ئىمان، مەغپىرەت ۋە دوزاختىن پاناھ
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئۇلار ئۆرە تۇرغاندىمۇ، ئولتۇرغاندىمۇ، ياتقاندىمۇ ئاللاھنى ئەسلەپ تۇرىدۇ، ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشى توغرىسىدا پىكىر يۈرگۈزىدۇ. (ئۇلار ئېيتىدۇ) «پەرۋەردىگارىمىز! بۇنى بىكار ياراتمىدىڭ، سەن پاكتۇرسەن، بىزنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن(191). پەرۋەردىگارىمىز! سەن كىمنىكى دوزاخقا كىرگۈزىدىكەنسەن، ئۇنى ئەلۋەتتە خار قىلغان بولىسەن. زالىملارغا ھېچقانداق ياردەمچى بولمايدۇ(192). پەرۋەردىگارىمىز! بىز ھەقىقەتەن بىر چاقىرغۇچىنىڭ (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ) ”رەببىڭلارغا ئىمان ئېيتىڭلار“ دەپ ئىمانغا چاقىرغانلىقىنى ئاڭلاپ ئىمان ئېيتتۇق. پەرۋەردىگارىمىز! بىزنىڭ گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن، يامانلىقلىرىمىزنى يوققا چىقارغىن، بىزنى ياخشىلارنىڭ قاتارىدا قەبزى روھ قىلغىن(193). پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە پەيغەمبەرلىرىڭ ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىنى (يەنى ئىتائەت قىلغانلارغا خاس بولغان جەننەتنى) بەرگىن، قىيامەت كۈنى بىزنى رەسۋا قىلمىغىن. سەن ھەقىقەتەن ۋەدەڭگە خىلاپلىق قىلمايسەن»(194).
بۇ مۆجىزە ياراتقۇچىنى ئۇلۇغلاش (تەسبىھ) بىلەن باشلىنىدۇ، ئۇنىڭدىن كېيىن «بىزنى ساقلىغىن» (قِنَا)، «مەغپىرەت قىلغىن» (اغْفِرْ)، «يامانلىقلىرىمىزنى يوققا چىقارغىن» (كَفِّرْ)، «بىزنى ۋاپات قىلغىن» (تَوَفَّنَا) ۋە «بىزگە بەرگىن» (آتِنَا) دېگەن بەش ئۇلۇغ دۇئا تەلىپى كېلىدۇ. بۇلار قۇرئاندىكى كەچلىك ۋە تۈن پەيتلىرىگە مۇناسىۋەتلىك بەش ئۇلۇغ ئايەتتۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
ئۇلار ئاللاھنىڭ ئۆزلىرىگە ئىماننى نېسىپ قىلغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ، بۇنى نېمەتنىڭ مۇكەممەل بولۇشىغا ۋاسىتە قىلغاندىن كېيىن، شۇنىڭ مۇكاپاتىنى سورىدى. شۇنداقلا ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرىنىڭ تىلى ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىسىنى: دۇنيادا ياردەم ۋە غەلىبە قىلىشنى، ئاخىرەتتە ئاللاھنىڭ رازىلىقىغا ۋە جەننىتىگە ئېرىشىشنى ئەمەلىيلەشتۈرۈپ بېرىشىنى تىلىدى. چۈنكى ئاللاھ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدۇ. ئاللاھ ئۇلارنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، يالۋۇرۇشلىرىنى قوبۇل قىلدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلار مۇنداق دېدى:
«پەرۋەردىگارىمىز! بىز ئىمانغا چاقىرىۋاتقان بىر چاقىرغۇچىنى ئاڭلىدۇق»؛ ئۇ بولسىمۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدۇر. يەنى ئۇ كىشىلەرنى ئىمانغا دەۋەت قىلىپ، ئۇنىڭغا قىزىقتۇراتتى؛ ئىماننىڭ ئاساسلىرى ۋە شاخچىلىرىغا چاقىراتتى.
«شۇنىڭ بىلەن ئىمان ئېيتتۇق»؛ يەنى بىز ئۇنىڭ دەۋىتىگە دەرھال جاۋاب بەردۇق ۋە ئۇنىڭغا ئالدىراپ ئەگەشتۇق. بۇ سۆز ئۇلارنىڭ ئاللاھنىڭ ئۆزلىرىگە قىلغان ئېھسانىنى ئېتىراپ قىلىشى، ئاللاھنىڭ نېمىتى بىلەن خۇشاللىنىشى ۋە شۇنى ۋاسىتە قىلىپ، گۇناھلىرىنىڭ مەغپىرەت قىلىنىشىنى، يامانلىقلىرىنىڭ ئۆچۈرۈلۈشىنى تىلىشىدۇر. چۈنكى ياخشىلىقلار يامانلىقلارنى يوقىتىدۇ. ئۇلارغا ئىمان نېمىتىنى بەرگەن زات، ئۇلارغا تولۇق ئامانلىقنىمۇ ئاتا قىلىدۇ.
