Prośby o przebaczenie i ocalenie

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

Gdy wspomnieli o tym, że Bóg umożliwił im uwierzenie, i uczynili ze swej wiary środek do osiągnięcia pełni łaski, poprosili Go o nagrodę za to oraz o spełnienie tego, co obiecał im za pośrednictwem Swoich posłańców: zwycięstwa i triumfu na tym świecie, a także zdobycia zadowolenia Boga i Jego Ogrodu w życiu przyszłym. On bowiem, Najwyższy, nie łamie obietnicy. Bóg wysłuchał ich modlitwy i przyjął ich błagalne prośby. Dlatego powiedzieli:

„Panie nasz! My słyszeliśmy wzywającego, który wzywał do wiary” — a był nim Muhammad, pokój i błogosławieństwo Boga z nim — to znaczy: wzywał ludzi do niej i zachęcał ich do niej, zarówno w jej podstawach, jak i w jej gałęziach.

„I uwierzyliśmy” — to znaczy: odpowiedzieliśmy mu bez zwłoki i pospieszyliśmy ku wierze. W tych słowach oznajmiają, że Bóg obdarzył ich łaską, cieszą się Jego darem i zwracają się do Niego, prosząc, by przebaczył im grzechy i odpuścił złe czyny, ponieważ dobre uczynki usuwają złe. Ten, który obdarzył ich wiarą, obdarzy ich także pełnym bezpieczeństwem.

„Powołaj nas razem z pobożnymi” — ta prośba obejmuje błaganie o możność czynienia dobra i porzucenia zła, dzięki czemu sługa znajdzie się wśród pobożnych, a także o wytrwałość w tym aż do śmierci.

Następnie opisał ludzi obdarzonych rozumem jako tych, którzy „wspominają Boga”, niezależnie od stanu: „stojąc, siedząc i leżąc na boku”. Obejmuje to wszelkie rodzaje wspominania Boga słowem i sercem, a także modlitwę: na stojąco, jeśli człowiek nie jest w stanie — siedząc, a jeśli i tego nie może — leżąc na boku. Są też tymi, którzy „rozmyślają nad stworzeniem niebios i ziemi”, aby dzięki nim poznać cel ich stworzenia. Werset ten wskazuje, że rozmyślanie jest aktem czci i cechą bliskich Bogu, którzy Go poznali.

Kiedy rozmyślają nad stworzeniem, pojmują, że Bóg nie stworzył go na próżno, i mówią: „Panie nasz! Nie stworzyłeś tego nadaremnie. Niech Ci będzie chwała!” — wolny jesteś od wszystkiego, co nie przystoi Twojemu majestatowi. Przeciwnie, stworzyłeś je w prawdzie i dla prawdy, tak iż jest ono prawdą wypełnione.

„Uchroń nas od kary ognia” — zachowując nas od złych czynów i umożliwiając nam spełnianie dobrych uczynków, dzięki którym ocalimy się od ognia. Prośba ta zawiera także prośbę o Raj, gdyż jeśli Bóg ochroni ich przed karą ognia, dostaną się do Raju. Lecz ponieważ bojaźń napełniała ich serca, prosili Boga o to, co było dla nich najważniejsze:

„Panie nasz! Zaprawdę, kogo Ty wprowadzisz do ognia, tego okryłeś hańbą” — ponieważ ściągnął na siebie gniew Boga, Jego aniołów i Jego bliskich, a także hańbę, od której nie ma ucieczki ani wybawcy. Dlatego powiedział: „Dla ludzi niesprawiedliwych nie będzie pomocników”, którzy wybawiliby ich od Jego kary. Werset ten wskazuje, że wejdą do ognia z powodu swojej niesprawiedliwości.

Tafsir imama Ibn Kathira

Następnie powiedzieli: „Panie nasz! Zaprawdę, kogo Ty wprowadzisz do ognia, tego okryłeś hańbą” — to znaczy: poniżyłeś go i ujawniłeś jego hańbę zgromadzonym. „Dla ludzi niesprawiedliwych nie będzie pomocników” — to znaczy, że w Dniu Zmartwychwstania nie będzie nikogo, kto osłoniłby ich przed Tobą ani odwrócił od tego, co dla nich postanowiłeś.

„Panie nasz! My słyszeliśmy wzywającego, który wzywał do wiary” — to znaczy: wzywającego do wiary, którym był Posłaniec, pokój i błogosławieństwo Boga z nim. „Wierzcie w waszego Pana — i uwierzyliśmy” — to znaczy: odpowiedzieliśmy mu i poszliśmy za nim. „Panie nasz!

