پاڕانەوەی بەندەی باوەڕدار

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

کاتێک باسی ئەوەیان کرد کە خوا ڕێنمایی کردوون بۆ باوەڕ، و بەوەوە پاڕانەوە بۆ تەواوبوونی نیعمەتەکەی، داوای پاداشتی ئەوەیان لێکرد و ویستیان بەڵێنی خۆی بۆیان بەجێبهێنێت؛ ئەو بەڵێنەی لەسەر زاری پێغەمبەرەکانی بە ناردنی سەرکەوتن و زاڵبوون لە دونیا، و بە بەدەستهێنانی ڕەزامەندی خوا و بەهەشتەکەی لە قیامەتدا پێی دابوون. چونکە خوا بەڵێنەکەی ناشکێنێت. خوا پاڕانەوەکەیانی وەڵام دایەوە و زاری لێیان قبووڵ کرد؛ بۆیە فەرمووی:

«پەروەردگارمان، بەڕاستی ئێمە گوێمان لە بانگخوازێک بوو کە بانگ دەکرد بۆ باوەڕ»؛ ئەویش محەممەد ﷺ بوو، واتە خەڵکی بۆ باوەڕ بانگ دەکرد و هانی دەدان، لە بنەما و لقەکانی باوەڕدا. «ئینجا باوەڕمان هێنا»؛ واتە بە خێرایی و پەلە وەڵاممان دایەوە و بەرەو باوەڕ خێرا بووین. ئەمە هەواڵدانە لە نیعمەتی خوا بەسەریاندا، شانازی بە نیعمەتەکەیەتی و پاڕانەوەیە بۆ ئەوەی گوناهەکانیان ببەخشێت و خراپەکانیان بسڕێتەوە؛ چونکە چاکەکان خراپەکان دەسڕنەوە. ئەوەی بە نیعمەتی باوەڕ بەسەریاندا مِنتی هەیە، بە دڵنیاییەکی تەواویش بەسەریاندا مِنتی دەبێت.

«و بمانمرێنە لەگەڵ چاکاندا»؛ ئەم پاڕانەوەیە داواکردنی ڕێنمایی بۆ کرداری چاک و وازهێنان لە خراپەیە؛ ئەوەی بەهۆیەوە بەندە دەبێتە یەکێک لە چاکان. هەروەها داوای بەردەوامبوون لەسەری و جێگیری تا کاتی مردنە.

پاشان خوا خاوەن‌عەقڵەکان وەسف دەکات بەوەی «خوا یاد دەکەن» لە هەموو بارودۆخێکدا: «لە کاتی وەستان و دانیشتن و پاڵکەوتن بەسەر لایەکدا». ئەمە هەموو جۆرەکانی زیکری زار و دڵ دەگرێتەوە؛ نوێژکردن بە وەستانیش لەوەدایە، ئەگەر نەیتوانی بە دانیشتن، و ئەگەر نەیتوانی بە پاڵکەوتن بەسەر لایەکدا نوێژ دەکات. هەروەها «لە دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوی بیر دەکەنەوە»؛ واتە تا بەوانەوە بە مەبەستی دروستکردنیان بگەن. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە وردبوونەوە لە دروستکراوەکان عیبادەتێکە و لە تایبەتمەندییەکانی بەندە نزیک و ناسیاوەکانی خوايە.

کاتێک لەوانە ورد دەبنەوە، دەزانن خوا ئەوانەی بە بێ مەبەست دروست نەکردووە؛ بۆیە دەڵێن: «پەروەردگارمان، ئەمەی بە بێ هۆ دروست نەکردووە؛ تۆ پاک و بێگەردیت» لە هەر شتێک کە شایستەی شکۆی تۆ نییە. بەڵکو بە حەق و بۆ حەقت دروستت کردوون و حەقیان تێدایە. «کەواتە لە سزای ئاگری دۆزەخ بمانپارێزە»؛ بەوەی لە خراپەکان بمانپارێزیت و بۆ کارە چاکەکان سەرخستمان بکەیت، تاکو بەوە لە ئاگری دۆزەخ ڕزگارمان بێت. لەم داواکارییەدا داواکردنی بەهەشتیش هەیە؛ چونکە ئەگەر خوا لە سزای دۆزەخ پارێزگاریان لێ بکات، بەهەشتیشیان دەبێت.

بەڵام چونکە ترس لە دڵیاندا جێگیر بووە، داوای گرنگترین شتەکانیان کرد.

«پەروەردگارمان، بەڕاستی هەرکەسێک بخەیتە ناو ئاگری دۆزەخ، بەڕاستی ڕیسوات کردووە»؛ واتە بەهۆی ئەوەی ڕەزامەندی خوا و فریشتەکانی و بەندە نزیکەکانی لەدەست دەدات، و تووشی ڕیسوایییەک دەبێت کە هیچ ڕزگاربوون و ڕزگارکەرێکی نییە. بۆیە فەرمووی: «و بۆ ستەمکاران هیچ یاریدەدەرێک نییە» کە لە سزاکەی ڕزگاریان بکات. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە ئەوان بەهۆی ستەمەکەیانەوە دەچنە ناو دۆزەخ.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

پاشان دەڵێن: «پەروەردگارمان، بەڕاستی هەرکەسێک بخەیتە ناو ئاگری دۆزەخ، بەڕاستی ڕیسوات کردووە»؛ واتە سووک و شەرمەزارت کردووە و ڕیسواییەکەی لە بەردەم کۆبوونەوەی خەڵکدا ئاشکرا کردووە. «و بۆ ستەمکاران هیچ یاریدەدەرێک نییە»؛ واتە لە ڕۆژی قیامەتدا هیچ پەناگرتن و ڕزگاربوونێکیان لە تۆ نییە و لەوەش ڕێگایان نییە کە تۆ لەسەریان بڕیارت داوە.

