جېنىمنى ئالغىن».
ئىمام ئەھمەد يەنە ئەبۇ مۇغىرەدىن، ئۇ مەئاندىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: ئەلى ئىبنى يەزىد ماڭا قاسىم ئارقىلىق ئەبۇ ئۇمامەدىن رىۋايەت قىلدى: «بىز ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ بىلەن بىللە ئولتۇرۇپ، ۋەز-نەسىھەت قىلىشتۇق ۋە يۈرىكىمىز يۇمشاپ كەتتى. سەئد ئىبنى ئەبى ۋەققاس كۆپ يىغلىدى، ئاندىن: ‹كاشكى ئۆلۈپ كەتسەم!› دېدى. پەيغەمبەر ﷺ: ‹ئى سەئد!
مېنىڭ يېنىمدىلا ئۆلۈمنى ئارزۇ قىلامسەن؟› دېدى. بۇنى بىر نەچچە قېتىم تەكرارلىغاندىن كېيىن: ‹ئى سەئد! ئەگەر سەن جەننەت ئۈچۈن يارىتىلغان بولساڭ، ئۆمرۈڭ قانچە ئۇزۇن بولسا ۋە ئەمەللىرىڭ قانچە ياخشى بولسا، شۇنچە ياخشىدۇر› دېدى».
ئىمام ئەھمەد يەنە ھەسەن، ئىبنى لەھىيئە، ئەبۇ يۇنۇس ـ ئۇ سۇلەيم ئىبنى جۇبەيردۇر ـ ئەبۇ ھۇرەيرە ئارقىلىق پەيغەمبەر ﷺدىن مۇنداق رىۋايەت قىلدى: «سىلەردىن ھېچكىم ئۆلۈمنى ئارزۇ قىلمىسۇن ۋە ئۇنىڭغا دۇئا قىلمىسۇن؛ ئۆلۈم ئۆزىگە يېتىپ كەلمىگۈچە. ئەگەر كىشى ئەمىلىگە ئىشەنگەن بولسا، بۇنىڭ باشقا. چۈنكى سىلەردىن بىرى ۋاپات بولسا، ئەمەللىرى ئۇنىڭدىن ئۈزۈلىدۇ؛ مۆمىننىڭ ئۆمرى ئۇنىڭغا پەقەت ياخشىلىقنىلا كۆپەيتىدۇ». بۇ ھەدىسنى پەقەت ئەھمەدلا رىۋايەت قىلغان.
بۇ، زىيان-ئازار پەقەت كىشىنىڭ ئۆزىگە خاس بولغان ئەھۋالغا دائىردۇر. ئەمما دىندا پىتنە بولسا، ئۆلۈمنى تىلەش جائىزدۇر. ئاللاھ فىرئەۋننىڭ دىنلىرىدىن ياندۇرماقچى بولۇپ، ئۇلارنى ئۆلۈم بىلەن تەھدىت قىلغاندا، سېھىرگەرلەرنىڭ ئېيتقانلىرىنى مۇنداق بايان قىلدى: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە سەۋر-تاقەتنى تۆكۈپ بەرگىن ۋە بىزنى مۇسۇلمان ھالىتىدە ۋاپات قىلغىن» (ئەئراف 7:126).
مەريەم تۇغۇت ئاغرىقىغا دۇچ كېلىپ، خورما دەرىخىنىڭ تۈۋىگە بارغاندا: «كاشكى، بۇنىڭدىن بۇرۇن ئۆلۈپ كەتكەن ۋە ئۇنتۇلغان بىر نەرسە بولۇپ قالغان بولسام» دېگەن (مەريەم 19:23). چۈنكى ئۇ كىشىلەرنىڭ ئۇنى زىنا بىلەن ئەيىبلەيدىغانلىقىنى بىلەتتى؛ ئۇنىڭ ئېرى يوق تۇرۇپ ھامىلىدار بولۇپ، بالا تۇغقانى ئۈچۈن، كىشىلەر: «بۇ بالىنى ئۇ قانداق تاپتى؟» دەپ سورايتتى. ئۇلار ئالدى بىلەن ئۇنىڭغا: «ئى مەريەم!