Przebacz nam nasze grzechy” — to znaczy: dzięki naszej wierze i podążaniu za Twoim Prorokiem przebacz nam nasze grzechy, czyli zakryj je. „Odpuść nam nasze złe czyny” — te, które są między nami a Tobą. „Powołaj nas razem z pobożnymi” — to znaczy: dołącz nas do ludzi prawych.

Następnie Najwyższy opisał ludzi obdarzonych rozumem: „którzy wspominają Boga, stojąc, siedząc i leżąc na boku”. Jak potwierdzono w „Sahih al-Bukhari”, przekazując od Imrana ibn Husajna, niech Bóg będzie z niego zadowolony, Posłaniec Boga powiedział: „Módl się na stojąco; jeśli nie możesz, to siedząc, a jeśli nie możesz, to leżąc na boku”. Oznacza to, że nie przestają wspominać Go w żadnym stanie: w głębi duszy, w sercach i językami.

„I rozmyślają nad stworzeniem niebios i ziemi” — to znaczy, pojmują mądrość zawartą w nich, która wskazuje na wielkość Stwórcy, Jego moc, wiedzę, mądrość, wolę i miłosierdzie. Szejch Abu Sulayman ad-Darani powiedział: „Wychodzę z domu i nie pada mój wzrok na żadną rzecz, bym nie dostrzegł w niej albo dobrodziejstwa Boga wobec mnie, albo pouczenia dla mnie”. Przekazał to Ibn Abi ad-Dunya w księdze „At-tafakkur wa-l-i‘tibar” („Rozmyślanie i wyciąganie pouczeń”). Od al-Hasana al-Basriego przekazano, że powiedział: „Godzina rozmyślania jest lepsza niż noc modlitwy”.

Al-Fudajl przekazał, że al-Hasan powiedział: „Rozmyślanie jest zwierciadłem, które ukazuje ci twoje dobre i złe uczynki”. Sufjan ibn ‘Ujajna powiedział: „Rozmyślanie jest światłem, które wnika do serca”. Niekiedy przytaczał te słowa:

„Gdy człowiek jest skłonny do rozmyślania, w każdej rzeczy znajdzie pouczenie”.

Przekazano, że Jezus, pokój z nim, powiedział: „Szczęśliwy jest ten, którego mowa jest wspominaniem Boga, którego milczenie jest rozmyślaniem, a którego spojrzenie — wyciąganiem pouczeń”. Mędrzec Lukman powiedział: „Długie przebywanie w samotności sprzyja rozmyślaniu, a długie rozmyślanie wskazuje, że zapukało się do bramy Raju”. Wahb ibn Munabbih powiedział: „Kto długo rozmyśla, ten z pewnością pojmuje; kto pojmuje, ten z pewnością zdobywa wiedzę; a kto zdobywa wiedzę, ten z pewnością postępuje według niej”.

‘Umar ibn ‘Abd al-‘Aziz powiedział: „Mowa o wspominaniu Boga, potężnego i majestatycznego, jest dobra, a rozmyślanie nad Jego dobrodziejstwami jest najlepszym aktem czci”. Mugis al-Aswad mówił: „Codziennie odwiedzajcie groby, by skłaniały was do rozmyślania; przywołujcie w sercach miejsce zgromadzenia; wyobrażajcie sobie, jak obie grupy odchodzą — jedne do Raju, drugie do Ognia; napełniajcie serca i ciała wspominaniem Ognia, jego maczug i warstw”. Płakał wtedy, aż upadał nieprzytomny pośród towarzyszy. ‘Abd Allah ibn al-Mubarak przekazał, że pewien mężczyzna przechodził obok mnicha przy cmentarzu i śmietniku.

Mnich zawołał go: „Mnichu, masz przy sobie dwa skarby tego świata, z których możesz wyciągnąć pouczenie: skarb ludzi i skarb majątku”. Przekazano od Ibn ‘Umara, że gdy chciał zatroszczyć się o swoje serce, przychodził do zrujnowanego miejsca, stawał u jego wejścia i smutnym głosem wołał: „Gdzie są jego mieszkańcy?”. Potem zwracał się do siebie i mówił: „Wszystko przeminie oprócz Jego oblicza” (28:88). Ibn ‘Abbas powiedział: „Dwie umiarkowanie długie rak‘aty odprawione z rozmyślaniem są lepsze niż nocna modlitwa, gdy serce jest nieuważne”.

