بە موسوڵمانێتی مردن و پەیوەستبوون بە چاکان

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

کاتێک خودا هەموو ئەوەی بە یوسف بەخشیبوو لە دەسەڵات و پاشایەتی لە زەویدا تەواو کرد و چاوی بە دایک و باوک و براکانی ڕوون کردەوە، هەروەها دوای ئەو زانیارییە گەورەیەی خودا پێی بەخشیبوو، بە داننان بە نیعمەتی خودا و سوپاسگوزاریی لەسەری، داوای جێگیری لەسەر ئیسلامی کرد و گوتی: «پەروەردگارم، بەڕاستی بەشێک لە پاشایەتیت پێدام». ئەمەش بۆ ئەوە بوو کە چاودێریی گەنجینەکانی زەوی و بەڕێوەبردنیان لە ئەستۆ بوو و وەزیرێکی پایەبەرزی پاشا بوو. «هەروەها فێرت کردم لە لێکدانەوەی قسە و ڕووداوەکان»؛ واتە لێکدانەوەی قسەکانی کتێبە دابەزێنراوەکان، لێکدانەوەی خەون و زانیارییەکانی دیکە.

«ئەی دروستکەری ئاسمانەکان و زەوی، تۆ سەرپەرشتیارمی لە دنیا و دواڕۆژدا؛ بە موسوڵمانێتی بممرێنە»؛ واتە ئیسلامم بۆ بەردەوام بهێڵە و لەسەری جێگیرم بکە، تا کاتێک گیانم دەستێنیت لەسەری بم. ئەمە دوعای داواکردنی پەلەکردن لە مردن نەبوو. «و بمخەرە ڕیزی چاکانەوە»؛ لە پێغەمبەرانی چاکەکار و هەڵبژاردە باشەکان.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

ئەمە دوعای یوسف، ئەو پیاوە ڕاستگۆیە، بوو؛ کاتێک نیعمەتی خودای گەورەی لەسەر تەواو بوو، بە پێکگەیشتنەوەی لەگەڵ دایک و باوک و براکانی، و بەو پێغەمبەری و پاشایەتییەی خودا پێی بەخشیبوو، ڕووی کردە پەروەردگاری گەورەی و داوای کرد هەروەک نیعمەتەکەی لە دنیا بۆی تەواو کردبوو، لە دواڕۆژیشدا بەردەوامی پێ بدات و کاتێک گیانی دەستێنێت بە موسوڵمانێتی بیمرێنێت. ضحاک ئەمەی گوتووە. هەروەها داوای کرد بیخاتە ڕیزی چاکانەوە؛ مەبەستی برایانی بوو لە پێغەمبەران و نێردراوان، دروود و سەلامی خودایان لەسەر بێت.

ئەگەری ئەوە هەیە یوسف (علیه‌السلام) ئەم دوعایەی لە کاتی نێزیکبوونەوەی مردن کردبێت؛ وەک ئەوەی لە دوو کتێبی سەحیحەکەدا لە عائیشە (ڕەزای خودای لێ بێت) هاتووە کە پێغەمبەری خودا (صلى الله عليه وسلم) لە کاتی مردندا پەنجەکەی بەرز دەکردەوە و دەیگوت: «خوایە، لەگەڵ هاوڕێی بەرزدا! خوایە، لەگەڵ هاوڕێی بەرزدا! خوایە، لەگەڵ هاوڕێی بەرزدا!» هەروەها ئەگەری ئەوەش هەیە داوای کردبێت کاتێک ئەجەلی هات و تەمەنی کۆتایی پێهات، لەسەر ئیسلام بمرێت و بە چاکان بگات؛ نەک ئەوەی داوای پێشخستنی ئەوەی کردبێت، وەک ئەوەی کەسێک بۆ کەسێکی تر دوعا بکات و بڵێت: «خودا لەسەر ئیسلام بمێرێنێت».

یان دوعاکەر بڵێت: «خوایە، وەک موسوڵمان بمانژێنە و وەک موسوڵمان بمانمرێنە و بمانخەرە ڕیزی چاکانەوە».

ئەگەری ئەوەش هەیە داوای ئەوەی کردبێت لە هەمان کاتدا ڕووبدات و ئەمەش لە شەریعەتی ئەواندا ڕێگەپێدراو بووبێت؛ وەک قەتادە گوتوویەتی لەبارەی ئەم وتەیەی: «بە موسوڵمانێتی بممرێنە و بمخەرە ڕیزی چاکانەوە»: کاتێک خودا خێزانەکەی کۆکردەوە و چاوی ڕوون کردەوە، لەو کاتەدا کە لە ناو نیعمەت و پاشایەتی و خۆشییەکانی دنیا بوو، ئارەزووی چاکانی پێش خۆی کرد.

