داوای ڕزگاری لە ستەم
رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا، وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا، وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا.
رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
ئەوە چیتانە (بەچ بیانوویەک) جەنگ ناکەن لەپێناوی خوادا و لەپێناوی چەوساوەکان لەپیاوان و ئافرەتان و منداڵان ئەوانەی کە دەڵێن ئەی پەروەردگارمان ڕزگارمان کەی لەم شارە (مەبەست پێی شاری مەککەیە) کە خەڵکەکەی ستەمکارن وە لەلایەن خۆتەوە پشتیوانێکمان بۆ بەدی بھێنە وە لەلایەن خۆتەوە بەدی بھێنە بۆمان یارمەتیدەرێک
شێوەکان: کردارەکانی «أَخْرِجْنَا» (ئاخریجنا) و «اجْعَلْ» (ئیجئەڵ). ئەم دوعایەی پیاوان و ئافرەتان و منداڵانی لاواز و چەوساوەیە کە لە ژێر زوڵمی ستەمکارییەوە لە مەککەدا دەژیان.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
ئەمە هاندانی بەندە باوەڕدارەکانی خوایە و پاڵنانیانە بۆ جەنگکردن لە پێناوی ئەو، و ئەوەی ئەم کارە لەسەریان پێویست بووە و بە جێهێشتنی، سەرزەنشتی گەورەیان ئاراستە دەکرێت. فەرمووی: «چییە بۆتان کە لە پێناوی خوا جەنگ ناکەن؟» لە کاتێکدا پیاوان و ئافرەتان و منداڵانی لاواز هەن کە ناتوانن هیچ چارەیەک بدۆزنەوە و ڕێگایەک بناسن؛ لەگەڵ ئەوەشدا، دوژمنانیان گەورەترین ستەمیان لێ کردوون. ئەوان لە خوا دەپاڕێنەوە کە لەم شارە دەریان بکات کە دانیشتووانەکەی ستەمکارن؛ بە کفر و هاوبەشدانان ستەم لە خۆیان دەکەن و بە ئازاردان و ڕێگریکردن لە ڕێگای خوا، ڕێگریکردنیان لە بانگەوازکردن بۆ ئایینەکەیان و کۆچکردن، ستەم لە باوەڕداران دەکەن.
هەروەها لە خوا دەپاڕێنەوە کە پشتیوان و یارمەتیدەرێکیان بۆ دابین بکات کە لەو شارەیان ڕزگار بکات کە دانیشتووانەکەی ستەمکارن. بەم شێوەیە، جەنگکردنی ئێوە لەم دۆخەدا لە جۆری بەرگری و پاراستنی خێزان و منداڵان و کەسانی محەڕەمە بۆتانە، نەک لە جۆری جیهاتێک کە تێیدا چاوەڕوانی بەسەردەستبوون بەسەر کافراندا دەکرێت. هەرچەندە جیهات لە پێناوی خوا پاداشتی گەورەی هەیە و ئەوەی لەو کارە دوا بکەوێت بە توندی سەرزەنشت دەکرێت، بەڵام جیهاتی ڕزگارکردنی چەوساوەکان لە نێوتان پاداشتی گەورەتر و سوودی زۆرتری هەیە؛ چونکە لە جۆری دوورخستنەوەی دوژمنانە.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
خوا بەندە باوەڕدارەکانی هان دەدات بۆ جیهاتکردن لە پێناوی خۆیدا و هەوڵدان بۆ ڕزگارکردنی پیاوان و ئافرەتان و منداڵانی لاواز لە مەککە، ئەوانەی لە مانەوە لەوێ بێزار بووبوون. بۆیە خوای گەورە فەرمووی: «ئەوانەی دەڵێن: پەروەردگارمان، لەم شارە دەربازمان بکە»؛ واتە مەککە، وەک ئەو فەرموودەیەی خوای گەورە: «چەند شارێک هەبوو کە هێزی زۆرتری هەبوو لەو شارەی تۆی لێ دەرکرد» (محمد: ١٣). پاشان بەوە وەسفی کرد: «دانیشتووانەکەی ستەمکارن، و لەلایەن خۆتەوە پشتیوانێکمان بۆ دابین بکە و لەلایەن خۆتەوە یارمەتیدەرێکمان بۆ دابین بکە»؛ واتە لەلایەن خۆتەوە پشتیوان و یارمەتیدەرێکمان بۆ بنێرە.