«بىزنى ياخشىلار بىلەن بىللە ۋاپات قىلغىن» دېگەن دۇئا ياخشى ئىشلارنى قىلىشقا مۇۋەپپەق بولۇش، يامانلىقلارنى تەرك ئېتىش ئارقىلىق بەندىنىڭ ياخشىلاردىن بولۇشىنى، شۇ يولدا داۋاملىشىشىنى ۋە تاكى ئۆلگۈچە مۇستەھكەم تۇرۇشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئاندىن ئاللاھ ئەقىل ئىگىلىرىنى سۈپەتلەپ: «ئۇلار ئاللاھنى ئەسلەيدۇ» دېدى. «ئۆرە تۇرغان ھالدا، ئولتۇرغان ھالدا ۋە يانباشلىغان ھالدا» دېگەن سۆز ئېغىز ۋە قەلب بىلەن قىلىنىدىغان زىكىرنىڭ بارلىق تۈرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭغا تۇرۇپ ناماز ئوقۇش، ئامال قىلالمىسا ئولتۇرۇپ، ئۇنىڭغىمۇ ئامال قىلالمىسا يانباشلاپ ئوقۇش كىرىدۇ. ئۇلار «ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشى ھەققىدە تەپەككۇر قىلىدۇ»؛ يەنى ئۇلار بۇلار ئارقىلىق كۆزدە تۇتۇلغان مەقسەتكە دەلىل تاپىدۇ.
بۇ تەپەككۇرنىڭ ئاللاھنىڭ ئەۋلىيالىرى ۋە ئۇنى تونۇغان بەندىلىرىنىڭ سۈپەتلىرىدىن بولغان بىر ئىبادەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئۇلار بۇ يارىتىلغانلار ئۈستىدە تەپەككۇر قىلغاندا، ئاللاھنىڭ بۇلارنى بىكار ياراتمىغانلىقىنى بىلىدۇ ۋە: «پەرۋەردىگارىمىز! بۇنى بىكار ياراتمىدىڭ. سەن پاكتۇرسەن» دەيدۇ. يەنى سەن ئۇلۇغلۇقۇڭغا لايىق بولمىغان بارچە نەرسىدىن پاكتۇرسەن؛ بەلكى بۇلارنى ھەق بىلەن ۋە ھەق ئۈچۈن ياراتتىڭ، ئۇلار ھەقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
«بىزنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن»؛ يامانلىقلاردىن ساقلاپ، ياخشى ئەمەللەرنى قىلىشقا مۇۋەپپەق قىلىش ئارقىلىق، دوزاختىن قۇتۇلۇشىمىزغا سەۋەبچى بولغىن. بۇ دۇئا جەننەتنى سوراشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ چۈنكى ئاللاھ ئۇلارنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىسا، ئۇلار جەننەتكە ئېرىشىدۇ. لېكىن قورقۇنچ ئۇلارنىڭ قەلبلىرىدە كۈچلۈك بولغاچقا، ئاللاھتىن ئۆزلىرى ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم بولغان نەرسىنى تىلىدى.
«پەرۋەردىگارىمىز! سەن كىمنى دوزاخقا كىرگۈزسەڭ، ئۇنى ھەقىقەتەن خار قىلغان بولىسەن»؛ چۈنكى ئۇ ئاللاھنىڭ، پەرىشتىلىرىنىڭ ۋە ئەۋلىيالىرىنىڭ غەزىپىگە ئۇچرايدۇ، قۇتۇلۇش ۋە قۇتقۇزغۇچى بولمىغان بىر رەسۋالىققا دۇچار بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن: «زالىملارغا ھېچقانداق ياردەمچى بولمايدۇ» دېدى؛ ئۇلارنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن قۇتقۇزىدىغان ھېچكىم بولمايدۇ. بۇ ئايەت ئۇلارنىڭ زۇلۇملىرى سەۋەبىدىن دوزاخقا كىرگەنلىكىگە دەلىل بولىدۇ.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاندىن ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز! سەن كىمنى دوزاخقا كىرگۈزسەڭ، ئۇنى ھەقىقەتەن خار قىلغان بولىسەن» دېدى. يەنى ئۇنى خار قىلىپ، مەھشەر ئەھلى ئالدىدا رەسۋا قىلىسەن.
«زالىملارغا ھېچقانداق ياردەمچى بولمايدۇ»؛ يەنى قىيامەت كۈنى ئۇلار ئۈچۈن سەندىن قوغدايدىغان ھېچكىم بولمايدۇ، ئۇلار سېنىڭ ئۇلارغا قارىتا ئىرادە قىلغان ئىشىڭدىن قاچالمايدۇ.
«پەرۋەردىگارىمىز! بىز ئىمانغا چاقىرىۋاتقان بىر چاقىرغۇچىنى ئاڭلىدۇق»؛ يەنى ئىمانغا دەۋەت قىلغۇچىنى ئاڭلىدۇق، ئۇ بولسىمۇ رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالامدۇر. «رەببىڭلارغا ئىمان ئېيتىڭلار» دېگەن دەۋەتكە «ئىمان ئېيتتۇق»؛ يەنى ئۇنىڭ دەۋىتىگە جاۋاب بەردۇق ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشتۇق.