«پەروەردگارمان، بەڕاستی ئێمە گوێمان لە بانگخوازێک بوو کە بانگ دەکرد بۆ باوەڕ»؛ واتە بانگخوازێک بانگی باوەڕی دەکرد، ئەویش پێغەمبەر ﷺ بوو. «کە بانگ دەکرد: باوەڕ بە پەروەردگارتان بهێنن؛ ئینجا باوەڕمان هێنا»؛ واتە بەڵێ، «باوەڕ بە پەروەردگارتان بهێنن»، ئێمەش وەڵاممان دایەوە و شوێنمان کەوت. «پەروەردگارمان، گوناهەکانمان ببەخشە»؛ واتە بەهۆی باوەڕهێنانمان و شوێنکەوتنی پێغەمبەرەکەت، گوناهەکانمان ببەخشە و بیانپۆشە. «و خراپەکانمان لێ بسڕەوە»؛ واتە ئەو خراپانەی لە نێوان ئێمە و تۆدان. «و بمانمرێنە لەگەڵ چاکاندا»؛ واتە بە چاکانمان بگەیەنە.

پاشان خوا خاوەن‌عەقڵەکانی وەسف کرد و فەرمووی: «ئەوانەی خوا یاد دەکەن لە کاتی وەستان و دانیشتن و پاڵکەوتن بەسەر لایەکدا». لە سەحیحی بوخاری، لە عیمران کوڕی حوسەینەوە، ڕیوایەت کراوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «بە وەستان نوێژ بکە؛ ئەگەر نەیتوانی، بە دانیشتن، و ئەگەر نەیتوانی، بە پاڵکەوتن بەسەر لایەکتدا». واتە لە هیچ بارودۆخێکدا زیکری خوا ناوەستێنن؛ بە نهێنییەکان و دڵەکانیان و بە زمانەکانیان زیکری دەکەن. «و لە دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوی ورد دەبنەوە»؛ واتە ئەو حیکمەتانە تێدەگەن کە لەوانەدا هەن و بەڵگەی گەورەیی دروستکەر و توانایی و زانایی و حیکمەتی، ویست و بەزەییەکەی دەنیشان دەدەن.

شێخ ئەبوو سوڵەیمانی دارانی گوتوویەتی: «لە ماڵەوە دەردەچم و چاوەڕوانی هیچ شتێک ناکەم، مەگەر ئەوەی لەو شتەدا نیعمەتێک لە نیعمەتەکانی خوا بەسەرمدا ببینم یان پەندێکم تێدا ببینم». ئەبوو عەبدولڵا کوڕی ئەبی دونیا لە کتێبی «التفكر والاعتبار»دا ڕیوایەتی کردووە. لە حەسەنی بەسرییەوە ڕیوایەت کراوە کە گوتوویەتی: «کاتژمێرێک وردبوونەوە لە نوێژکردنی شەوێک باشترە». فوزەیل گوتوویەتی: حەسەن گوتی: «بیرکردنەوە ئاوێنەیەکە کە چاکە و خراپەکانت پێ نیشان دەدات».

سوفیانی کوڕی عویەینە گوتوویەتی: «بیرکردنەوە ڕووناکییەکە کە دەچێتە دڵت». هەندێک جار ئەم دێڕەی بەڵگەی دەهێنا: «هەرکەس بیرکردنەوەی هەبێت، لە هەموو شتێکدا پەندێکی هەیە». لە عیسا، سەلامی خوای لێ بێت، ڕیوایەت کراوە کە گوتوویەتی: «خۆزگە بەو کەسەی قسەکردنی زیکرە، بێدەنگییەکەی وردبوونەوەیە و سەیرکردنەکەی پەندە». لوقمانی حەکیم گوتوویەتی: «ماوەی درێژی تەنهایی یارمەتیدەری بیرکردنەوەیە و بیرکردنەوەی درێژ نیشانەی گرتنەبەری ڕێگای دەرگای بەهەشتە».

وەهبی کوڕی مونەببەه گوتوویەتی: «هەرگیز بیرکردنەوەی کەسێک درێژ نەبووە مەگەر تێگەیشتووە؛ هەرگیز کەسێک تێنەگەیشتووە مەگەر زانیویەتی؛ و هەرگیز کەسێک نەیزانیوە مەگەر کاری پێ کردووە». عومەری کوڕی عەبدولعەزیز گوتوویەتی: «قسەکردن بە زیکری خوا، عەزیز و جەلیل بێت، چاکە؛ بەڵام وردبوونەوە لە نیعمەتەکانی خوا باشترین عیبادەتە». موغیس ئەسوەد گوتوویەتی: «هەموو ڕۆژێک بە گۆڕستاندا بڕۆن تا بیرتان بخاتەوە؛ بە دڵتان بەشداریی مەیدانی حەشر بکەن و سەیری ئەو کۆتایییە بکەن کە دوو گرووپەکە بەرەو بەهەشت یان دۆزەخ دەڕۆن. یادی ئاگر و گرز و چینەکانی دۆزەخ لە دڵ و جەستەتاندا بژێنن».

لەو کاتەدا دەگریا، تا لەنێو هاوەڵەکانی بێهۆش دەکەوت. عەبدوڵڵا کوڕی موبارەک گوتوویەتی: پیاوێک بە زاهیدێکدا تێپەڕی لە نزیک گۆڕستان و زبڵدانێک؛ بانگی کرد و گوتی: «ئەی زاهید، لای تۆ دوو گەنجینە لە گەنجینەکانی دونیا هەیە و پەندت پێ دەدەن: گەنجینەی پیاوان و گەنجینەی سامان». لە عەبدوڵڵا کوڕی عومەرەوە ڕیوایەت کراوە کە هەرکاتێک دەیویست دڵی خۆی چاودێری بکات، دەچووە شوێنێکی وێران و لە دەرگاکەی دەوەستا و بە دەنگێکی خەمگین بانگی دەکرد: «خاوەنەکانی لێرە کوێن؟» پاشان بەرەو خۆی دەگەڕایەوە و دەیگوت: «هەموو شتێک لەناو دەچێت، جگە لە ڕووی ئەو».