سەن ھەقىقەتەن يامان بىر ئىشنى قىلدىڭ. ئى ھارۇننىڭ سىڭلىسى! ئاتاڭ يامان كىشى ئەمەس، ئاناڭمۇ پاھىشە ئەمەس ئىدى» دېدى (مەريەم 19:27–28). ئاللاھ ئۇنىڭ بۇ ھالىتىگە قۇتۇلۇش يولى ۋە چىقىش يولى بەردى؛ بوۋاقنى بۆشۈكتە سۆزلەتتى، ئۇ: «مەن ئاللاھنىڭ بەندىسىم ۋە ئەلچىسىمەن» دېدى.
بۇ ئۇلۇغ بىر ئايەت ۋە روشەن مۆجىزە بولدى. ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ رەھمىتى ۋە سالامى بولسۇن.
ئىمام ئەھمەد ۋە تىرمىزى رىۋايەت قىلغان مۇئاز ھەدىسىدىكى چۈش ۋە دۇئا قىسمىدا: «ئەگەر بىر قەۋمنى پىتنەگە دۇچار قىلماقچى بولساڭ، مېنى پىتنەگە ئۇچرىماستىن ئۆزۈڭگە ئالغايسەن» دېگەن.
ئىمام ئەھمەد ئەبۇ سەلەمەدىن، ئۇ ئابدۇلئەزىز ئىبنى مۇھەممەدتىن، ئۇ ئەمر، ئاسىمدىن، ئۇ ئۆمەر ئىبنى قەتادەدىن، ئۇ مەھمۇد ئىبنى لەبىدتىن رىۋايەت قىلىدۇكى، پەيغەمبەر ﷺ مۇنداق دېگەن: «ئادەم بالىسى يامان كۆرىدىغان ئىككى نەرسە بار: ئۆلۈم؛ ھالبۇكى ئۆلۈم مۆمىن ئۈچۈن ياخشىدۇر. يەنە مالنىڭ ئاز بولۇشى؛ ھالبۇكى مالنىڭ ئاز بولۇشى ھېسابنى ئازايتىدۇ».
دىندا پىتنە پەيدا بولغاندا ئۆلۈمنى تىلەش دۇرۇس. شۇنىڭ ئۈچۈن ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئىدارە ئىشلىرى ئۆزىگە بويسۇنماي، ئىشلارنىڭ بارغانسېرى ئېغىرلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن چاغدا: «ئى ئاللاھ! مېنى يېنىڭغا ئالغايسەن، مەن ئۇلاردىن زېرىكتىم، ئۇلارمۇ مەندىن زېرىكتى» دېگەن. بۇخارىمۇ ئۆزىگە كەلگەن سىناقلار ۋە خۇراسان ئەمىرى بىلەن بولغان ئىشلاردىن كېيىن: «ئى ئاللاھ! مېنى يېنىڭغا ئال» دېگەن.
ھەدىستە: «ھەقىقەتەن بىر كىشى قەبرە يېنىدىن ئۆتۈپ ـ بۇ دۇججال دەۋرىدە بولىدۇ ـ پىتنە، يەر تەۋرەش، بالايىئاپەت ۋە ھەر بىر سىناققا ئۇچرىغۇچىنى سىنايدىغان قورقۇنچلۇق ئىشلارنى كۆرۈپ: ‹كاشكى، سېنىڭ ئورنىڭدا مەن بولغان بولسام› دەيدۇ» دېيىلگەن.
ئەبۇ جەئفەر ئىبنى جەرىر مۇنداق دېگەن: «يۇسۇفقا قىلغان ئىشلارنى قىلغان يەئقۇبنىڭ ئوغۇللىرى ئۈچۈن دادىسى مەغپىرەت تىلىدى. ئاللاھ ئۇلارنىڭ تەۋبىسىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇلارنى ئەپۇ قىلدى ۋە گۇناھلىرىنى مەغپىرەت قىلدى». ئۇ بۇنى قاسىم، ھەسەن، ھەججاج، سالىھ مەرىي، يەزىد رىقاشى ئارقىلىق ئەنەس ئىبنى مالىكتىن رىۋايەت قىلغان. ئەنەس مۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھ يەئقۇبنىڭ ئائىلىسىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، كۆزىنى خۇش قىلغاندىن كېيىن، يەئقۇبنىڭ ئوغۇللىرى ئۆزئارا يالغۇز مەسلىھەتلەشتى.