«پەرۋەردىگارىمىز! گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن»؛ يەنى سېنىڭ پەيغەمبىرىڭگە ئىمان ئېيتىپ، ئۇنىڭغا ئەگەشكەنلىكىمىز ئۈچۈن گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن، ئۇلارنى يېپىپ قويغىن.
«يامانلىقلىرىمىزنى يوققا چىقارغىن»؛ يەنى بىز بىلەن سېنىڭ ئاراڭدىكى يامانلىقلىرىمىزنى ئۆچۈرگىن.
«بىزنى ياخشىلار بىلەن بىللە ۋاپات قىلغىن»؛ يەنى بىزنى سالىھلارغا قوشقىن.
ئاندىن ئاللاھ ئەقىل ئىگىلىرىنى سۈپەتلەپ: «ئۇلار ئاللاھنى ئەسلەيدۇ؛ ئۆرە تۇرغان ھالدا، ئولتۇرغان ھالدا ۋە يانباشلىغان ھالدا» دېدى. ئىمران ئىبنى ھۇسەين رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن سەھىھۇل بۇخارىيىدا مۇنداق رىۋايەت قىلىنغان: رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام: «ئۆرە تۇرۇپ ناماز ئوقۇغىن؛ ئەگەر ئامال قىلالمىساڭ ئولتۇرۇپ، ئۇنىڭغىمۇ ئامال قىلالمىساڭ يانباشلاپ ئوقۇغىن» دېگەن. يەنى ئۇلار قەلبلىرى، ئىچكى ھېسلىرى ۋە تىللىرى بىلەن بارلىق ھالەتلىرىدە ئاللاھنى ئەسلەشنى ئۈزۈپ قويمايدۇ.
«ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشى ھەققىدە تەپەككۇر قىلىدۇ»؛ يەنى ئۇلار بۇ ئىككىسىدىكى يارىتىلىش ھېكمەتلىرىنى چۈشىنىدۇ؛ بۇ ھېكمەتلەر ياراتقۇچىنىڭ ئۇلۇغلۇقى، قۇدرىتى، ئىلمى، ھېكمىتى، تاللىشى ۋە رەھمىتىگە دالالەت قىلىدۇ.
ئەبۇ سۇلايمان دەيرانىي مۇنداق دېگەن: «ئۆيدىن چىقىپ، كۆزۈم بىرەر نەرسىگە چۈشسە، ئۇنىڭدا ئاللاھنىڭ ماڭا بەرگەن نېمىتىنى ياكى مەن ئۈچۈن ئىبرەتنى كۆرىمەن». بۇنى ئىبنى ئەبۇددۇنيا «تەفەككۇر ۋە ئىبرەت ئېلىش» ناملىق كىتابىدا رىۋايەت قىلغان. ھەسەن بەسرىي: «بىر سائەت تەپەككۇر قىلىش بىر كېچە قيام قىلىشتىن ياخشى» دېگەن. فۇزەيل مۇنداق دېگەن: ھەسەن: «تەپەككۇر ئەينىكى ياخشىلىقلىرىڭنى ۋە يامانلىقلىرىڭنى كۆرسىتىدۇ» دېگەن.
سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە: «تەپەككۇر قەلبىڭگە كىرىدىغان نۇردۇر» دېگەن. ئۇ بەزىدە مۇنۇ مىسرانى مىسالغا ئالاتتى: «كىشىدە تەپەككۇر بولسا، ھەر نەرسىدە ئۇنىڭ ئۈچۈن ئىبرەت بار».
ئىيسا ئەلەيھىسسالام: «سۆزى زىكىر، سۈكۈتى تەپەككۇر، نەزىرى ئىبرەت بولغان كىشىگە بەخت بولسۇن» دېگەن. لۇقمان ھەكيم: «يالغۇزلۇقنىڭ ئۇزۇن بولۇشى تەپەككۇرغا ئىلھام بېرىدۇ؛ تەپەككۇرنىڭ ئۇزۇن بولۇشى جەننەتنىڭ ئىشىكىنى چېكىشنىڭ ئالامىتىدۇر» دېگەن. ۋەھب ئىبنى مۇنەببىھ: «بىر كىشىنىڭ تەپەككۇرى قانچە ئۇزۇن بولسا، شۇنچە چۈشىنىدۇ؛ چۈشەنگەن كىشى بىلىمگە ئېرىشىدۇ؛ بىلىمگە ئېرىشكەن كىشى ئەمەل قىلىدۇ» دېگەن. ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: «ئاللاھنى ئەسلەپ سۆزلەش ياخشى، ئاللاھنىڭ نېمەتلىرى ھەققىدە تەپەككۇر قىلىش بولسا ئەڭ ئەۋزەل ئىبادەتتۇر» دېگەن.
