داواکردنی نووسین لەگەڵ شایەتیدەران

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

«کاتێک ئەوەیان بیست کە بۆ پێغەمبەر محەممەد ﷺ نێردرابوو»، ئەوە کاریگەری لە دڵیاندا دروست کرد و لەبەریدا دڵیان نەرم و خاشع بوو؛ بەهۆی ئەو ڕاستییەی کە بیستیان و دڵنیابوون لێی، چاوەکانیان پڕ لە فرمێسک بوو و فرمێسکیان ڕژا. لەبەر ئەوە باوەڕیان هێنا و دانیان پێدا نا؛ جا گوتیان: «پەروەردگارمان، باوەڕمان هێنا، کەواتە لەگەڵ شایەتیدەراندا ناومان بنووسە». مەبەست لە شایەتیدەران، ئوممەتی محەممەد ﷺ ـە؛ ئەوانەی بە یەکتاپەرستی بۆ خوا و بە پێغەمبەرایەتیی پێغەمبەرانی و دروستی ئەوەی کە هێناویانە شایەتی دەدەن، هەروەها بە باوەڕهێنان یان باوەڕنەهێنانی نەتەوەکانی پێشوو شایەتی دەدەن.

ئەوان دادپەروەرن و شایەتییان قبووڵ دەکرێت، وەک خوای گەورە فەرموویەتی: «هەروەها ئێوەمان کردووە بە ئوممەتێکی ناوەند، تاکو شایەت بن لەسەر خەڵکی، و پێغەمبەریش شایەت بێت لەسەرتان».

وەک ئەوە وایە کە لەبەر باوەڕهێنان و پەلەکردنیان لە باوەڕدا سەرزەنشت کرابن؛ بۆیە گوتیان: «بۆچی باوەڕ بە خوا و ئەو ڕاستییەی کە بۆمان هاتووە نەهێنین، لە کاتێکدا هیواخوازین پەروەردگارمان لەگەڵ پیاوچاکاندا بمانخاتە ناوەوە؟» واتە: چی ڕێگریمان لێ دەکات باوەڕ بە خوا بهێنین، لە کاتێکدا ڕاستی لەلایەن پەروەردگارمانەوە بۆمان هاتووە؛ ئەو ڕاستییەی هیچ گومان و دوودڵییەکی تێدا نییە. ئەگەر باوەڕ بهێنین و شوێنی ڕاستی بکەوین، هیوامان وایە خوا لەگەڵ پیاوچاکاندا بمانخاتە بەهەشتەوە. کەواتە چ ڕێگرییەک هەیە؟ ئایا ئەمە هۆکارێکی پێویست نییە بۆ پەلەکردن و ملکەچبوون بۆ باوەڕ، و دوا نەکەوتن لێی؟

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

پاشان خوا وەسفیان دەکات بە ملکەچبوون بۆ ڕاستی و شوێنکەوتنی و دادپەروەری؛ فەرمووی: «کاتێک ئەوەیان دەبیست کە بۆ پێغەمبەر نێردرابوو، دەبینیت چاوەکانیان لە فرمێسک دەڕژێت، لەبەر ئەو ڕاستییەی کە ناسێویانە». واتە بەهۆی ئەو بەشارەتانەی لەلایان بوو سەبارەت بە نێردرانی محەممەد ﷺ.

«دەڵێن: پەروەردگارمان، باوەڕمان هێنا، کەواتە لەگەڵ شایەتیدەراندا ناومان بنووسە». واتە لەگەڵ ئەوانەی شایەتی دروستی ئەم ڕاستییە دەدەن و باوەڕی پێی دەهێنن. نەسائی لە عەمرۆ کوڕی عەلی فەلاس، لە عومەر کوڕی عەلی کوڕی موقدەم، لە هیشام کوڕی عورە، لە باوکی، لە عەبدوڵڵا کوڕی زوبەیرەوە گێڕاویەتیەوە کە ئەم ئایەتە لەبارەی نەجاشی و هاوڕێکانییەوە دابەزیوە: «کاتێک ئەوەیان دەبیست کە بۆ پێغەمبەر نێردرابوو، دەبینیت چاوەکانیان لە فرمێسک دەڕژێت، لەبەر ئەو ڕاستییەی کە ناسێویانە؛ دەڵێن: پەروەردگارمان، باوەڕمان هێنا، کەواتە لەگەڵ شایەتیدەراندا ناومان بنووسە».

تەبەرانیش گوتی: ئەبو شوبەیل عوبەیدوڵڵا کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی واقید بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: باوکم بۆی گێڕامەوە، عەبباس کوڕی فەزڵ لە عەبدولجەببار کوڕی نافع زەبییەوە، لە قەتادە و جەعفەر کوڕی ئییاس، لە سەعید کوڕی جوبەیر، لە ئیبن عەبباسەوە، سەبارەت بە فەرموودەی خوا: «کاتێک ئەوەیان دەبیست کە بۆ پێغەمبەر نێردرابوو، دەبینیت چاوەکانیان لە فرمێسک دەڕژێت»، گوتی: ئەوان جوتیار بوون؛ لەگەڵ جەعفەر کوڕی ئەبی تاڵیبەوە لە حەبەشە هاتبوون. کاتێک پێغەمبەری خوا ﷺ قورئانی بۆ خوێندنەوە، باوەڕیان هێنا و چاوەکانیان لە فرمێسک پڕ بوو. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ڕەنگە کاتێک گەڕانەوە بۆ خاکی خۆتان، بگەڕێنەوە بۆ ئایینەکەتان».