ئۇلارنىڭ بەزىسى يەنە بەزىسىگە: ‹سىلەر قىلغان ئىشنى ۋە بۇ بوۋاينىڭ سىلەردىن تارتقانلىرىنى، يۇسۇفنىڭمۇ سىلەردىن كۆرگەنلىرىنى بىلمەمسىلەر؟› دېدى. ئۇلار: ‹بىلىمىز› دېدى. ئۇ: ‹ئۇ ئىككىسىنىڭ سىلەرنى ئەپۇ قىلغانلىقىغا ئالدىنىپ قالماڭلار؛ رەببىڭلارنىڭ ئالدىدا قانداق جاۋاب بېرىسىلەر؟›
دېدى. ئۇلار يەككە قارارغا كېلىپ، بوۋاينىڭ يېنىغا باردى. ئۇلارنىڭ دادىسىنىڭ ئالدىدا، يۇسۇف دادىسىنىڭ يېنىدا ئولتۇرغانىدى. ئۇلار: ‹ئى دادا! بىز سېنىڭ يېنىڭغا ئەزەلدىن كەلمىگەن بىر ئىش بىلەن كەلدۇق؛ بېشىمىزغا ھېچقاچان چۈشمىگەن بىر ئىش چۈشتى› دېدى.
ئۇلار يەئقۇبنى تەسىرلەندۈرۈپ، كۆڭلىنى يۇمشىتىۋەتتى؛ پەيغەمبەرلەر مەخلۇقاتلار ئىچىدىكى ئەڭ مېھرىبان كىشىلەردۇر. يەئقۇب: ‹ئوغلۇم، سىلەرگە نېمە بولدى؟› دېدى. ئۇلار: ‹بىزنىڭ ساڭا قىلغانلىرىمىزنى ۋە قېرىندىشىمىز يۇسۇفقا قىلغانلىرىمىزنى بىلمەمسەن؟›
دېدى. ئۇ: ‹بىلىمەن› دېدى. ئۇلار: ‹سىلەر ئىككىڭلار بىزنى ئەپۇ قىلمىدىڭلارمۇ؟› دېدى. ئۇلار: ‹شۇنداق› دەپ جاۋاب بەردى. ئۇلار: ‹ئەگەر ئاللاھ بىزنى ئەپۇ قىلمىغان بولسا، سىلەرنىڭ ئەپۇ قىلىشىڭلار بىزگە ھېچ پايدا بەرمەيدۇ› دېدى.
يەئقۇب: ‹ئۇنداقتا، ئوغلۇم، نېمىنى خالايسىلەر؟› دېدى. ئۇلار: ‹بىز ئۈچۈن ئاللاھقا دۇئا قىلغىن. ئاللاھتىن ۋەھيى كەلگەندە، قىلغان ئىشىمىزنى مەغپىرەت قىلغانلىقى خەۋەر قىلىنسا، كۆزىمىز خۇش بولۇپ، كۆڭلىمىز ئارام تاپىدۇ. ئۇنداق بولمىسا، بۇ دۇنيادا كۆزىمىز ھەرگىز خۇش بولمايدۇ› دېدى.
بوۋاي ئورنىدىن تۇرۇپ قىبلە تەرەپكە يۈزلەندى؛ يۇسۇف دادىسىنىڭ ئارقىسىدا، ئۇلارمۇ ئىككىسىنىڭ ئارقىسىدا، خارلىق ۋە خۇشۇ بىلەن تۇردى. يەئقۇب دۇئا قىلدى، يۇسۇف ئامىن دېدى، لېكىن ئۇلارنىڭ دۇئاسىغا يىگىرمە يىلغىچە جاۋاب كەلمىدى ـ سالىھ مەرىي: ‹ئۇلارنى قورقۇتۇش ئۈچۈن شۇنداق دەيمەن› دېدى. يىگىرمە يىل توشۇشقا يېقىنلاشقاندا، جىبرىل ئەلەيھىسسالام يەئقۇبنىڭ يېنىغا كېلىپ: ‹ئاللاھ مېنى سېنىڭ يېنىڭغا ئەۋەتتى، ساڭا خۇش خەۋەر بېرىمەنكى، ئوغۇللىرىڭ ئۈچۈن قىلغان دۇئايىڭنى قوبۇل قىلدى. ئۇلارنىڭ قىلغانلىرىنى مەغپىرەت قىلدى ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرىغا سېنىڭدىن كېيىن پەيغەمبەرلىك ئەھدىسىنى بەردى› دېدى».