مۇغىس ئەسۋەد قەبرىلەرنى ھەر كۈنى زىيارەت قىلىپ، كىشىلەرنى تەپەككۇر قىلىشقا چاقىراتتى؛ مەھشەر مەيدانىنى قەلبلىرى بىلەن كۆز ئالدىغا كەلتۈرۈپ، جەننەت ياكى دوزاخقا قاراپ كېتىۋاتقان ئىككى گۇرۇھنى تەسەۋۋۇر قىلىشقا، قەلب ۋە بەدەنلىرىگە دوزاخنى، ئۇنىڭ بولقا-قامچىلىرىنى ۋە قات-قات ئازابلىرىنى ئەسلىتىشكە دەۋەت قىلاتتى. بۇنى قىلغاندا، ھوشىدىن كېتىپ دوستلىرى ئارىسىدىن كۆتۈرۈپ ئېلىپ كېتىلگۈچە يىغلايتتى. ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك مۇنداق دېگەن: بىر كىشى قەبرىستانلىق ۋە ئەخلەتخانا يېنىدىن ئۆتۈپ، بىر راھىبنى چاقىردى ۋە ئۇنىڭغا: «ئى راھىب!
سېنىڭ يېنىڭدا دۇنيانىڭ ئىككى خەزىنىسى بار، ئۇلاردا ساڭا ئىبرەت بار: ئادەملەرنىڭ خەزىنىسى ۋە مال-دۇنيانىڭ خەزىنىسى» دېدى.
ئىبنى ئۆمەر قەلبىنى تەكشۈرمەكچى بولغاندا، خارابىگە بېرىپ، ئىشىكى ئالدىدا تۇرۇپ، مۇڭلۇق ئاۋازدا: «ئۇنىڭ ئەھلى قەيەردە؟» دەپ چاقىراتتى، ئاندىن ئۆزىگە قاراپ: «ئاللاھنىڭ زاتىدىن باشقا ھەممە نەرسە ھالاك بولغۇچىدۇر» دەيتتى. ئىبنى ئابباس: «قەلب غاپىل بولغان ھالدا بىر كېچە قيام قىلىشتىن، تەپەككۇر بىلەن ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇش ياخشى» دېگەن. ھەسەن: «ئى ئادەم بالىسى!
قورسىقىڭنىڭ ئۈچتىن بىرىدە يېگىن، ئۈچتىن بىرىدە سۇ ئىچكىن، قالغان ئۈچتىن بىرىنى تەپەككۇر ئۈچۈن نەپەس ئېلىشقا قالدۇرغىن» دېگەن. بەزى ھېكمەت ئىگىلىرى: «دۇنياغا ئىبرەت كۆزى بىلەن قارىمىغان كىشىنىڭ قەلب كۆزى شۇنچە غاپىللىقىغا قاراپ تۇتۇلۇپ قالىدۇ» دېگەن. بىشر ئىبنى ھەرىس ھەفىي: «كىشىلەر ئاللاھ تائالانىڭ ئۇلۇغلۇقى ھەققىدە تەپەككۇر قىلسا، ئۇنىڭغا ئاسىيلىق قىلمايتتى» دېگەن.
ھەسەن، ئامىر ئىبنى قەيسدىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: مەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بىر، ئىككى ياكى ئۈچ ساھابىسىدىن كۆپرەكىنىڭ: «ئىماننىڭ يورۇقلۇقى ياكى نۇرى تەپەككۇردۇر» دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم. ئىيسا ئەلەيھىسسالام: «ئى ئاجىز ئادەم بالىسى! قەيەردە بولساڭمۇ ئاللاھتىن قورققىن، دۇنيادا مېھماندەك بولغىن، مەسجىدلەرنى ئۆي قىلغىن، كۆزلىرىڭنى يىغلاشقا، بەدىنىڭنى سەۋرگە، قەلبىڭنى تەپەككۇرغا كۆندۈرگىن، ئەتىكى رىزقىڭ ئۈچۈن غەم يېمىگىن» دېگەن.
مۇئمىنلەرنىڭ ئەمىرى ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىر كۈنى ساھابىلىرىنىڭ ئالدىدا يىغلىدى. ئۇنىڭدىن بۇنىڭ سەۋەبى سورالغاندا: «دۇنيا، ئۇنىڭ لەززەتلىرى ۋە شەھۋەتلىرى ھەققىدە ئويلاندىم. ئۇنىڭدىن ئۆزى ئارقىلىق ئىبرەت ئالدىم: شەھۋەتلىرىنىڭ لەززىتى تۈگەشكە ئاز قالغاندا، ئۇنى ئاچچىقلىرى بۇزىدۇ. ئەگەر ئىبرەت ئالغۇچىغا ئۇنىڭدا ئىبرەت بولمىسا، ئەسلەيدىغان كىشىگە چوقۇم ۋەز-نەسىھەت بار» دېدى.
ئىبنى ئەبۇددۇنيا مۇنداق دېدى: ھۈسەين ئىبنى ئابدۇراھمان ماڭا مۇنۇ شېئىرنى ئوقۇپ بەردى: «مۇئمىننىڭ ساياھىتى تەپەككۇر، مۇئمىننىڭ لەززىتى ئىبرەتتۇر. ھەممىمىز خەتەر ئىچىدە تۇرغانلىقىمىز ئۈچۈن يالغۇز ئاللاھقا ھەمد ئېيتىمىز. غاپىل كىشىنىڭ ئۆمرى ئۆتۈپ كېتىدۇ، ئۆزى بولسا ھېس قىلمايدۇ. بەزىدە ئۆمرىدە ئارزۇسىدىنمۇ ئارتۇق گۈزەل تۇرمۇش كەچۈرگەن بولىدۇ.