لە عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە ڕیوایەت کراوە کە گوتوویەتی: «دوو ڕکعەت نوێژ بە ئارامی و لەگەڵ وردبوونەوە، لە نوێژکردنی شەوێک باشترە کە دڵی تێدا ئاگادار نییە». حەسەن گوتوویەتی: «ئەی کوڕی ئادەم، لە سێیەکی سکەت بخۆ، لە سێیەکی بخۆرەوە و سێیەکی تری بەتاڵ بهێڵە بۆ هەناسەدان و بیرکردنەوە». هەندێک لە دانایان گوتوویانە: «ئەوەی بەبێ پەند وەرگرتن سەیری دونیا بکات، بە ڕادەی ئەو غافڵبوونە بینایی دڵی تاریک دەبێت». بەشر کوڕی حارسی حافی گوتوویەتی: «ئەگەر خەڵک لە گەورەیی خوا ورد ببنەوە، سەرپێچییان لێ ناکەن».

حەسەن لە عامر کوڕی قەیسەوە ڕیوایەت دەکات کە گوتوویەتی: «لە زیاتر لە یەک و دوو و سێ لە هاوەڵانی پێغەمبەر ﷺ بیستوومە کە دەیانگوت: ڕووناکیی باوەڕ بیرکردنەوەیە». لە عیسایەوە، سەلامی خوای لێ بێت، ڕیوایەت کراوە کە گوتوویەتی: «ئەی کوڕی لاوازی ئادەم، هەر لە کوێ بیت لە خوا بترسە؛ لە دونیادا وەک میوانێک بژیت، مزگەوتەکان بکە بە ماڵت، چاوەکانت بە گریان ڕابێنە، جەستەت بە ئارامی و خۆڕاگری، دڵت بە بیرکردنەوە، و خەمی ڕۆزی سبەی مەخۆ». لە ئەمیری باوەڕداران عومەری کوڕی عەبدولعەزیز، ڕەزای خوای لێ بێت، ڕیوایەت کراوە کە ڕۆژێک لە نێو هاوەڵانیدا گریان و لێیان پرسی بۆچی.

گوتی: «بیرم لە دونیا و چێژ و ئارەزووەکانی کردەوە، پەندم لە خۆی وەرگرت. نزیکە چێژەکانی تەواو ببن، کە تاڵییەکەی تێکەڵیان دەکات. ئەگەر لە دونیادا پەندێک بۆ ئەوانە نەبێت کە پەند وەردەگرن، بێگومان ئاگادارکردنەوە بۆ ئەوانەی بیر دەکەنەوە تێدایە». ئەبوو عەبدولڵا کوڕی ئەبی دونیا گوتی: حوسەین کوڕی عەبدولڕەحمان ئەم هۆنراوەیەی بۆ خوێندمەوە: «بیرکردنەوە گەشتێکی باوەڕدارە، پەند وەرگرتنیش چێژی باوەڕدارە.

تەنها خوا ستایش دەکەین؛ هەموومان لە مەترسیداین. زۆرێک لە خەڵک غافڵن و تەمەنیان بەبێ ئاگاداربوون کۆتایی دێت. زۆر جار ژیانێک هەبووە کە بە ئارەزووەکان وەک گوڵی جوان دەدرەوشایەوە؛ بە دەنگی ئاوی ڕووبار و سێبەری دار، بە خۆشیی ڕووەک و خۆشیی میوە. بەڵام خێرایی ڕۆژگار بە گۆڕانکاری، ئەو ژیانەی گۆڕی و خاوەنەکانی گۆڕی.

تەنها خوا ستایش دەکەین؛ لەمەدا بەڕاستی پەندێک هەیە؛ لەمەدا بۆ خاوەن‌عەقڵ پەندێکە ئەگەر پەند وەربگرێت». خوا گڵەیی لەو کەسانە دەکات کە بە دروستکراوەکانی کە بەڵگەن بۆ بوونی خوا و سیفەتەکانی و شەریعەت و قەزا و قەدەری و ئایەتەکانی، پەند وەرناگرن. فەرمووی: «چەندین نیشانە لە ئاسمانەکان و زەویدا هەن کە لێیان تێدەپەڕن و لێیان ڕوو وەردەگێڕن. زۆربەیان باوەڕ بە خوا ناهێنن، مەگەر ئەوەی هاوبەشی بۆ دانەنێن».

بەندە باوەڕدارەکانی ستایش کرد و فەرمووی: «ئەوانەی خوا یاد دەکەن لە کاتی وەستان و دانیشتن و پاڵکەوتن بەسەر لایەکدا، و لە دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوی ورد دەبنەوە» و دەڵێن: «پەروەردگارمان، ئەمەی بە بێ هۆ دروست نەکردووە»؛ واتە ئەم دروستکراوەیەت بە بێ مەبەست دروست نەکردووە، بەڵکو بە حەق دروستت کردووە، تا ئەوانەی خراپەیان کردووە بە پێی کردەوەکانیان سزا بدەیت و ئەوانەی چاکەیان کردووە بە باشترین پاداشت پاداشت بدەیت. پاشان خوا لە کارێکی بێ مەبەست و دروستکردنی شتی بێ هۆ پاک دەکەنەوە و دەڵێن: «پاک و بێگەردیت»؛ واتە لەوە پاکیت کە شتێکی بێ‌هۆ دروست بکەیت.