بۇ ئەسەر ئەنەستىن مەۋقۇف ھالەتتە رىۋايەت قىلىنغان. يەزىد رىقاشى ۋە سالىھ مەرىي ناھايىتى ئاجىز راۋىيلاردۇر.
سۇددى يەئقۇب ئەلەيھىسسالام ۋاپاتى يېقىنلاشقاندا يۇسۇفقا ئىبراھىم ۋە ئىسھاقنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىشنى ۋەسىيەت قىلغانلىقىنى تىلغا ئالغان. يەئقۇب ۋاپات بولغاندا يۇسۇف ئۇنىڭ جەسىتىنى ھۇشتىن چىقىرىپ، شامغا ئەۋەتكەن ۋە ئۇنى ئىككىسىنىڭ يېنىغا دەپنە قىلغان، ئۇلارغا ئاللاھنىڭ سالامى بولسۇن.
بۇخارىي ۋە مۇسلىم رىۋايەت قىلغان ھەدىستە: «سىلەردىن ھېچكىم ئۆزىگە كەلگەن زىيان-ئازار سەۋەبىدىن ئۆلۈمنى ئارزۇ قىلمىسۇن. ئەگەر ياخشى ئادەم بولسا، ئۆمرىنىڭ ئۇزىرىشى ئۇنىڭ ياخشىلىقىنى كۆپەيتىدۇ؛ ئەگەر يامان ئادەم بولسا، بەلكىم ئۇنىڭغا تەۋبە قىلىش پۇرسىتى بېرىلىدۇ. بەلكى مۇنداق دېسۇن: ‹ئى ئاللاھ! ھايات مەن ئۈچۈن ياخشى بولسىلا مېنى ياشاتقىن، ۋاپات مەن ئۈچۈن ياخشى بولغاندا جېنىمنى ئالغىن›» دېيىلگەن.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا پادىشاھلىقتىن بىر قىسمىنى ئاتا قىلدىڭ» دېگەنلىك، مىسىرنىڭ پادىشاھلىقىنى كۆزدە تۇتىدۇ. «مۈلك» — سىياسەت ۋە تەدبىر يۈرگۈزۈش ھوقۇقى بار كىشىنىڭ ئىدارە قىلىش ئىمكانىيىتىنىڭ كەڭ بولۇشىدۇر.
«ھەدىسلەرنىڭ تەبىرىدىن ماڭا ئۆگەتتىڭ» دېگەنلىك، چۈشلەرنىڭ تەبىرىنى ئۆگەتتىڭ، دېگەنلىكتۇر.
«فاتىر» يەنى: «ئى ياراتقۇچى!» «ئاسمانلار ۋە زېمىننىڭ ياراتقۇچىسى» دېگەنلىك، ئۇلارنى ياراتقۇچى دېگەنلىكتۇر.
«دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە مېنىڭ ئىگىم سەنسەن» يەنى مېنىڭ ياردەمچىم ۋە ئىشلىرىمنى ئۆز ئۈستىگە ئالغۇچى سەنسەن.
«مېنى مۇسۇلمان پېتىمچە ۋاپات قىلغىن» دېگەنلىك، مېنى مۇسۇلمان ھالىتىمدە ئۆز يېنىڭغا ئالغىن، دېگەنلىكتۇر.
«مېنى ياخشىلارغا قوشقىن» دېگەنلىك، ئاتا-بوۋىلىرىم بولغان پەيغەمبەرلەرگە قوشقىن، دېگەنلىكتۇر. قەتادە مۇنداق دېگەن: «پەيغەمبەرلەردىن يۇسۇفتىن باشقا ھېچكىم ئۆلۈمنى تىلىمىغان». بۇ ھەقتىكى قىسسەدە، ئاللاھ ئۇنىڭ ئائىلىسىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، ئاتا-ئانىسى ۋە ئائىلە ئەزالىرىنى ئۇنىڭ يېنىغا كەلتۈرگەندە، ئۇ رەببىگە تەلپۈندى ۋە بۇ سۆزنى ئېيتتى، دېيىلىدۇ.