ئەوانیش گوتیان: «هەرگیز لە ئایینەکەمان ناگەڕێینەوە». جا خوا ئەو بەشەی قسەکانیان دابەزاند.

ئیبن ئەبی حاتم و ئیبن مەرەویە و حاکم لە «المستدرک» ـەکەیدا، بە ڕێگەی سەماک، لە عیکریمە، لە ئیبن عەبباسەوە، لەبارەی فەرموودەی خوا «کەواتە لەگەڵ شایەتیدەراندا ناومان بنووسە» گێڕاویانەتەوە کە واتە: لەگەڵ محەممەد ﷺ؛ ئوممەتی ئەو شایەتیدەرانن، شایەتی بۆ پێغەمبەرەکەیان دەدەن کە پەیامی گەیاندووە و بۆ پێغەمبەرانیش شایەتی دەدەن کە پەیامیان گەیاندووە. حاکم گوتی: ئیسنادی ئەم ڕیوایەتە دروستە، بەڵام بوخاری و موسلیم نەیانخستووەتە ناو سەحیحەکانیان. خوای لێ ڕازی بێت.

خوا فەرمووی: «بۆچی باوەڕ بە خوا و ئەو ڕاستییەی کە بۆمان هاتووە نەهێنین، لە کاتێکدا هیواخوازین پەروەردگارمان لەگەڵ پیاوچاکاندا بمانخاتە ناوەوە؟» ئەم جۆرە لە مەسیحییان، ئەوانەن کە لە فەرموودەی خوای گەورەدا هاتوون: «لە خاوەنانی کتێبدا هەندێک هەن کە باوەڕ بە خوا و ئەوەی بۆ ئێوە نێردراوە و ئەوەی بۆ ئەوانیش نێردراوە دەهێنن، بە خشوعەوە بۆ خوا» تا کۆتایی ئایەتەکە. هەروەها ئەوانەن کە خوا لەبارەیانەوە فەرموویەتی: «ئەوانەی پێش ئەوە کتێبمان پێیان دابوو، باوەڕی پێ دەهێنن؛ کاتێک بۆیان دەخوێندرێتەوە، دەڵێن: باوەڕمان پێی هێنا، بەڕاستی ئەو ڕاستییە لەلایەن پەروەردگارمانەوەیە؛ پێش ئەوەش ئێمە موسڵمان بووین.

ئەوانە پاداشتیان دوو هێندە دەدرێت، لەبەر ئەو ئارامگرتنەی کردوویانە، و بە چاکە خراپە دوور دەخەنەوە و لەو ڕزقیانەی پێمان بەخشیون خەرجی دەکەن. کاتێک قسەی بێسوود دەبیستن، لێی ڕوو دەوەرێنن و دەڵێن: کردارەکانمان بۆ خۆمان و کردارەکانتان بۆ ئێوە؛ سەلامتان لێ بێت»، تا ئەو شوێنەی فەرمووی: «ئێمە داوای نادانان ناکەین» (القصص، ٥٢–٥٥). «ئەوانە بە ئایەتەکانی خوا نرخێکی کەم ناکڕن؛ ئەوانە پاداشتیان لەلایەن پەروەردگاریانەوەیە؛ بەڕاستی خوا خێرایە لە حسابکردندا» (آل عمران، ١٩٩؛ القصص، ٥٢–٥٥).

تەفسیری بەغەوی

«بۆچی باوەڕ بە خوا و ئەو ڕاستییەی کە بۆمان هاتووە نەهێنین؟» ئەمە لەو کاتەدا بوو کە جولەکەکان ڕەخنەیان لێ گرت و پێیان گوتن: «بۆچی باوەڕتان هێناوە؟» ئەوانیش وەڵامیان دایەوە بەوەی کە گوتیان.

«هیوامان وایە پەروەردگارمان لەگەڵ پیاوچاکاندا بمانخاتە ناوەوە»؛ واتە لە ئوممەتی محەممەد ﷺ. بەڵگەی ئەمە فەرموودەی خوایە: «زەوی بە میرات بۆ بەندە چاکەکانم دەمێنێتەوە» (الأنبياء، ١٠٥).

«کاتێک ئەوەیان دەبیست کە بۆ پێغەمبەر نێردرابوو»؛ مەبەست محەممەد ﷺ ـە. «دەبینیت چاوەکانیان لە فرمێسک دەڕژێت»؛ واتە فرمێسک دەڕژێت. «لەبەر ئەو ڕاستییەی کە ناسێویانە». ئیبن عەبباس، لە ڕیوایەتی عەتاوە، گوتی: مەبەست نەجاشی و هاوڕێکانییە؛ جەعفەر لە حەبەشەدا سورەتی «کهيعص» ـی بۆ خوێندنەوە، ئەوانیش بەردەوام گریانیان کرد تا جەعفەر لە خوێندنەوەکەی تەواو بوو.

«دەڵێن: پەروەردگارمان، باوەڕمان هێنا، کەواتە لەگەڵ شایەتیدەراندا ناومان بنووسە»؛ واتە لەگەڵ ئوممەتی محەممەد ﷺ. بەڵگەی ئەمە فەرموودەی خوایە: «تاکو شایەت بن لەسەر خەڵکی» (البقرة، ١٤٣).