«کەواتە لە سزای ئاگری دۆزەخ بمانپارێزە»؛ ئەی ئەوەی دروستکراوەکانت بە حەق و دادپەروەری دروست کردووە، ئەی ئەوەی لە کەموکوڕی و عەیب و کاری بێ مەبەست پاک و بێگەردیت، بە توانایی و هێزی خۆت لە سزای ئاگر بمانپارێزە، بۆ ئەو کارانەمان سەرخست بکە کە ڕەزامەندیت پێیانە و بەرەو باخەکانی ناز و نیعمەت ڕێنماییمان بکە و لە سزای ئازاربەخش خۆت بمانپارێزە. القَصَص: ٨٨؛ یوسف: ١٠٥–١٠٦.

«پەروەردگارمان، ئەوەی بەڵێنت پێ داوین پێمان ببەخشە بەهۆی پێغەمبەرەکانت»؛ هەندێک گوتوویانە مەبەست ئەوەیە بەهۆی باوەڕهێنان بە پێغەمبەرەکانت. هەندێکی تریش گوتوویانە مەبەست ئەوەیە کە پێغەمبەرەکانت لەسەر زاری خۆیان بەڵێنیان پێ داوین، ئەمەش ڕوونترە. ئیمامی ئەحمەد گوتوویەتی: ئەبوویەمان بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئیسماعیل کوڕی عەیّاش بۆمانی گێڕایەوە، لە عەمرۆ کوڕی محەممەد، لە ئەبوو عەقال، لە ئەنەس کوڕی مالک، ڕەزای خوای لێ بێت، کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «عەسقەلان یەکێکە لە دوو بووکەکە.

خوا لە ڕۆژی قیامەتدا حەفتا هەزار کەس لێیەوە زیندوو دەکاتەوە کە لێپرسینەوەیان لێ ناکرێت، و پەنجا هەزار شەهیدی وەک وەفدێک بۆ لای خوا لێیەوە زیندوو دەکاتەوە. لەوێ ڕیزەکانی شەهیدانن؛ سەرەکانیان لە دەستیاندا دەبڕدرێت و خوێن لە ملەکانیانەوە دەڕژێت. دەڵێن: ‹پەروەردگارمان، ئەوەی لەسەر زاری پێغەمبەرەکانت بەڵێنت پێ داوین پێمان ببەخشە و لە ڕۆژی قیامەتدا ڕیسوامان مەکە؛ بەڕاستی تۆ بەڵێن ناشکێنیت›. خوا دەفەرموێت: ‹بەندەکەم ڕاستی گوت؛ بە ڕووباری بَیضە بشۆنەوە›.

ئەوان لەوێ بە پاکی و سپیی دەردەچن و لە بەهەشتدا بەو شوێنەدا دەڕۆن کە دەیانەوێت». ئەم حەدیثە لە ڕیوایەتە نامۆکانی «مُسنەد»ە و هەندێکیش بە دانراوی دادەنێن؛ خوا زاناترە. «و لە ڕۆژی قیامەتدا ڕیسوامان مەکە»؛ واتە لەبەردەم هەموو خەڵکدا. «بەڕاستی تۆ بەڵێن ناشکێنیت»؛ واتە ئەو بەڵێنەی پێغەمبەرەکانت پێیان ڕاگەیاندووین، کە لە ڕۆژی قیامەتدا لەبەردەمت هەڵدەستین، بە دڵنیایی جێبەجێ دەبێت.

حافیز ئەبوو یەعلی گوتوویەتی: حارث کوڕی سەریج بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: موتەعەمر بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: فەزڵ کوڕی عیسا بۆمانی گێڕایەوە، لە محەممەد کوڕی مونکەدیر، کە جابیر کوڕی عەبدوڵڵای بۆ گێڕابووەوە، کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «شەرمەزاری و ڕیسوایی لە ڕۆژی قیامەتدا، لە کاتی وەستان لەبەردەم خوای عەزیز و جەلیل، بە کوڕی ئادەمدا ئەوەندە دەگات کە بەندە ئارەزوو دەکات فەرمانی بچێتە ئاگر بدرێت». ئەمە حەدیثێکی نامۆیە. بە سەندێکی سەحیح جێگیر بووە کە پێغەمبەری خوا ﷺ کاتێک شەوان بۆ تەهەججود هەڵدەستا، ئەم دە ئایەتەی کۆتایی سوورەتی ئالی عیمران دەخوێندەوە.

بوخاری، ڕەحمەتی خوای لێ بێت، گوتوویەتی: سەعید کوڕی ئەبی مەریەم بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی جەعفەر پێی ڕاگەیاندبووم، لە شەریک کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی ئەبی نەمیر، لە کورەیب، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە، کە گوتی: شەوێک لە لای خالەم مەیموونە مانەوە. پێغەمبەری خوا ﷺ ماوەیەک لەگەڵ خێزانەکەی قسەی کرد و پاشان خەوت. کاتێک لە کۆتایی سێیەکی شەودا بوو، دانیشت و سەیری ئاسمانی کرد و فەرمووی: «بەڕاستی لە دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوی و جیاوازیی شەو و ڕۆژدا نیشانە هەن بۆ خاوەن‌عەقڵەکان». پاشان هەستا، دەستنوێژی گرت و ددانپێکەی بەکار هێنا و یازدە ڕکعەتی نوێژ کرد.