ئېقىۋاتقان بۇلاقلار، دەرەخلەرنىڭ سايىسى ئاستىدا. ئۆسۈملۈكلەرنىڭ خۇشاللىقى ۋە مېۋىلەرنىڭ لەززىتىدە. ئەمما زاماننىڭ ئۆزگىرىشى ئۇنىڭ ۋە ئائىلىسىنىڭ ھالىنى ئۆزگەرتىدۇ. بۇنىڭدا ئەلۋەتتە ئىبرەت بار، بىز يالغۇز ئاللاھقا ھەمد ئېيتىمىز. ئىبرەت ئالىدىغان ئەقىل ئىگىسى ئۈچۈن بۇنىڭدا ئىبرەت بار».
ئاللاھ ئۆزىنىڭ زاتى، سۈپەتلىرى، شەرىئىتى، تەقدىرى ۋە ئايەتلىرىگە دالالەت قىلىدىغان مەخلۇقاتلىرىدىن ئىبرەت ئالمىغانلارنى ئەيىبلەپ: «ئاسمانلاردا ۋە زېمىندا نۇرغۇن ئايەتلەر بار، ئۇلار بۇلارنىڭ يېنىدىن ئۆتسىمۇ، ئۇلاردىن يۈز ئۆرۈيدۇ. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئاللاھقا شېرىك كەلتۈرگەن ھالدىلا ئىمان ئېيتىدۇ» دېگەن. ئىمان ئېيتقان بەندىلىرىنى بولسا: «ئۇلار ئاللاھنى ئۆرە تۇرغان، ئولتۇرغان ۋە يانباشلىغان ھالدا ئەسلەيدۇ، ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشى ھەققىدە تەپەككۇر قىلىدۇ» دەپ مەدھىيەلىگەن. ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز!
بۇنى بىكار ياراتمىدىڭ» دەيدۇ؛ يەنى بۇ مەخلۇقاتنى بىھۇدە ياراتمىدىڭ، بەلكى ھەق بىلەن ياراتتىڭ؛ يامانلىق قىلغانلارنى قىلمىشىغا قاراپ جازالاش ۋە ياخشىلىق قىلغانلارنى ياخشى مۇكاپاتلاش ئۈچۈن ياراتتىڭ. ئاندىن ئۇلار بىكارچىلىقتىن ۋە بىھۇدە يارىتىشتىن ئاللاھنى پاكلاپ: «سەن پاكتۇرسەن» دەيدۇ؛ يەنى بىرەر نەرسىنى بىكار يارىتىشتىن پاكتۇرسەن.
«بىزنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن»؛ ئى يارىتىلىشنى ھەق ۋە ئادالەت بىلەن قىلغان، نۇقسان، ئەيىب ۋە بىھۇدىلىقتىن پاك بولغان زات! قۇدرىتىڭ ۋە كۈچ-قۇۋۋىتىڭ بىلەن بىزنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن، بىزنى ئۆزۈڭ رازى بولىدىغان ئەمەللەرگە مۇيەسسەر قىلغىن، بىزنى نائىم جەننەتلىرىگە يېتەكلەيدىغان سالىھ ئەمەللەرگە مۇۋەپپەق قىلغىن ۋە قاتتىق ئازابىڭدىن قۇتقۇزغىن. «قەسسەس» سۈرىسىنىڭ ٨٨-ئايىتى ۋە «يۇسۇف» سۈرىسىنىڭ ١٠٥–١٠٦-ئايەتلىرىگە قاراڭ.
«پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە پەيغەمبەرلىرىڭ ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىنى بەرگىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە، بۇ «پەيغەمبەرلىرىڭگە ئىمان ئېيتقانلىقىمىز ئۈچۈن» دېگەن مەنىدە، دېگەن قاراش بار. يەنە «پەيغەمبەرلىرىڭنىڭ تىلى ئارقىلىق» دېگەن مەنىدە، دېگەن قاراشمۇ بار؛ بۇ ئىككىنچىسى تېخىمۇ ئېنىقتۇر.
ئىمام ئەھمەد مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئەبۇليەمان بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ئىسمائىل ئىبنى ئەيياس، ئەمر ئىبنى مۇھەممەدتىن، ئۇ ئەبۇ ئىقالدىن، ئۇ ئەنەس ئىبنى مالىك رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىپ، رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى بايان قىلدى: «ئەسقەلان ئىككى كېلىننىڭ بىرىدۇر. قىيامەت كۈنى ئاللاھ ئۇ يەردىن ھېسابسىز يەتمىش مىڭ كىشىنى تىرىلدۈرىدۇ، ئۇ يەردىن يەنە ئەللىك مىڭ شەھىدنى ئاللاھقا ئەلچى بولغان ھالدا تىرىلدۈرىدۇ. ئۇ يەردە بېشى كېسىلىپ قوللىرىدا تۇتۇلغان، بوينىدىكى تومۇرلىرىدىن قان ئېقىپ تۇرغان شەھىدلەر سەپ-سەپ بولۇپ تۇرىدۇ. ئۇلار: “پەرۋەردىگارىمىز!