Al-Hasan powiedział: „Synu Adama, jedz do jednej trzeciej żołądka, pij do jednej trzeciej, a pozostałą trzecią zostaw, byś mógł oddychać i rozmyślać”. Jeden z mędrców powiedział: „Kto patrzy na ten świat, nie wyciągając pouczeń, temu wzrok serca zaćmiewa się na miarę jego nieuwagi”. Biszr al-Hafi powiedział: „Gdyby ludzie rozmyślali nad wielkością Boga, nie byliby Mu nieposłuszni”. Al-Hasan przekazał od ‘Amira ibn ‘Absa, że słyszał więcej niż jednego, dwóch czy trzech towarzyszy Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, mówiących: „Jasnością wiary, czyli światłem wiary, jest rozmyślanie”.

Przekazano, że Jezus, pokój z nim, powiedział: „Synu Adama, słaby człowieku, bój się Boga, gdziekolwiek jesteś; bądź na tym świecie jak gość; uczyń meczety swym domem; naucz oczy płakać, ciało — cierpliwości, a serce — rozmyślania; nie martw się o jutrzejsze utrzymanie”. Przekazano, że Amir al-Mu’minin ‘Umar ibn ‘Abd al-‘Aziz, niech Bóg będzie z niego zadowolony, pewnego dnia płakał pośród swoich towarzyszy. Zapytano go o powód, a on odpowiedział: „Rozmyślałem nad tym światem, jego przyjemnościami i pragnieniami, i wyciągnąłem pouczenie z niego samego: ledwie jego rozkosze dobiegną końca, już gorycz je zakłóca.

Jeśli nie ma w nim pouczenia dla tego, kto chce wyciągnąć naukę, są w nim przestrogi dla tego, kto chce pamiętać”. Ibn Abi ad-Dunya powiedział: „Al-Husajn ibn ‘Abd ar-Rahman wyrecytował mi te wersy:

Rozmyślanie jest uciechą wierzącego, a wyciąganie pouczeń — jego radością. Wysławiamy samego Boga — każdy z nas jest zagrożony. Niejeden lekkomyślny człowiek — jego życie już minęło, a on tego nie dostrzegł. Niejeden żył w piękniejszych warunkach, niż śmiałby sobie życzyć, w szmerze strumieni, w cieniu drzew, w radości z roślin i słodyczy owoców.

Czas szybko odmienił jego los oraz los jego rodziny. Wysławiamy samego Boga — w tym jest pouczenie. W tym jest nauka dla człowieka rozumnego, jeśli zechce wyciągnąć z niej wnioski”.

Najwyższy zganił tych, którzy nie wyciągają nauki z Jego stworzeń wskazujących na Jego istotę, przymioty, prawo, wyrok i znaki, mówiąc: „Ileż jest znaków w niebiosach i na ziemi, obok których oni przechodzą, odwracając się od nich! Większość z nich nie wierzy w Boga, nie przypisując Mu współtowarzyszy” (12:105–106). Pochwalił zaś wierzących sług: „którzy wspominają Boga, stojąc, siedząc i leżąc na boku, i rozmyślają nad stworzeniem niebios i ziemi”, mówiąc: „Panie nasz!

Nie stworzyłeś tego nadaremnie” — to znaczy: nie stworzyłeś tego stworzenia bez celu, lecz stworzyłeś je w prawdzie, aby wynagrodzić tych, którzy czynili zło, za to, co uczynili, i obdarzyć najpiękniejszą nagrodą tych, którzy czynili dobro. Następnie uznali Go za wolnego od bezcelowości i stwarzania fałszu, mówiąc: „Niech Ci będzie chwała!” — to znaczy: jesteś zbyt wzniosły, by stworzyć coś na próżno.

„Uchroń nas od kary ognia” — o Ty, który stworzyłeś wszystko w prawdzie i sprawiedliwości, o Ty, który jesteś wolny od niedoskonałości, skazy i bezcelowego działania, uchroń nas od kary Ognia dzięki Twojej mocy i sile; skieruj nas ku uczynkom, z których będziesz zadowolony, i umożliw nam spełnianie dobrych czynów, które poprowadzą nas do Ogrodów Rozkoszy i uchronią przed Twoją bolesną karą. (28:88; 12:105–106).