بلال ئازانی دا، ئەویش دوو ڕکعەتی نوێژی کرد، پاشان چوو و نوێژی بەیان لەگەڵ خەڵک کرد. موسلیمیش هەر بەو سندە لە ئەبووبەکر کوڕی ئیسحاق سەنسانییەوە، لە کوڕی ئەبی مەریەمەوە ڕیوایەتی کردووە. پاشان بوخاری لە چەند ڕێگایەکەوە، لە مالیک، لە مەخرەمە کوڕی سولەیمان، لە کورەیب، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە ڕیوایەتی کردووە کە شەوێک لە لای مەیموونە، هاوسەری پێغەمبەر ﷺ و خالەی خۆی، مایەوە. گوتی: من لە پانییەکەی بالشتەکە پاڵکەوتم و پێغەمبەری خوا ﷺ و خێزانەکەی لە درێژییەکەی پاڵکەوتن.

پێغەمبەری خوا ﷺ خەوت تا نیوەی شەو، یان کەمێک پێش یان دوای ئەوە، لە خەو هەستا و بە دەستی خەوەکەی لە ڕووخساری خۆی سڕییەوە، پاشان دە ئایەتی کۆتایی سوورەتی ئالی عیمرانی خوێندەوە. پاشان چوو بۆ مێزەکێکی ئاوی هەڵواسراو و دەستنوێژی لێ گرت و بە باشی دەستنوێژی گرت، پاشان هەستا بۆ نوێژ. عەبدوڵڵا کوڕی عەباس گوتی: منیش هەستا و هەمان ئەوەی ئەوی کرد کرد؛ پاشان چووم و لە تەنیشتی وەستام. پێغەمبەری خوا ﷺ دەستی ڕاستی خستە سەر سەرم و گوێی ڕاستی گرت و کەمێک پێی دا.

دوو ڕکعەت، پاشان دوو ڕکعەت، پاشان دوو ڕکعەت، پاشان دوو ڕکعەت، پاشان دوو ڕکعەت، پاشان دوو ڕکعەت نوێژی کرد و پاشان ویتری کرد. دوای ئەوە پاڵکەوت تا موئەزین هات و ئاگاداری کردەوە؛ ئەویش هەستا و دوو ڕکعەتی سووک نوێژی کرد، پاشان چوو و نوێژی بەیانی کرد. هەموو نووسەرانی کتێبە سێحاحەکانیش بە چەند ڕێگایەک لە مالیکەوە هەر بەم شێوەیە ڕیوایەتیان کردووە. موسلیم و ئەبوو داودیش بە چەند سەندێکی تردا لە مەخرەمە کوڕی سولەیمانەوە ڕیوایەتیان کردووە.

ڕێگایەکی تری ئەم حەدیثە لە عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە: ئەبووبەکر کوڕی مَردەوەیه گوتوویەتی: محەممەد کوڕی ئەحمەد کوڕی محەممەد کوڕی عەلی بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: ئەبوویەحیا کوڕی ئەبی مەسرە پێی ڕاگەیاندین، خەلاد کوڕی یەحیا پێی ڕاگەیاندین، یونوس کوڕی ئەبی ئیسحاق پێی ڕاگەیاندین، لە مِنهال کوڕی عەمر، لە عەلی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەباس، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە، کە گوتی: عەباس فەرمانی پێ کردم شەو لە ماڵی پێغەمبەری خوا ﷺ بمێنمەوە و چاودێری نوێژەکەی بکەم. پێغەمبەری خوا ﷺ نوێژی عیشای کۆتایی بە خەڵک کرد. کاتێک لە مزگەوتدا کەس نەمایەوە جگە لە خۆی، هەستا و بە تەنیشتمدا تێپەڕی و فەرمووی: «ئەمە کێیە؟ عەبدوڵڵایە؟»

گوتم: بەڵێ. فەرمووی: «کەواتە چی؟» گوتم: عەباس فەرمانی پێ کردم ئەمشەو لە لات بمێنمەوە. فەرمووی: «باشە، وەرە». کاتێک چووە ژوورەوە، فەرمووی: «ئەی عەبدوڵڵا، فەرشەکە دابنێ؟» بالشتێکی لە پێستی قژداری ئاژەڵان هێنا. پێغەمبەری خوا ﷺ لەسەری خەوت تا گوێم لە خرپەی خەوتنی بوو؛ پاشان لەسەر جێگاکەی دانیشت و سەری بەرز کردەوە بۆ ئاسمان و فەرمووی: «پاک و بێگەردی پاشای پاک و بێگەرد»، سێ جار؛ پاشان ئەم ئایەتانەی کۆتایی سوورەتی ئالی عیمرانی خوێندەوە تا کۆتایی.

موسلیم و ئەبوو داود و نەسائییش لە حەدیسی عەلی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە حەدیثێکیان لەبارەی ئەمەوە ڕیوایەت کردووە. ڕێگایەکی تری عەبدوڵڵا کوڕی عەباس: کوڕی مَردەوەیه لە حەدیسی عاصم کوڕی بەهدەلە، لە هەندێک لە هاوەڵانی، لە سەعید کوڕی جوبەیر، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە ڕیوایەت دەکات کە پێغەمبەر ﷺ شەوێک، دوای تێپەڕبوونی بەشێک لە شەو، دەرچوو و سەیری ئاسمانی کرد و ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «بەڕاستی لە دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوی و جیاوازیی شەو و ڕۆژدا نیشانە هەن بۆ خاوەن‌عەقڵەکان» تا کۆتایی سوورەتەکە.