پەيغەمبەرلىرىڭ ئارقىلىق بىزگە ۋەدە قىلغان نەرسىنى بەرگىن، قىيامەت كۈنى بىزنى رەسۋا قىلمىغىن؛ سەن ۋەدەڭگە خىلاپلىق قىلمايسەن” دەيدۇ. ئاللاھ: “بەندەم راست ئېيتتى. ئۇلارنى بەيزە دەرياسىدا يۇيۇڭلار” دەيدۇ. ئۇلار بۇ دەريادىن ئاپئاق ۋە پاك ھالدا چىقىپ، جەننەتتە خالىغان يېرىدە سەيلە قىلىدۇ».
بۇ ھەدىس «مۇسنەد»تىكى غەلىتە رىۋايەتلەردىن سانىلىدۇ؛ بەزىلەر ئۇنى توقۇلما دەپ قارىغان. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.
«قىيامەت كۈنى بىزنى رەسۋا قىلمىغىن»؛ يەنى مەخلۇقاتلارنىڭ ئالدىدا. «سەن ۋەدەڭگە خىلاپلىق قىلمايسەن»؛ يەنى پەيغەمبەرلىرىڭ خەۋەر قىلغان ۋەدە چوقۇم ئىشقا ئاشىدۇ، ئۇ بولسىمۇ قىيامەت كۈنى سېنىڭ ئالدىڭدا تۇرغۇزۇلۇشتۇر.
ھافىز ئەبۇ يەئلا مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ھارىس ئىبنى سۇرەيج بىزگە سۆزلەپ بەردى، مۇئتەمىر بىزگە سۆزلەپ بەردى، فەزىل ئىبنى ئىسا بىزگە سۆزلەپ بەردى، مۇھەممەد ئىبنى مۇنكىدەر جابىر ئىبنى ئابدۇللاھنىڭ ئۇنىڭغا رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى سۆزلەپ بەرگەنلىكىنى بايان قىلدى: «قىيامەت كۈنى ئاللاھنىڭ ئالدىدا تۇرغاندا، نومۇس ۋە رەسۋالىق ئادەم بالىسىغا شۇنچىلىك ئېغىر كېلىدۇكى، بەندىنىڭ دوزاخقا بۇيرۇلۇشنى ئارزۇ قىلىپ قېلىشى مۇمكىن». بۇ غەلىتە ھەدىستۇر.
رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالامنىڭ كېچىدە تەھەججۇدقا تۇرغاندا ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ ئاخىرىدىكى بۇ ئون ئايەتنى ئوقۇغانلىقى سەھىھ رىۋايەتلەر بىلەن مۇقىم. بۇخارىي مۇنداق رىۋايەت قىلغان: سەئىد ئىبنى ئەبۇ مەريەم بىزگە سۆزلەپ بەردى، مۇھەممەد ئىبنى جەئفەر ماڭا سۆزلەپ بەردى، ئۇ شەرىك ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئەبۇ نەمردىن، ئۇ كۇرەيبتىن، ئۇ ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلدى: مەن ھاممام مىمۇنەنىڭ ئۆيىدە تۈنەپ قالدىم. رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام ئائىلىسى بىلەن بىر مەزگىل پاراڭلاشقاندىن كېيىن ئۇخلىدى.
كېچىنىڭ ئاخىرقى ئۈچتىن بىرى بولغاندا ئورنىدىن تۇرۇپ، ئاسمانغا قاراپ: «ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشىدا، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ نۆۋەتلىشىشىدە ئەقىل ئىگىلىرى ئۈچۈن ھەقىقەتەن ئالامەتلەر بار» دېدى. ئاندىن ئورنىدىن تۇرۇپ تاھارەت ئالدى، چىشىنى پاكىزلىدى ۋە ئون بىر رەكئەت ناماز ئوقۇدى. كېيىن بىلال ئەزان ئېيتتى؛ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇپ، ئاندىن چىقىپ كىشىلەرگە بامدات نامىزىنى ئوقۇپ بەردى. مۇسلىممۇ بۇنى ئەبۇبەكر ئىبنى ئىسھاق سەنئانىيدىن، ئىبنى ئەبۇ مەريەم ئارقىلىق رىۋايەت قىلغان.
بۇخارىي بۇ ھەدىسنى مالىكتىن، ئۇ مەخرەمە ئىبنى سۇلايمانندىن، ئۇ كۇرەيبتىن، ئۇ ئىبنى ئابباسدىن بىر نەچچە يول بىلەن رىۋايەت قىلغان: ئىبنى ئابباس رەسۇلۇللاھنىڭ ئايالى، ئۆزىنىڭ ھاممىسى مىمۇنەنىڭ ئۆيىدە تۈنەپ قالغان. ئۇ ياستۇقنىڭ كەڭلىكى بويىچە ياتقان، رەسۇلۇللاھ ۋە ئائىلىسى ياستۇقنىڭ ئۇزۇنلۇقى بويىچە ياتقان. رەسۇلۇللاھ كېچىنىڭ يېرىمى بولغاندا، ياكى ئۇنىڭدىن سەل بۇرۇن ياكى كېيىن ئويغاندى. ئۇ قولى بىلەن يۈزىدىن ئۇيقۇنى سۈرتۈپ، ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ ئاخىرىدىكى ئون ئايەتنى ئوقۇدى.