„Panie nasz! Daj nam to, co nam obiecałeś za pośrednictwem Twoich posłańców” — niektórzy mówili, że oznacza to: za wiarę w Twoich posłańców. Inni mówili, że chodzi o to, co obiecałeś za pośrednictwem słów Twoich posłańców — i to jest trafniejsze. Imam Ahmad powiedział: Opowiedział nam Abu al-Jaman, opowiedział nam Isma‘il ibn ‘Ayyasz, od ‘Amra ibn Muhammada, od Abu ‘Ikala, od Anasa ibn Malika, niech Bóg będzie z niego zadowolony, że Posłaniec Boga powiedział: „Aszkalon jest jednym z dwóch oblubieńców.

Bóg wskrzesi stamtąd w Dniu Zmartwychwstania siedemdziesiąt tysięcy ludzi, którzy nie będą rozliczani, i wskrzesi stamtąd pięćdziesiąt tysięcy męczenników, którzy przybędą jako posłowie do Boga. Będą tam szeregi męczenników, z odciętymi głowami trzymanymi w rękach, a krew będzie tryskać z ich żył szyjnych. Powiedzą: «Panie nasz! Daj nam to, co nam obiecałeś za pośrednictwem Twoich posłańców, i nie zawstydzaj nas w Dniu Zmartwychwstania.

Ty przecież nie łamiesz obietnicy!». Wtedy Bóg powie: «Mój sługa powiedział prawdę. Obmyjcie ich w rzece al-Bajda». Wyjdą z niej czyści i biali, po czym będą mogli wędrować po Raju, gdzie zechcą”. Hadis ten należy do rzadkich przekazów w „Musnadzie”; niektórzy uznają go za zmyślony, a Bóg wie najlepiej.

„I nie zawstydzaj nas w Dniu Zmartwychwstania” — to znaczy: wobec zgromadzonych. „Ty przecież nie łamiesz obietnicy” — musi spełnić się to, co Twoi posłańcy przekazali jako obietnicę: powstanie w Dniu Zmartwychwstania przed Tobą.

Hafiz Abu Ja‘la powiedział: Opowiedział nam al-Harith ibn Surajdż, opowiedział nam al-Mu‘tamir, opowiedział nam al-Fadl ibn ‘Isa, od Muhammada ibn al-Munkadira, że Dżabir ibn ‘Abd Allah przekazał mu, iż Posłaniec Boga powiedział: „Hańba i zawstydzenie, które dosięgną syna Adama w Dniu Zmartwychwstania, gdy stanie przed Bogiem, potężnym i majestatycznym, będą tak wielkie, że człowiek będzie pragnął, aby nakazano mu wejść do Ognia”. To rzadki hadis.

Ustalone jest, że Posłaniec Boga odmawiał tych dziesięciu wersetów na końcu sury Al ‘Imran, gdy wstawał w nocy, by odprawić modlitwę tahadżdżud. Al-Bukhari, niech Bóg się nad nim zmiłuje, powiedział: Opowiedział nam Sa‘id ibn Abi Marjam, opowiedział nam Muhammad ibn Dża‘far, przekazał mi Szarik ibn ‘Abd Allah ibn Abi Namir, od Kurajba, od Ibn ‘Abbasa, który powiedział: Spędziłem noc u mojej ciotki Majmuny. Posłaniec Boga rozmawiał przez chwilę ze swoją rodziną, a potem zasnął.

Gdy nadeszła ostatnia jedna trzecia nocy, usiadł, spojrzał w niebo i powiedział: „Zaprawdę, w stworzeniu niebios i ziemi oraz w zmienności nocy i dnia są znaki dla ludzi obdarzonych rozumem”. Następnie wstał, dokonał ablucji i użył siwaku. Pomodlił się jedenaście rak‘at. Potem Bilal ogłosił wezwanie do modlitwy, więc Prorok pomodlił się dwie rak‘aty, a następnie wyszedł i poprowadził ludzi w porannej modlitwie.

Podobnie przekazał Muslim od Abu Bakra ibn Ishaka as-San‘aniego, od Ibn Abi Marjama, z tym samym łańcuchem przekazicieli.