ئیبن عەباس دەیگوت: هیچ پێغەمبەرێک پێش یوسف (علیه‌السلام) ئارەزووی مردنی نەکردووە. هەروەها ئیبن جەریر و سدی لە ئیبن عەباسەوەیان گێڕاوەتەوە کە یوسف یەکەم پێغەمبەر بوو ئەم دوعایەی کردووە. ئەمەش ئەگەری ئەوەی هەیە واتای ئەوە بێت کە یەکەم کەس بوو داوای مردن لەسەر ئیسلامی کردووە؛ وەک چۆن نوح یەکەم کەس بوو گوتی: «پەروەردگارم، لێم خۆش بە و لە دایک و باوکم و هەرکەسێک بە باوەڕەوە بچێتە ماڵەکەم». ئەگەری ئەوەش هەیە یەکەم کەس بووبێت داوای بەدیهێنانی ئەوەی کردبێت لە هەمان کاتدا؛ ئەمەش لە ڕووکاری قسەی قەتادەدا دیارە. بەڵام ئەمە لە شەریعەتی ئێمەدا ڕێگەپێدراو نییە.

پێشەوا ئەحمەد بن حەنبەل (ڕەحمەتی خودای لێ بێت) گوتی: ئیسماعیل بۆمان گێڕایەوە، عەبدولعەزیز بن سوهەیب لە ئەنس بن مالکەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خودا (صلى الله عليه وسلم) فەرمووی: «هیچکام لە ئێوە بەهۆی زیانێک کە تووشی هاتووە، ئارەزووی مردن نەکات. ئەگەر ناچار بوو داوای مردن بکات، با بڵێت: خوایە، ئەگەر ژیان بۆم باشترە، بمانژێنە؛ ئەگەر مردن بۆم باشترە، گیانم وەربگرە».

پێشەوا ئەحمەد هەروەها گوتی: ئەبو موغیرە بۆمان گێڕایەوە، مەعان بن ڕیفاعە بۆمی گێڕایەوە، عەلی بن یەزید لە قاسمەوە، ئەویش لە ئەبو ئەمامەوە بۆمی گێڕایەوە: لەگەڵ پێغەمبەری خودا (صلى الله عليه وسلم) دانیشتبووین و باسمان دەکرد و دڵمان نەرم دەبوو. سەعد بن ئەبی وەقاص زۆر گریا و گوتی: «ئەی کاش بمردبا!» پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) فەرمووی: «سەعد، لەبەردەم مندا ئارەزووی مردن دەکەیت؟» چەند جارێک ئەمەی دووبارە کردەوە، پاشان فەرمووی: «سەعد، ئەگەر بۆ بەهەشت دروستکراویت، هەرچەندە تەمەنت درێژتر بێت و کردەوەکانت جوانتر بن، ئەوە بۆت باشترە».

پێشەوا ئەحمەد هەروەها گوتی: حەسەن بۆمان گێڕایەوە، ئیبن لەهعیعە بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو یونس ـ کە سەلێم بن جوبەیرە ـ لە ئەبو هورەیرەوە، ئەویش لە پێغەمبەرەوە (صلى الله عليه وسلم) بۆمانی گێڕایەوە کە فەرمووی: «هیچکام لە ئێوە ئارەزووی مردن نەکات و پێش ئەوەی مردن بگات، داوای نەکات؛ مەگەر دڵنیابێت لە کردەوەکانی. چونکە کاتێک یەکێکتان دەمرێت، کردەوەکانی لێ دەبڕێن و تەمەنی باوەڕدار تەنها خێری بۆ زیاد دەکات». تەنها ئەحمەد ئەم ڕیوایەتەی گێڕاوەتەوە.