ئاندىن ئېسىپ قويۇلغان بىر تۇلۇمدىن تاھارەت ئېلىپ، تاھارەتنى تولۇق قىلدى ۋە نامازغا تۇردى. ئىبنى ئابباس: «مەنمۇ ئورنىدىن تۇرۇپ ئۇنىڭ قىلغىنىنى قىلدىم، ئاندىن يېنىغا بېرىپ تۇردۇم» دەيدۇ. رەسۇلۇللاھ ئوڭ قولىنى مېنىڭ بېشىمغا قويۇپ، ئوڭ قۇلىقىمنى تۇتۇپ ئەگدى. ئۇ ئىككى رەكئەتتىن، يەنە ئىككى رەكئەتتىن، يەنە ئىككى رەكئەتتىن، يەنە ئىككى رەكئەتتىن، يەنە ئىككى رەكئەتتىن، يەنە ئىككى رەكئەتتىن ئوقۇدى، ئاندىن ۋىتىر ئوقۇدى.
كېيىن مۇئەززىن كېلىپ ئۇنى خەۋەر قىلغۇچە ياتتى. ئورنىدىن تۇرۇپ يېنىك ئىككى رەكئەت ئوقۇدى، ئاندىن چىقىپ بامدات نامىزىنى ئوقۇدى. بۇنى باشقا ھەدىس توپلىغۇچىلارمۇ مالىكتىن بىر نەچچە يول بىلەن رىۋايەت قىلغان. مۇسلىم ۋە ئەبۇ داۋۇدمۇ مەخرەمە ئىبنى سۇلايماننىڭ بىر نەچچە يولىدىن رىۋايەت قىلغان.
ئىبنى ئابباسدىن بۇ ھەدىسنىڭ يەنە بىر يولى بار. ئەبۇبەكر ئىبنى مەرۋەدى مۇنداق رىۋايەت قىلغان: مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەلى بىزگە سۆزلەپ بەردى، ئەبۇ يەھيا ئىبنى ئەبۇ مەسرە بىزگە سۆزلەپ بەردى، خەللاد ئىبنى يەھيا بىزگە سۆزلەپ بەردى، يۇنۇس ئىبنى ئەبۇ ئىسھاق بىزگە سۆزلەپ بەردى، مىنھال ئىبنى ئەمر، ئەلى ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس ئارقىلىق ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلدى: ئابباس ماڭا رەسۇلۇللاھنىڭ ئائىلىسىدە تۈنەپ، ئۇنىڭ نامىزىنى كۆزىتىپ تۇرۇشنى بۇيرۇدى. رەسۇلۇللاھ كىشىلەر بىلەن خۇپتەن نامىزىنى ئوقۇدى. مەسجىدتە ئۆزىدىن باشقا ھېچكىم قالمىغاندا ئورنىدىن تۇرۇپ يېنىمدىن ئۆتۈپ: «بۇ كىم؟
ئابدۇللاھمۇ؟» دەپ سورىدى. مەن: «ھەئە» دېدىم. ئۇ: «نېمە ئىش؟» دېدى. مەن: «ئابباس بۈگۈن كېچە سىزنىڭ يېنىڭىزدا تۈنەپ قېلىشىمنى بۇيرۇدى» دېدىم. ئۇ: «ئۇنداقتا، دەرھال كىر» دېدى. ئۆيگە كىرگەندە: «ئى ئابدۇللاھ، ياتىدىغان نەرسە سالدىڭمۇ؟»
دېدى. بىر يۇڭ ياستۇق ئېلىپ كېلىندى. رەسۇلۇللاھ ئۇنىڭ ئۈستىدە ئۇخلىدى، ھەتتا ئۇنىڭ خوررىكىنى ئاڭلىدىم. ئاندىن ئۇ ياتقان يېرىدە ئولتۇرۇپ، بېشىنى ئاسمانغا كۆتۈردى ۋە: «پاكىز پادىشاھقا تەسبىھ ئېيتىمەن» دەپ ئۈچ قېتىم ئېيتتى. ئاندىن ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ ئاخىرىدىكى ئايەتلەرنى سۈرە ئاخىرلاشقىچە ئوقۇدى.
مۇسلىم، ئەبۇ داۋۇد ۋە نەسائىيمۇ بۇ ھەقتە ئەلى ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباسنىڭ ھەدىسىنى رىۋايەت قىلغان.