Następnie al-Bukhari przekazał ten hadis różnymi drogami od Malika, od Makhramy ibn Sulajmana, od Kurajba, od Ibn ‘Abbasa, który powiedział: Nocowałem u Majmuny, żony Proroka, która była moją ciotką. Położyłem się w poprzek poduszki, a Posłaniec Boga wraz z rodziną położył się wzdłuż niej. Posłaniec Boga spał, aż minęła połowa nocy — albo obudził się nieco przed nią, albo nieco po niej. Przetarł ręką twarz, aby zetrzeć sen, po czym odczytał dziesięć końcowych wersetów sury Al ‘Imran.

Następnie podszedł do wiszącego bukłaka, dokonał z niego ablucji i starannie ją wykonał, po czym wstał do modlitwy. Ibn ‘Abbas powiedział: Wstałem i zrobiłem tak samo, a potem stanąłem obok niego. Posłaniec Boga położył prawą rękę na mojej głowie, chwycił mnie za prawe ucho i delikatnie je pocierał. Pomodlił się dwie rak‘aty, potem kolejne dwie, i tak dalej, aż odprawił dwanaście rak‘at, a następnie modlitwę witr.

Potem położył się, aż przyszedł muezin. Wstał i pomodlił się dwie lekkie rak‘aty, po czym wyszedł i odprawił poranną modlitwę. Pozostali autorzy zbiorów hadisów również przekazali ten hadis różnymi drogami od Malika. Przekazali go także Muslim i Abu Dawud innymi drogami od Makhramy ibn Sulajmana.

Inną drogą przekazał ten hadis o Ibn ‘Abbasie Abu Bakr ibn Mardawajh: Opowiedział nam Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn ‘Ali, przekazał nam Abu Jahja ibn Abi Masarra, przekazał nam Khallad ibn Jahja, przekazał nam Junus ibn Abi Ishak, od al-Minhal ibn ‘Amra, od ‘Ali ibn ‘Abd Allah ibn ‘Abbas, od ‘Abd Allah ibn ‘Abbasa, który powiedział: Al-‘Abbas polecił mi przenocować u rodziny Posłańca Boga i pilnować jego modlitwy. Posłaniec Boga poprowadził ludzi w wieczornej modlitwie. Gdy w meczecie nie pozostał już nikt oprócz niego, wstał i przechodząc obok mnie, zapytał: „Kto to? ‘Abd Allah?”.

Odpowiedziałem: „Tak”. Zapytał: „A czego chcesz?”. Powiedziałem: „Al-‘Abbas polecił mi dziś nocować u was”. Powiedział: „Zatem chodź, chodź”. Gdy wszedł, zapytał: „Czy przyniesiono posłanie dla ‘Abd Allaha?”. Przyniesiono poduszkę wypełnioną włóknem palmowym.

Posłaniec Boga zasnął na niej i słyszałem jego chrapanie. Potem usiadł na posłaniu, podniósł głowę ku niebu i trzykrotnie powiedział: „Chwała Królowi, Świętemu!”. Następnie recytował wersety z końca sury Al ‘Imran, aż je dokończył. Muslim, Abu Dawud i an-Nasa’i również przekazali hadis w tej sprawie, od ‘Ali ibn ‘Abd Allah ibn ‘Abbasa.

Inną drogą przekazał go Ibn Mardawajh od ‘Asima ibn Bahdali, od jednego z jego towarzyszy, od Sa‘ida ibn Dżubajra, od Ibn ‘Abbasa: Pewnej nocy Prorok wyszedł, gdy część nocy już minęła. Spojrzał w niebo i wyrecytował werset: „Zaprawdę, w stworzeniu niebios i ziemi oraz w zmienności nocy i dnia są znaki dla ludzi obdarzonych rozumem”, aż do końca sury. Potem powiedział: „Boże, umieść światło w moim sercu, światło w moim słuchu i wzroku, światło po mojej prawej i lewej stronie, światło przede mną i za mną, światło nade mną i pode mną, i pomnóż dla mnie światło w Dniu Zmartwychwstania”.

Ta modlitwa jest potwierdzona w niektórych wersjach „Sahih”, w przekazie Kurajba od Ibn ‘Abbasa, niech Bóg będzie z niego zadowolony.

Następnie Ibn Mardawajh i Ibn Abi Hatim przekazali od Dża‘fara ibn al-Mughiry, od Sa‘ida ibn Dżubajra, od Ibn ‘Abbasa, który powiedział: Kurejszyci przyszli do Żydów i zapytali: „Jakie znaki przyniósł wam Musa?”. Odpowiedzieli: „Jego laska i jego biała ręka, widoczna dla patrzących”. Potem przyszli do chrześcijan i zapytali: „Jaki był wśród was ‘Isa?”. Odpowiedzieli: „Uzdrawiał niewidomych od urodzenia i trędowatych oraz wskrzeszał zmarłych”.