بوخاری گوتی: عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: سوفیان بۆمانی گێڕایەوە، لە عوبەیدوڵڵاوە، گوتی: بیستم عەبباس بڵێت: «من و دایکم لەو کەسانە بووین کە لاواز کرابوون». هەروەها گوتی: سەلیمان کوڕی حەرب بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: حەمماد کوڕی زەید بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەییووبەوە، لە ئیبنی ئەبی مەلیکەوە، کە ئیبنی عەبباس ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «جگە لە پیاوان و ئافرەتان و منداڵانی لاوازکراو»، پاشان گوتی: «من و دایکم لەوانە بووین کە خوای گەورە بێبەری کردوون»؛ مەبەستی ئەوە بوو کە لەوانە بوون کە لە دواخستنی کۆچکردن بێبەری کرابوون.
تەفسیری بەغەوی
فەرموودەی خوای گەورە: «چییە بۆتان کە جەنگ ناکەن؟» واتە جیهات ناکەن، «لە پێناوی خوا» واتە لە ڕێی گوێڕایەڵی بۆ خوا. لەسەر جێهێشتنی جیهات سەرزەنشتیان دەکات. «و چەوساوەکان» واتە لە پێناوی ڕزگارکردنی چەوساوەکاندا. ئیبنی شەهاب گوتی: واتە لە پێناوی چەوساوەکان بۆ ڕزگارکردنیان.
هەروەها گوتراوە: مەبەست جیهاتکردنە بۆ ڕزگارکردنی چەوساوەکان لە دەستی موشرکەکان؛ لە مەککە کۆمەڵێک هەبوون، «لە پیاوان و ئافرەتان و منداڵان» کە لەلایەن موشرکەکانەوە ئازاری زۆریان دەچێژت. «ئەوانەی» پاڕانەوە و «دەڵێن: پەروەردگارمان، لەم شارە دەربازمان بکە کە دانیشتووانەکەی ستەمکارن»؛ مەبەست مەککەیە. «ستەمکار» واتە موشرک؛ و «دانیشتووانەکەی» واتە ئەو شارەی دانیشتووانەکەی بە موشرکبوون وەسف کراون. وشەی «الظالم» بە کەسرە خوێندراوەتەوە، چونکە وەسفی «الأهل»ە؛ کاتێک «الأهل» دەگەڕێتەوە بۆ شارەکە، وەک ئەوە وایە کردەکە بۆ شارەکەیە.
هەروەک دەگوترێت: «بە پیاوێکدا تێپەڕیم کە چاوی جوان بوو». «و لەلایەن خۆتەوە پشتیوانێکمان بۆ دابین بکە»؛ واتە کەسێکمان بۆ دابین بکە کە کاروباری ئێمە بەڕێوە ببات. «و لەلایەن خۆتەوە یارمەتیدەرێکمان بۆ دابین بکە»؛ واتە کەسێکمان بۆ دابین بکە کە دوژمن لە ئێمە دوور بخاتەوە. خوا پاڕانەوەکەیانی وەڵام دایەوە؛ کاتێک پێغەمبەر (ﷺ) مەککەی کردەوە، عەتتابی کوڕی ئەسید وەک فەرمانڕەوایان دانا و خوای گەورە وای کرد ببێتە یارمەتیدەریان و ماف لە ستەمکاران بۆ ستەملێکراوان وەربگرێت.
لە «سەحیحی بوخاری» (٤٥٨٧) لە عەبدوڵڵا کوڕی عەبباسەوە گێڕدراوەتەوە کە گوتی: «من و دایکم لە ژمارەی ئەو کەسانە بووین کە خوای گەورە باسیکردوون…»