پاشان فەرمووی: «خوایە، لە دڵمدا ڕووناکییەک دابنێ، لە بیستنمدا ڕووناکییەک، لە بینینمدا ڕووناکییەک، لە لای ڕاستمدا ڕووناکییەک، لە لای چەپمدا ڕووناکییەک، لە پێشمدا ڕووناکییەک، لە پشتمدا ڕووناکییەک، لە سەرمدا ڕووناکییەک، لە ژێرمدا ڕووناکییەک دابنێ و ڕووناکییەکم بۆ لە ڕۆژی قیامەتدا گەورە بکە». ئەم پاڕانەوەیە لە هەندێک ڕێگای حەدیثی سەحیحەوە، بە ڕیوایەتی کورەیب لە عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە، جێگیرە. پاشان کوڕی مَردەوەیه و ئیبن ئەبی حاتم لە حەدیسی جەعفەر کوڕی ئەبی موغیرە، لە سەعید کوڕی جوبەیر، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەباسەوە ڕیوایەتی دەکەن کە قورەیش چوون بۆ لای جولەکەکان و پرسیاریان کرد: «موسا چ پەیامە نیشانەییانەی بۆ هێنابوون؟»

گوتیان: «عەسایەکەی و دەستی سپییەکەی کە بۆ بینەران دەدرەوشایەوە». پاشان چوون بۆ لای مەسیحییەکان و پرسیاریان کرد: «عیسا لای ئێوە چۆن بوو؟» گوتیان: «کوێرە لەدایکبووەکان و گڕگرتووانی چاک دەکردەوە و مردووەکانی زیندوو دەکردەوە». پاشان چوون بۆ لای پێغەمبەر ﷺ و گوتیان: «داوا لە پەروەردگارت بکە سەفا بۆمان بکاتە زێڕ».

پێغەمبەر ﷺ لە پەروەردگاری خۆی، عەزیز و جەلیل، پاڕایەوە؛ ئینجا ئەم ئایەتەی دابەزی: «بەڕاستی لە دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوی و جیاوازیی شەو و ڕۆژدا نیشانە هەن بۆ خاوەن‌عەقڵەکان». فەرمووی: «با لەوانە ورد ببنەوە». ئەمە دەقی ڕیوایەتی کوڕی مَردەوەیه. تەبرانییش پێشتر لە سەرەتای ئایەتەکەدا ڕیوایەتی ئەم حەدیثەی هێناوەتەوە.

ئەمە وا دەردەخات کە ئەم ئایەتانە لە مەککە دابەزیون، بەڵام بەناوبانگ ئەوەیە کە لە مەدینە دابەزیون؛ بەڵگەی ئەوەش حەدیثێکی ترە. کوڕی مَردەوەیه گوتوویەتی: ئیسماعیل کوڕی عەلی کوڕی ئیسماعیل بۆمانی گێڕایەوە، ئەحمەد کوڕی عەلی حەرانی پێی ڕاگەیاندبوو، شوجاع کوڕی ئەشرەس بۆمانی گێڕایەوە، حەشرەج کوڕی نەباتەی واسطی، ئەبوو مەکریم، پێی ڕاگەیاندبوو، لە کەلبی، واتە ئەبوو جەناب، لە عەتاءوە، کە گوتی: من و عەبدوڵڵا کوڕی عومەر و عوبەید کوڕی عومەیر چووین بۆ لای عائیشە، ڕەزای خوای لێ بێت. چووینە ژوورەوە و پەردەیەک لە نێوان ئێمە و ئەودا بوو. عائیشە گوتی: «ئەی عوبەید، چی ڕێگرتوویت لە سەردانمان؟»

گوتی: «وتەی شاعیر: ‹سەردان بکە، هەندێک جار، تا خۆشەویستی زیاد ببێت›». عەبدوڵڵا کوڕی عومەر گوتی: «وازمان لێ بهێنە و پێمان بڵێ سەرسوڕهێنەرترین شت چی بوو کە لە پێغەمبەری خوا ﷺ بینیوتە؟» عائیشە گریا و گوتی: «هەموو کارەکانی سەرسوڕهێنەر بوون. شەوێک هاتە لام و پێستی بە پێستمەوە کەوت، پاشان فەرمووی: ‹وازم لێ بهێڵە تا پەرستشی پەروەردگارم بکەم›.

گوتم: ‹بەخوا من حەز لە نزیکی تۆ دەکەم، و حەز دەکەم پەرستشی پەروەردگارت بکەیت›. چوو بۆ لای تەشتەکە و دەستنوێژی گرت، بەڵام زۆر ئاوی بەکار نەهێنا. پاشان هەستا و نوێژی کرد و ئەوەندە گریا کە ڕیشی تەڕ بوو؛ پاشان سوژدەی برد و گریا تا زەوی تەڕ بوو. پاشان لەسەر لای خۆی پاڵکەوت و گریا تا بلال هات بۆ ئاگادارکردنەوەی بە نوێژی بەیان».

عائیشە گوتی: «گوتم: ئەی پێغەمبەری خوا، بۆچی دەگرییت؟ خوا گوناهەکانی پێشووت و داهاتووی لێ خۆش کردووە». فەرمووی: «ئەی بلال، چی ڕێگریم دەکات لە گریان، لە کاتێکدا ئەم ئایەتە ئەمشەو بۆم دابەزیوە: ‹بەڕاستی لە دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوی و جیاوازیی شەو و ڕۆژدا نیشانە هەن بۆ خاوەن‌عەقڵەکان›». پاشان فەرمووی: «وای بەو کەسەی ئەم ئایەتانە بخوێنێتەوە و لێیان ورد نەبێتەوە».

عەبدو کوڕی حومەیدیش ئەم ڕیوایەتەی لە جەعفەر کوڕی عەون، لە ئەبوو جەنابی کەلبی، لە عەتاءوە بە درێژتر و تەواوتر گێڕایەوە. هەروەها ئەبوو حاتم کوڕی حەببانی لە «سەحیح»ەکەیدا لە عیمران کوڕی موسا، لە عوسمان کوڕی ئەبی شەیبە، لە یەحیا کوڕی زەکەریا، لە ئیبراهیم کوڕی سوەیدی نەخەعی، لە عەبدولمەلیک کوڕی ئەبی سولەیمان، لە عەتاءوە هەر بەم شێوەیە ڕیوایەتی کردووە. عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد کوڕی ئەبی دونیا لە کتێبی «التفكر والاعتبار»دا لە شوجاع کوڕی ئەشرەسەوە ئەم حەدیثەی گێڕایەوە.