ھەسەن مۇنداق دېگەن: «ئۇ بۇنىڭدىن كېيىن يەنە نۇرغۇن يىل ياشىدى». باشقىلار بولسا: «ئۇ بۇ سۆزنى ئېيتقاندىن بىر ھەپتە ئۆتمەيلا ۋاپات بولدى» دېگەن.
يۇسۇفنىڭ دادىسىدىن ئايرىلىپ تۇرغان مۇددىتى ھەققىدە ئوخشىمىغان قاراشلار بار. كەلبى: «يىگىرمە ئىككى يىل» دېگەن. يەنە «قىرىق يىل» دېگەن قاراشمۇ بار. ھەسەن: «يۇسۇف قۇدۇققا تاشلانغاندا ئون يەتتە ياشتا ئىدى؛ دادىسىدىن سەكسەن يىل ئايرىلىپ قالدى؛ يەئقۇب بىلەن قايتا جەم بولغاندىن كېيىن يىگىرمە ئۈچ يىل ياشىدى؛ يۈز يىگىرمە ياشتا ۋاپات بولدى» دېگەن.
تەۋراتتا ئۇنىڭ يۈز ئون ياشتا ۋاپات بولغانلىقى يېزىلغان. يۇسۇفنىڭ ئەزىزنىڭ ئايالىدىن ئۈچ بالىسى تۇغۇلغان: ئەفرائىم، مىشا ۋە سىنىلىپ قالغان ئەييۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ ئايالى رەھمە. يەنە بىر قاراشتا، يۇسۇف دادىسىدىن كېيىن ئاتمىش يىل ياشىغان. يەنە ئۇنىڭدىنمۇ ئۇزۇن ياشىغان دېگەن قاراش بار. بۇ ھەقتە پىكىرلەر ئوخشىمايدۇ.
ئۇ يۈز يىگىرمە ياشتا ۋاپات بولدى. كىشىلەر ئۇنىڭ جەسىتىنى مەرمەردىن ياسالغان بىر ساندۇققا سېلىپ، نىل دەرياسىغا دەپنە قىلدى. ئۇ ۋاپات بولغاندا، كىشىلەر ئۇنى ئۆز مەھەللىسىگە دەپنە قىلىشنى تالىشىپ قالدى؛ ھەر بىر مەھەللە ئۇنىڭ بەرىكىتىدىن ئۈمىد قىلىپ، جەسىتىنى ئۆز يېرىگە دەپنە قىلماقچى بولدى، ھەتتا ئۇرۇش قىلغىلى تاس قالدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇنى مىسىرنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا سۇ ئېقىتىدىغان نىل دەرياسىغا دەپنە قىلىشنى، سۇ ئۇنىڭ يېنىدىن ئېقىپ ئۆتۈپ، بەرىكىتى ھەممىگە يېتىشىنى مۇۋاپىق كۆردى.
ئىكرىمە مۇنداق دېگەن: «ئۇنى نىلنىڭ ئوڭ قىرغىقىغا دەپنە قىلدى. شۇ قىرغاقنىڭ زىرائىتى مول بولدى، قارشى قىرغاقنىڭ زىرائىتى قۇرۇپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇنى دەريانىڭ ئوتتۇرىسىغا دەپنە قىلىپ، جايىنى زەنجىر بىلەن بەلگىلىدى. نەتىجىدە ئىككى قىرغاقنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ زىرائىتى مول بولدى.
تاكى مۇسا ئۇنىڭ جەسىتىنى چىقىرىپ، شامدا ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ يېنىغا دەپنە قىلغۇچە شۇنداق بولدى. ئۇنى دەريانىڭ سول تەرىپىگە يۆتكىگەندە، شۇ قىرغاقنىڭ زىرائىتى مول بولۇپ، قارشى تەرىپىنىڭ زىرائىتى قۇرۇپ كەتتى».
«سەھىھۇل بۇخارى»دا (4437-ھەدىس) ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن رىۋايەت قىلىنىشىچە، پەيغەمبەر مۇھەممەد ﷺنىڭ ۋاپاتىدىن ئىلگىرى ئېيتقان ئەڭ ئاخىرقى سۆزلىرى مۇنداق بولغان: «ئى ئاللاھ! ئەڭ ئالىي ھەمراھلار بىلەن بىللە بولۇشنى تىلەيمەن!» (اللهم في الرفيق الأعلى).