ئەمە لەو کاتەدایە کە زیانەکە تایبەت بە خودی کەسەکە بێت. بەڵام ئەگەر فیتنە لە ئایندا بێت، ئەوا داوای مردن ڕێگەپێدراوە؛ وەک ئەوەی خودا لەبارەی جادوگەرەکانەوە باس دەکات، کاتێک فیرعەون ویستیان لە ئاینیان بگەڕێنێتەوە و هەڕەشەی کوشتنی لێکردن، ئەوان گوتیان: «پەروەردگارمان، ئارامگریمان بەسەرماندا ببارێنە و بە موسوڵمانێتی بمانمرێنە». هەروەها مەریەم کاتێک ئازاری منداڵبوون هاتە سەری و پەنا بۆ لقی خورما برد، گوتی: «ئەی کاش پێش ئەمە مردبام و شتێکی لەبیرکراو بوومایە». ئەوەی دەیزانی خەڵک تۆمەتی ناشایستی پێوە دەدەن، چونکە هاوسەری نەبوو، بەڵام دووگیان بوو و منداڵی بوو؛ کەسێکیش دەیگوت: «چۆن ئەمەی بۆ هاتووە؟»

بۆیە سەرەتا ڕووبەڕوویان بووەوە و گوتیان: «ئەی مەریەم، بەڕاستی شتێکی زۆر سەیرت کردووە! ئەی خوشکی هارون، باوکت پیاوێکی خراپ نەبوو و دایکتیش ژنێکی ناپاک نەبوو». بەڵام خودا لەو دۆخەدا ڕێگای دەرچوونی بۆی دروست کرد و منداڵەکەی لە گاهوارەدا بە قسە هێنا، کە ئەو بەندەی خودا و نێردراوی ئەوە. ئەمەش نیشانە و موعجیزەیەکی گەورە بوو، دروود و سەلامی خودای لەسەر بێت.

لە حەدیسی موعازدا، کە پێشەوا ئەحمەد و تیرمیزی گێڕاویانەتەوە، لە چیرۆکی خەون و ئەو دوعایەدا هاتووە: «ئەگەر بڕیارت دا بە کۆمەڵێک خەڵک فیتنە بێنیت، بەبێ ئەوەی تووشی فیتنە بم، گیانم بەرەو خۆت وەربگرە».

پێشەوا ئەحمەد گوتی: ئەبو سەلەمە بۆمان گێڕایەوە، عەبدولعەزیز بن محەممەد لە عەمرووەوە، ئەویش لە عاصم، لە عومەر بن قەتادە، لە مەحمود بن لەبیدەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) فەرمووی: «دوو شت هەن کە کوڕی ئادەم پێیان ناخۆشە: مردن، لە کاتێکدا مردن بۆ باوەڕدار باشە؛ و کەمیی سامان، لە کاتێکدا کەمیی سامان ژمێریارییەکە کەمتر دەکاتەوە».

لەبەر ئەوە، کاتێک فیتنەکان لە ئایندا دێنە ئارا، داوای مردن ڕێگەپێدراوە. بۆیە عەلی بن ئەبی تالیب (ڕەزای خودای لێ بێت) لە کۆتایی سەرکردایەتییەکەیدا، کاتێک بینی کاروبارەکان بۆی یەکناگرنەوە و هەموو شتێک تەنها ئاڵۆزتر دەبێت، گوتی: «خوایە، بمبە بۆ لای خۆت؛ من لێیان بێزار بووم و ئەوانیش لێم بێزار بوون». بوخاری (ڕەحمەتی خودای لێ بێت)یش کاتێک ئەو بەڵا و تاقیکردنەوانەی بەسەردا هات و ئەو ڕووداوانەی لەگەڵ ئەمیری خۆراسان بەسەری هات، گوتی: «خوایە، بمبە بۆ لای خۆت».

لە حەدیسی دجالدا هاتووە: «پیاوێک بە گۆڕێکدا تێدەپەڕێت ـ واتە لە سەردەمی دجالدا ـ و دەڵێت: ئەی کاش لە شوێنی تۆ بوومایە!» چونکە ئەو فیتنە و هەژانە و بەڵا و ڕووداوانە دەبینێت کە هەموو فیتنەکەوتووێک تووشی فیتنە دەکەن.

ئەبو جەعفەر بن جەریر گوتی: باس کراوە کە کوڕانی یەعقوب، ئەوانەی ئەو کارانەیان لەگەڵ یوسف کرد، باوکیان بۆیان داوای لێخۆشبوونی کرد؛ جا خودا تەوبەی قبوڵ کرد و لێیانی خۆش بوو و گوناهەکانیانی بۆ خۆش کرد. قاسم بۆمانی گێڕایەوە، حەسەن بۆمانی گێڕایەوە، حەجاج لە سەلیح مەرییەوە، ئەویش لە یەزید ڕەقاشی، لە ئەنس بن مالکییەوە گێڕایەوە کە گوتی: کاتێک خودا خێزانەکەی بۆ یەعقوب کۆکردەوە و چاوی ڕوون کردەوە، کوڕەکانی بە نهێنی لەگەڵ یەکتر کۆبوونەوە. یەکێکیان بەوانی دیکەی گوت: ئایا نازانن ئەوەمان لەگەڵ کرد و ئەو پیرەی چی بەسەر هات و یوسفیش چی بەسەر هات؟ گوتیان: بەڵێ.