پاشان گوتی: حەسەن کوڕی عەبدولعەزیز بۆمی گێڕایەوە و گوتی: سونەیدم بیست کە لە سوفیان، واتە سوفیانی سەوری، ڕیوایەت دەکات و بەرز دەیباتەوە بۆ پێغەمبەر ﷺ: «ئەوەی کۆتایی ئالی عیمران بخوێنێتەوە و لێی ورد نەبێتەوە، وای بە حاڵی». پەنجەکانی دەژماردەوە تا دەی گەیاند. حەسەن کوڕی عەبدولعەزیز گوتی: عوبەید کوڕی سائب پێمی ڕاگەیاند کە لە ئەوزاعی پرسی: «کۆتایی وردبوونەوە لەمانەدا چییە؟» گوتی: «دەیانخوێنێتەوە لەگەڵ تێگەیشتن لێیان».

کوڕی ئەبی دونیا گوتی: قاسم کوڕی هاشم بۆمی گێڕایەوە، عەلی کوڕی عەیّاش بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولڕەحمان کوڕی سولەیمان گوتی: لە ئەوزاعیم پرسی لە کەمترین ڕادەی وردبوونەوە لەم ئایەتانە و ئەوەی لەو مەلامەتە ڕزگاری دەکات. کەمێک بێدەنگ بوو، پاشان گوتی: «دەیانخوێنێتەوە لەگەڵ تێگەیشتن لێیان». خوای لێ ڕازی بێت؛ کەلبی؛ خوای گەورە؛ عەبدوڵڵا کوڕی عومەر. حەدیثێکی تری نامۆ: ئەبووبەکر کوڕی مَردەوەیه گوتوویەتی: عەبدولڕەحمان کوڕی بەشیر کوڕی نومەیر پێی ڕاگەیاندین، ئیسحاق کوڕی ئیبراهیمی بەستی پێی ڕاگەیاندین.

[هەروەها] گوتی: ئیسحاق کوڕی ئیبراهیم کوڕی زەید پێی ڕاگەیاندین، ئەحمەد کوڕی عەمر پێی ڕاگەیاندین؛ هەردووکیان گوتیان: هیشام کوڕی عەممار پێی ڕاگەیاندین، سولەیمان کوڕی موسای زوهری پێی ڕاگەیاندین، موڵاهیڕ کوڕی ئەسلەم مەخزومی پێی ڕاگەیاندین، سەعید کوڕی ئەبی سەعید مەقبوری پێی ڕاگەیاندین، لە ئەبوو هورەیرەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ هەموو شەوێک دە ئایەت لە کۆتایی سوورەتی ئالی عیمرانی دەخوێندەوە. موڵاهیڕ کوڕی ئەسلەم لاوازە.

تەفسیری بەغەوی

«پەروەردگارمان، بەڕاستی هەرکەسێک بخەیتە ناو ئاگری دۆزەخ، بەڕاستی ڕیسوات کردووە»؛ واتە سووک و بێبایەخت کردووە. هەندێک گوتوویانە: لەناوی بردووە؛ هەندێکی تر گوتوویانە: ڕیسوای کردووە، بەپێی فەرموودەی خوای گەورە: «و لەبارەی میوانەکانمدا ڕیسوام مەکە» (هود: ٧٨). ئەگەر بگوترێت: خوای گەورە فەرموویەتی: «لەو ڕۆژەدا خوا پێغەمبەر و ئەوانەی لەگەڵیدا باوەڕیان هێناوە ڕیسوا ناکات» (التحریم: ٨)، لە کاتێکدا هەندێک لە باوەڕداران دەچنە دۆزەخ؛ کەواتە چۆن فەرموویەتی: «بەڕاستی هەرکەسێک بخەیتە ناو ئاگری دۆزەخ، بەڕاستی ڕیسوات کردووە»؟ وەڵامیان ئەوەیە کە ئەنەس و قەتادە گوتوویانە: واتە ئەوەی لە دۆزەخدا هەمیشە بمێنێتەوە، بەڕاستی ڕیسوا دەبێت.

سەعید کوڕی موسەییب گوتوویەتی: ئەمە تایبەتە بەو کەسەی لە دۆزەخەوە دەرناچێت. لە ئەنەس، ڕەزای خوای لێ بێت، ڕیوایەت کراوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «بەڕاستی خوا کۆمەڵێک دەخاتە ناو دۆزەخ و پاشان لێی دەریان دەهێنێت». «و بۆ ستەمکاران هیچ یاریدەدەرێک نییە».

«پەروەردگارمان، بەڕاستی ئێمە گوێمان لە بانگخوازێک بوو»؛ مەبەست محەممەد ﷺە، ئەمە عەبدوڵڵا کوڕی مەسعوود و عەبدوڵڵا کوڕی عەباس، ڕەزای خوایان لێ بێت، و زۆربەی خەڵک گوتوویانە. قورەزی گوتوویەتی: مەبەست قورئانە، چونکە هەموو کەسێک پێغەمبەر نابینێت. «کە بانگی دەکرد بۆ باوەڕ»؛ واتە بۆ باوەڕ بانگی دەکرد. «کە باوەڕ بە پەروەردگارتان بهێنن؛ ئینجا باوەڕمان هێنا.

پەروەردگارمان، گوناهەکانمان ببەخشە و خراپەکانمان لێ بسڕەوە و بمانمرێنە لەگەڵ چاکاندا»؛ واتە لە نێو چاکاندا.