Następnie przyszli do Proroka i powiedzieli: „Poproś swego Pana, aby uczynił Safa ze złota”. Prorok modlił się do swego Pana, potężnego i majestatycznego, i wtedy objawiono: „Zaprawdę, w stworzeniu niebios i ziemi oraz w zmienności nocy i dnia są znaki dla ludzi obdarzonych rozumem”. Powiedział: „Niech więc nad tym rozmyślają”. Tak brzmi przekaz Ibn Mardawajha.

At-Tabarani wcześniej przytoczył dłuższą wersję tego hadisu na początku objaśniania wersetu. Wskazuje to, że te wersety są mekkańskie, jednak powszechnie uważa się, że są medyńskie. Dowodem na to jest inny hadis.

Ibn Mardawajh powiedział: Opowiedział nam Isma‘il ibn ‘Ali ibn Isma‘il, przekazał nam Ahmad ibn ‘Ali al-Harrani, opowiedział nam Szudża‘ ibn Aszras, opowiedział nam Haszradż ibn Nabata al-Wasiti Abu Makram, od al-Kalbiego — czyli Abu Dżanaba — od ‘Ata’: Wyruszyłem wraz z Ibn ‘Umarem i ‘Ubaid ibn ‘Umairem do ‘A’iszy, niech Bóg będzie z niej zadowolony. Weszliśmy do niej, a między nami a nią była zasłona. Powiedziała: „‘Ubaidzie, co powstrzymuje cię przed odwiedzaniem nas?”. Odpowiedział: „Słowa poety: «Odwiedzaj rzadko, a wzrośnie miłość»”.

Ibn ‘Umar powiedział: „Pozwól nam, by opowiedziała o najdziwniejszej rzeczy, jaką widziała u Posłańca Boga”. ‘A’isza zapłakała i powiedziała: „Każda jego sprawa była niezwykła. Pewnej nocy przyszedł do mnie, aż jego skóra zetknęła się z moją, a potem powiedział: «Pozwól mi oddawać cześć mojemu Panu»”. Powiedziałam: „Na Boga, kocham twoją bliskość, ale kocham też to, byś oddawał cześć swojemu Panu”.

Podszedł do bukłaka, dokonał ablucji, nie zużywając przy tym dużo wody, a potem wstał do modlitwy. Płakał, aż łzy zmoczyły jego brodę; następnie skłonił się twarzą do ziemi i płakał, aż łzy zmoczyły ziemię; potem położył się na boku i płakał. Gdy przyszedł Bilal, by wezwać go na poranną modlitwę, powiedział: „Posłańcu Boga, dlaczego płaczesz, skoro Bóg przebaczył ci twoje wcześniejsze i późniejsze grzechy?”. Odpowiedział: „Biada ci, Bilalu!

Co mogłoby powstrzymać mnie od płaczu, skoro tej nocy zostało mi objawione: «Zaprawdę, w stworzeniu niebios i ziemi oraz w zmienności nocy i dnia są znaki dla ludzi obdarzonych rozumem»?”. Następnie powiedział: „Biada temu, kto je recytuje, a nie rozmyśla nad nimi!”. Hadis ten w dłuższej i pełniejszej wersji przekazał ‘Abd ibn Humajd od Dża‘fara ibn ‘Auna, od Abu Dżanaba al-Kalbiego, od ‘Ata’.

Podobnie przekazał go Abu Hatim ibn Hibban w swoim „Sahih”, od ‘Imrana ibn Musy, od ‘Uthmana ibn Abi Szejby, od Jahji ibn Zakariyji, od Ibrahima ibn Suwajda an-Nacha‘iego, od ‘Abd al-Malika ibn Abi Sulajmana, od ‘Ata’, który powiedział: Wszedłem wraz z ‘Ubaid ibn ‘Umairem do ‘A’iszy i przytoczył podobny przekaz. Tak samo przekazał go ‘Abd Allah ibn Muhammad ibn Abi ad-Dunya w księdze „At-tafakkur wa-l-i‘tibar”, od Szudża‘a ibn Aszrasa.