گوتی: ئایا فریوتان بەوە دەخوات کە ئەوان لێتان خۆش بوون؟ ئەگەر خودا لێمان خۆش نەبێت، ئەوەی ئەوان بۆمان ناکات. بڕیاریان دا بچنە لای پیرەکە و لەبەردەمی دابنیشن، یوسفیش لە تەنیشت باوکی دانیشتبوو. گوتیان: ئەی باوکمان، لەبارەی کارێکەوە هاتووین کە هەرگیز وەک ئەمەمان نەهێناوەتە لای تۆ؛ بەڵایەکمان بەسەر هاتووە کە هەرگیز وەک ئەمەمان نەبینیوە.

تەنانەت پیرەکەیان بە جووڵە هێنا. پێغەمبەران ـ سەلامی خودایان لەسەر بێت ـ بەزەیی‌دارترین مرۆڤان. گوتی: کوڕەکانم، چییە؟ گوتیان: ئایا نازانیت ئەوەمان لەگەڵ تۆ و ئەوەمان لەگەڵ براکەمان یوسف کرد؟ گوتی: بەڵێ. گوتیان: ئایا ئێوە هەردووکتان لێمان خۆش بوون؟

گوتیان: بەڵێ. گوتیان: بەڵام لێخۆشبوونی ئێوە هیچ سوودێکمان پێ ناگەیەنێت، ئەگەر خودا لێمان خۆش نەبووبێت. گوتی: کوڕەکانم، چی دەوێن؟ گوتیان: دەمانەوێت دوعامان بۆ بکەیت؛ ئەگەر وەحیی خودا بۆت هات و پێت ڕاگەیاند کە خودا لەو کارەمان لێی خۆش بووە، چاومان ڕوون و دڵمان ئارام دەبێت؛ ئەگەر نا، هیچ خۆشییەکمان لە دنیا نابێت.

پیرەکە هەستا و ڕووی کردە قیبلە، یوسف لە دواوەی باوکی ڕاوەستا و ئەوانیش بە دڵشکاوی و خشووعەوە لە دواوەیان ڕاوەستان. دوعای کرد و یوسفیش «ئامین»ی گوت، بەڵام بۆ ماوەی بیست ساڵ وەڵام نەدرایەوە ـ سەلیح مەریی دەیگێڕایەوە بۆ ئەوەی بترسێنێن ـ تا کاتێک بیست ساڵەکە تەواو بوو، جبرئیل (علیه‌السلام) بۆ یەعقوب هات و پێی گوت: خودا منی ناردووە بۆ ئەوەی مژدەی پێ بدەم کە دوعاکەت لەبارەی کوڕەکانت وەڵام درایەوە، خودا لەو کارەیان لێی خۆش بووە و لە پاش تۆ پەیمانی پێشترینی پێ بەستون بۆ پێغەمبەری.

ئەم هەواڵە لە ئەنسەوە مەوقووفە؛ یەزید ڕەقاشی و سەلیح مەریی زۆر لاوازن. سدی باس دەکات کە کاتێک مردنی یەعقوب (علیه‌السلام) نێزیک بوو، بە یوسف سپارد کە لە نزیک ئیبراهیم و ئیسحاق بنێژرێت. کاتێک مرد، لەناوی برد و ناردی بۆ شام، لە نزیکی ئەواندا نێژرا، سەلامی خودایان لەسەر بێت.

لە ڕیوایەتی بوخاری و موسلیمدا هاتووە: «هیچکام لە ئێوە بەهۆی زیانێک کە تووشی هاتووە، ئارەزووی مردن نەکات؛ چونکە ئەگەر چاکەکار بێت، [ژیان] چاکەی زیاد دەکات؛ ئەگەر خراپەکار بێت، ڕەنگە بتوانێت داوای لێخۆشبوون بکات. بەڵام با بڵێت: خوایە، ئەگەر ژیان بۆم باشترە، بمانژێنە؛ ئەگەر مردن بۆم باشترە، گیانم وەربگرە».