«ئەوانەی خوا یاد دەکەن لە کاتی وەستان و دانیشتن و پاڵکەوتن بەسەر لایەکدا». عەلی کوڕی ئەبی تالیب و عەبدوڵڵا کوڕی عەباس، ڕەزای خوایان لێ بێت، و نەخەعی و قەتادە گوتوویانە: مەبەست ئەوەیە نوێژ دەکەن بە وەستان؛ ئەگەر نەیانتوانی، بە دانیشتن؛ ئەگەر نەیانتوانی، بە پاڵکەوتن بەسەر لایەکدا.

ئەبوو عوسمان سەعید کوڕی ئیسماعیل دەڵێت: ئەبوو محەممەد عەبدولجەبار کوڕی محەممەد جەڕاحی بۆمانی گێڕایەوە، ئەبوو عەبباس محەممەد کوڕی ئەحمەد مەحبوبی بۆمانی گێڕایەوە، ئەبوو عیسا محەممەد کوڕی عیسا تیرمیزی بۆمانی گێڕایەوە، هەناد بۆمانی گێڕایەوە، وەکیع لە ئیبراهیم کوڕی تەهمان، لە حوسەین موەللیم، لە عەبدوڵڵا کوڕی بورەیدە، لە عیمران کوڕی حوسەینەوە کە گوتی: لە پێغەمبەری خوا ﷺم پرسی لەبارەی نوێژی نەخۆشەوە، فەرمووی: «بە وەستان نوێژ بکە، ئەگەر نەیتوانی بە دانیشتن، و ئەگەر نەیتوانی بە پاڵکەوتن بەسەر لایەکدا».

بەڵام پێشەوایانی تەفسیر گوتوویانە: مەبەستیان بەردەوامبوونە لە زیکر لە هەموو بارودۆخێکدا؛ چونکە مرۆڤ زۆر کەمە لە یەکێک لەم سێ بارودۆخەدا نەبێت. هاوشێوەی ئەمە لە سوورەتی نیساءدا هاتووە: «کاتێک نوێژتان تەواو کرد، خوا یاد بکەن لە کاتی وەستان و دانیشتن و پاڵکەوتنتان بەسەر لایەکدا» (النساء: ١٠٣). «و لە دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوی ورد دەبنەوە» و لەو شتانەی لەواندا بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر دروست کراون؛ تا ئەوەیان بۆ دەربکەوێت کە خوا توانای دروستکردنی هەیە و بەڕێوەبەر و دانا وە. ئیبن عەون گوتوویەتی: «وردبوونەوە غافڵبوون لادەبات و ترس لە دڵ دروست دەکات، وەک چۆن ئاو ڕووەک لە زەویدا دەخاتەوە.

دڵەکان بە هیچ شتێک وەک خەم و وردبوونەوە پاک و ڕوون ناکرێنەوە». «پەروەردگارمان»؛ واتە ئەمە دەڵێن: ئەی پەروەردگارمان! «ئەمەی»؛ وشەکەی بۆ هەموو دروستکراوەکان گەڕاندووەتەوە، بۆیە بە شێوەی نێرینەی تاک هاتووە و نەک مۆنەسی تاک. «بە بێ هۆ»؛ واتە بە بێ مەبەست و گاڵتە، بەڵکو بۆ کارێکی مەزن دروستت کردووە.

وشەی «باطلا» بە لابردنی پێشگرێک لە ڕستەکەدا لە حاڵەتی نەسبدایە؛ واتە «بە بێ هۆ». «پاک و بێگەردیت؛ کەواتە لە سزای ئاگری دۆزەخ بمانپارێزە».

«پەروەردگارمان، ئەوەی بەڵێنت پێ داوین بەهۆی پێغەمبەرەکانت»؛ واتە بەهۆی ئەوەی پێغەمبەرەکانت لەسەر زاری خۆیان بەڵێنیان پێ داوین. «و لە ڕۆژی قیامەتدا ڕیسوامان مەکە»؛ واتە سزا مەدە، لەناومان مەبە، ڕیسوامان مەکە و سووکمان مەکە. «بەڕاستی تۆ بەڵێن ناشکێنیت». ئەگەر بگوترێت: بۆچی دەڵێن: «پەروەردگارمان، ئەوەی بەڵێنت پێ داوین بەهۆی پێغەمبەرەکانت پێمان ببەخشە» لە کاتێکدا دەیانزانی خوا بەڵێن ناشکێنێت؟

وەڵامیان ئەوەیە کە شێوەی ڕستەکە پاڕانەوەیە، بەڵام ماناکەی هەواڵدانە؛ واتە: «بەڵێنی خۆت بەجێ دەهێنیت بۆمان». مەبەستی تەقدیرییەکەی ئەوەیە: «کەواتە گوناهەکانمان ببەخشە، خراپەکانمان لێ بسڕەوە و لە ڕۆژی قیامەتدا ڕیسوامان مەکە، تا بەڵێنەکەت پێمان ببەخشیت لە فەزل و بەزەیی». هەندێک گوتوویانە: مەبەست ئەوەیە پەروەردگارمان، لەو کەسانەمان بکە کە شایستەی پاداشتەکەتن و ئەوەیان پێ دەبەخشیت کە بەهۆی پێغەمبەرەکانت بەڵێنت پێیان داون؛ چونکە دڵنیا نەبوون لەوەی شایستەی ئەو کرامەتە بن، بۆیە داوایان کرد خوا لەو کەسانەیان بکات کە شایستەی دەبن. هەندێکیش گوتوویانە: داوایان کرد بەڵێنی سەرکەوتن بەسەر دوژمناندا زوو جێبەجێ بکرێت.

گوتیان: دەزانین بەڵێنت ناشکێنیت، بەڵام لە ئارامییەکەت بەرگە ناگرین؛ کەواتە ڕیسوایی دوژمنەکانمان زوو بکە و بەسەریاندا سەرکەوتوومان بکە.