Następnie powiedział: Al-Hasan ibn ‘Abd al-‘Aziz opowiedział mi: Słyszałem, jak Sunajd przekazywał od Sufjana — chodzi o as-Sawriego — w formie podniesionej do Proroka: „Biada temu, kto recytuje koniec sury Al ‘Imran, lecz nad nim nie rozmyśla”. Przy tych słowach odliczał palcami dziesięć. Al-Hasan ibn ‘Abd al-‘Aziz powiedział: ‘Ubaid ibn as-Sa’ib poinformował mnie, że zapytano al-Awza‘iego: „Jaki jest cel rozmyślania nad tymi wersetami?”. Odpowiedział: „Recytować je, rozumiejąc ich znaczenie”.

Ibn Abi ad-Dunya powiedział: Qasim ibn Haszim opowiedział mi, ‘Ali ibn ‘Ayyasz opowiedział nam, ‘Abd ar-Rahman ibn Sulajman opowiedział nam: Zapytałem al-Awza‘iego o to, jaką najprostszą korzyść może czerpać człowiek z rozmyślania nad nimi i co uchroni go przed ową przestrogą. Zamilkł na chwilę, a potem powiedział: „Recytować je, rozumiejąc ich znaczenie”. Niech Bóg będzie zadowolony z nich obojga; al-Kalbi; potężny i majestatyczny; ‘Abd Allah ibn ‘Umar.

Jest jeszcze inny, niezwykły hadis. Abu Bakr ibn Mardawajh powiedział: Przekazał nam ‘Abd ar-Rahman ibn Baszir ibn Numajr, przekazał nam Ishak ibn Ibrahim al-Busti. I przekazał nam Ishak ibn Ibrahim ibn Zajd: opowiedział nam Ahmad ibn ‘Amr. Obaj przekazali nam od Hiszama ibn ‘Ammara, który powiedział: Opowiedział nam Sulajman ibn Musa az-Zuhri, opowiedział nam Mazahir ibn Aslam al-Makhzumi, opowiedział nam Sa‘id ibn Abi Sa‘id al-Maqburi, od Abu Hurajry, że Posłaniec Boga każdej nocy recytował dziesięć wersetów z końca sury Al ‘Imran. Mazahir ibn Aslam jest słabym przekazicielem.

Tafsir al-Baghawiego

„Panie nasz! Zaprawdę, kogo Ty wprowadzisz do ognia, tego okryłeś hańbą” — to znaczy: poniżyłeś go. Mówiono też: „zgubiłeś go” albo „zawstydziłeś go”, jak w słowach Najwyższego: „I nie zawstydzaj mnie w sprawie moich gości” (11:78).

Jeśli ktoś zapyta: Bóg Najwyższy powiedział: „W Dniu, kiedy Bóg nie zawstydzi Proroka i tych, którzy uwierzyli wraz z nim” (66:8), a przecież są wśród wierzących tacy, którzy wejdą do Ognia. Jak więc pogodzić to ze słowami: „Zaprawdę, kogo Ty wprowadzisz do ognia, tego okryłeś hańbą”? Odpowiedź brzmi: Anas i Qatada powiedzieli, że znaczenie jest takie: „Kogo pozostawisz w Ogniu na zawsze, tego okryłeś hańbą”. Sa‘id ibn al-Musayyib powiedział, że odnosi się to wyłącznie do tego, kto z niego nie wyjdzie.

Anas, niech Bóg będzie z niego zadowolony, przekazał od Proroka: „Bóg wprowadzi do Ognia pewnych ludzi, a następnie ich z niego wyprowadzi”. „Dla ludzi niesprawiedliwych nie będzie pomocników”.

„Panie nasz! My słyszeliśmy wzywającego” — to znaczy: Muhammada, pokój i błogosławieństwo Boga z nim. Tak powiedzieli Ibn Mas‘ud, Ibn ‘Abbas, niech Bóg będzie z nich zadowolony, oraz większość uczonych. Al-Qurazi powiedział, że chodzi o Koran, gdyż nie każdy spotyka Proroka.

„Który wzywał do wiary” — to znaczy: wzywał ku wierze. „Wierzcie w waszego Pana — i uwierzyliśmy. Panie nasz! Przebacz nam nasze grzechy i odpuść nam nasze złe czyny! Powołaj nas razem z pobożnymi” — to znaczy: zalicz nas do grona pobożnych.