(نوح: ٢٨؛ ئەعراف: ١٢٦؛ مەریەم: ٢٣؛ مەریەم: ٢٧–٢٨؛ بەهۆی فیتنەوە؛ بڕوانە ئەوانەی ئەم وتەیەیان گێڕاوەتەوە.)

تەفسیری بەغەوی

«پەروەردگارم، بەڕاستی بەشێک لە پاشایەتیت پێدام»؛ واتە پاشایەتیی میسر. «پاشایەتی» فراوانیی دەسەڵات و توانای بەڕێوەبردن و سیاسەتکردنە بۆ ئەو کەسەی شایستەیەتی. «هەروەها فێرت کردم لە لێکدانەوەی قسە و ڕووداوەکان»؛ مەبەست لێکدانەوەی خەونە. «فاطر» واتە: ئەی دروستکەر!

«فاطر السماوات والأرض» واتە دروستکەری ئاسمانەکان و زەوی. «تۆ سەرپەرشتیارمی»؛ واتە یارمەتیدەرم و بەڕێوەبەری کارەکانمی. «لە دنیا و دواڕۆژدا؛ بە موسوڵمانێتی بممرێنە»؛ واتە بە موسوڵمانێتی گیانم وەربگرە. «و بمخەرە ڕیزی چاکانەوە»؛ مەبەستی باوکان و پێغەمبەرانی بوو.

قەتادە گوتی: لە پێغەمبەراندا تەنها یوسف داوای مردنی کردووە. لە چیرۆکەکەدا هاتووە: کاتێک خودا خێزانەکەی بۆ کۆکردەوە و دایک و باوک و خێزانی پێگەیاند، ئارەزووی پەروەردگاری گەورەی کرد، بۆیە ئەم وتەیەی گوت. حەسەن گوتی: دوای ئەمە چەندین ساڵی دیکە ژیا. کەسانی دیکە گوتیان: دوای ئەم وتەیە، هەفتەیەکیش بەسەرنەبرد تا مرد.

لەبارەی ماوەی دووربوونی یوسف لە باوکی، جیاوازییان کردووە. کەلبی گوتی: بیست و دوو ساڵ بوو. هەندێکیش گوتیان: چل ساڵ بوو. حەسەن گوتی: یوسف کاتێک حەوت ساڵە بوو، فڕێدرایە ناو بیرەکەوە؛ هەشتا ساڵ لە باوکی دوور بوو؛ دوای پێکگەیشتنەوە لەگەڵ یەعقوب، بیست و سێ ساڵی دیکە ژیا و کاتێک سەد و بیست ساڵە بوو مرد.

لە تەوراتدا هاتووە کە لە تەمەنی سەد و دە ساڵیدا مرد. لە ژنی عەزیزەوە سێ منداڵی بۆ یوسف بوو: ئەفرائیم، میشا و ڕەحمە، ژنی ئەییووبی تاقیکراوە. هەندێک گوتیان: یوسف دوای باوکی شەست ساڵی ژیا؛ هەندێکیش گوتیان: زیاتر. لەبارەی ئەمە جیاوازیی زۆر هەیە.

لە تەمەنی سەد و بیست ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. لە سندوقێکی مەرمەڕیدا لە نیل نێژرا؛ چونکە کاتێک مرد، خەڵک لەسەر شوێنی نێژرانی کێشەیان هەبوو و دانیشتووانی هەر گەڕەکێک داوایان دەکرد لە گەڕەکەکەیاندا نێژرێت، بە هیوای بەڕەکەتەکەی؛ تەنانەت نزیک بوونەوە لەگەڵ یەکتر بجەنگن. بۆیە بڕیاریان دا لە نیلدا بینێژن، لەو شوێنەی کە ئاوەکە لە میسر دابەش دەبێت، تاکو ئاوەکە بەسەریدا تێپەڕێت و بەڕەکەتەکەی بگاتە هەموویان. عیکریمە گوتی: لە کەناری ڕاستی نیل نێژرا؛ ئەو لایە بەپیت بوو و لایەکەی دیکە وشک بوو.

پاشان لە ناوەڕاستی نیلدا نێژرایەوە و شوێنەکەیان بە زنجیرە پێوانە کرد؛ ئەوسا هەردوو لایەکە بەپیت بوون، تا موسا هێنایەوە و لە نزیک باوباپیرانی لە شام نێژی. پاشان بۆ لای چەپی نیل گوازرایەوە؛ ئەو لایە بەپیت بوو و لایەکەی دیکە وشک بوو.