„Którzy wspominają Boga, stojąc, siedząc i leżąc na boku”. ‘Ali ibn Abi Talib, Ibn ‘Abbas, niech Bóg będzie z nich zadowolony, an-Nacha‘i i Qatada powiedzieli: odnosi się to do modlitwy — człowiek modli się na stojąco, a jeśli nie może, to siedząc, a jeśli nie może, to leżąc na boku.

Abu ‘Uthman Sa‘id ibn Isma‘il ad-Dabbi przekazał nam: Abu Muhammad ‘Abd al-Dżabbar ibn Muhammad al-Dżarrahi przekazał nam: Abu al-‘Abbas Muhammad ibn Ahmad al-Mahbubi przekazał nam: Abu ‘Isa Muhammad ibn ‘Isa at-Tirmidhi przekazał nam: Hammad przekazał nam: Waki‘ przekazał nam od Ibrahim ibn Tahman, od Husajn al-Mu‘allim, od ‘Abd Allah ibn Buraida, od ‘Imran ibn Husajn, który powiedział: Zapytałem Posłańca Boga o modlitwę chorego, a on odpowiedział: „Módl się na stojąco; jeśli nie możesz, to siedząc, a jeśli nie możesz, to leżąc na boku”.

Pozostali komentatorzy powiedzieli, że chodzi o nieustanne wspominanie Boga w każdym stanie, ponieważ człowiek rzadko pozostaje poza jednym z tych trzech stanów. Podobny werset znajduje się w surze an-Nisa’: „A kiedy zakończycie modlitwę, wspominajcie Boga, stojąc, siedząc i leżąc na boku” (4:103).

„I rozmyślają nad stworzeniem niebios i ziemi” oraz nad tym, co w nich wspaniale stworzył, aby wskazywało im na moc Boga i pozwoliło poznać, że mają Stwórcę — Potężnego, Zarządzającego, Mądrego. Ibn ‘Aun powiedział: „Rozmyślanie usuwa nieuwagę i wzbudza w sercu bojaźń, tak jak woda sprawia, że roślina wyrasta z zasiewu. Serca nie zostały niczym tak oczyszczone jak smutkiem ani niczym tak rozświetlone jak rozmyślaniem”.

„Panie nasz” — to znaczy, mówią: „Panie nasz!”. „Nie stworzyłeś tego” — odwołują się do stworzenia, dlatego nie użyli formy żeńskiej „tej”. „Nadaremnie” — to znaczy: bez celu i dla zabawy; przeciwnie, stworzyłeś je dla wielkiej sprawy. Słowo „nadaremnie” występuje w bierniku, z pominiętym przyimkiem, czyli: „nadaremnie”. „Niech Ci będzie chwała! Uchroń nas od kary ognia”.

„Panie nasz! Daj nam to, co nam obiecałeś za pośrednictwem Twoich posłańców” — to znaczy: za pośrednictwem słów Twoich posłańców.

„I nie zawstydzaj nas” — nie karz nas, nie zgub nas, nie zawstydzaj ani nie poniżaj „w Dniu Zmartwychwstania. Ty przecież nie łamiesz obietnicy”.

Jeśli ktoś zapyta, jaki jest sens ich słów: „Panie nasz! Daj nam to, co nam obiecałeś za pośrednictwem Twoich posłańców”, skoro wiedzieli, że Bóg nie łamie obietnicy, odpowiemy: ich słowa mają formę prośby, lecz znaczą stwierdzenie: „Z pewnością dasz nam to, co nam obiecałeś za pośrednictwem Twoich posłańców”. Ich sens jest taki: „Przebacz nam nasze grzechy i odpuść nasze złe czyny, i nie zawstydzaj nas w Dniu Zmartwychwstania, abyś dał nam to, co obiecałeś nam za pośrednictwem Swoich posłańców — ze swej łaski i miłosierdzia”.

Mówiono też, że znaczenie jest takie: „Panie nasz, uczyń nas spośród tych, którzy zasługują na Twoją nagrodę i którym dajesz to, co obiecałeś za pośrednictwem Swoich posłańców”, ponieważ nie byli pewni, czy na tę godność zasługują, i prosili Go, by uczynił ich godnymi. Mówiono również, że prosili o przyspieszenie tego, co obiecał im w postaci zwycięstwa nad wrogami. Jakby mówili: „Wiemy, że nie łamiesz obietnicy, lecz nie potrafimy cierpliwie znosić Twojej łagodności; przyspiesz więc hańbę naszych wrogów i daj nam nad nimi zwycięstwo”.