ئىبنى مەرۋەدى يەنە ئاسىم ئىبنى بەهدەلەدىن، ئۇ بەزى ساھابىلىرىدىن، ئۇ سەئىد ئىبنى جۇبەيردىن، ئۇ ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر كېچىدە كېچىنىڭ بىر قىسمى ئۆتكەندىن كېيىن چىقىپ، ئاسمانغا قارىدى ۋە: «ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشىدا، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ نۆۋەتلىشىشىدە ئەقىل ئىگىلىرى ئۈچۈن ھەقىقەتەن ئالامەتلەر بار» دېگەن ئايەتتىن سۈرە ئاخىرىغىچە ئوقۇدى. ئاندىن مۇنداق دۇئا قىلدى: «ئى ئاللاھ! قەلبىمگە نۇر، قۇلىقىمغا نۇر، كۆزۈمگە نۇر، ئوڭ تەرىپىمگە نۇر، سول تەرىپىمگە نۇر، ئالدىمغا نۇر، كەينىمگە نۇر، ئۈستۈمگە نۇر، ئاستىمغا نۇر بەرگىن ۋە قىيامەت كۈنى نۇرۇمنى زور قىلغىن».
بۇ دۇئا كۇرەيبنىڭ ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلغان سەھىھ ھەدىسنىڭ بەزى يوللىرىدا مۇقىم كەلگەن.
ئاندىن ئىبنى مەرۋەدى ۋە ئىبنى ئەبۇ ھاتىم جەئفەر ئىبنى مۇغىرەدىن، ئۇ سەئىد ئىبنى جۇبەيردىن، ئۇ ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلدى: قۇرەيش يەھۇدىيلاردىن مۇسا ئېلىپ كەلگەن مۆجىزىلەر ھەققىدە سورىدى. ئۇلار: «ھاسىسى ۋە كۆرگۈچىلەرگە ئاق كۆرۈنىدىغان قولى» دېدى. قۇرەيش ناسارالاردىن: «ئىيسا سىلەرنىڭ ئارەڭلاردا قانداق ئىدى؟» دەپ سورىدى.
ئۇلار: «ئۇ تۇغما كور ۋە ئاق قاپاقلىقنى ساقايتاتتى، ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرەتتى» دېدى. ئاندىن ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىغا كېلىپ: «رەببىڭگە دۇئا قىلغىن، سەفا تېغىنى بىزگە ئالتۇن قىلىپ بەرسۇن» دېدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام رەببىگە دۇئا قىلدى. شۇ چاغدا: «ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشىدا، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ نۆۋەتلىشىشىدە ئەقىل ئىگىلىرى ئۈچۈن ھەقىقەتەن ئالامەتلەر بار» دېگەن ئايەت نازىل بولدى.
پەيغەمبەر: «ئۇلار بۇ ھەقتە تەپەككۇر قىلسۇن» دېدى. بۇ ئىبنى مەرۋەدىنىڭ لەۋزىدۇر. تەبەرانىينىڭ ئايەت بېشىدا بۇ ھەدىسنى بايان قىلىش ئۇسۇلىمۇ ئۆتتى. بۇ رىۋايەت بۇ ئايەتلەرنىڭ مەككىدە نازىل بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ؛ ئەمما مەشھۇر قاراش ئۇلارنىڭ مەدىنەدە نازىل بولغانلىقىدۇر. بۇنىڭ دەلىلى يەنە بىر ھەدىستۇر.
ئىبنى مەرۋەدى مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئىسمائىل ئىبنى ئەلى ئىبنى ئىسمائىل بىزگە سۆزلەپ بەردى، ئەھمەد ئىبنى ئەلى ھەرانىي بىزگە سۆزلەپ بەردى، شۇجائ ئىبنى ئەشرەس بىزگە سۆزلەپ بەردى، ھەشرەج ئىبنى نەباتە ۋاسىطىي ئەبۇ مەكرەم بىزگە سۆزلەپ بەردى، ئۇ ئەلقەلەبى—ئەبۇ جەناب—دىن، ئۇ ئەتادىن رىۋايەت قىلدى: مەن ئىبنى ئۆمەر ۋە ئۇبەيد ئىبنى ئۇمەير بىلەن ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ يېنىغا باردۇق. ئارىمىزدا پەردە بار ئىدى. ئۇ: «ئى ئۇبەيد، بىزنى زىيارەت قىلىشىڭغا نېمە توسالغۇ بولدى؟» دېدى.
ئۇ: «شائىرنىڭ “ئاز-ئازدىن زىيارەت قىل، مۇھەببەت ئاشىدۇ” دېگەن سۆزى» دەپ جاۋاب بەردى. ئىبنى ئۆمەر: «بىزگە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدا كۆرگەن ئەڭ ئەجەبلىنەرلىك ئىشىڭنى سۆزلەپ بەر» دېدى. ئائىشە يىغلاپ: «ئۇنىڭ بارلىق ئىشلىرى ئەجەبلىنەرلىك ئىدى. بىر كېچىدە يېنىمغا كەلدى، ھەتتا تېرىسى تېرىمگە تەگدى.
ئاندىن: “مېنى قويغىن، رەببىمگە ئىبادەت قىلاي” دېدى. مەن: “ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، مەن يېنىڭىزدا بولۇشنى ياخشى كۆرىمەن، شۇنداقلا رەببىڭىزگە ئىبادەت قىلىشىڭىزنىمۇ ياخشى كۆرىمەن” دېدىم. ئۇ تۇلۇمغا بېرىپ تاھارەت ئالدى، سۇنى كۆپ ئىشلەتمىدى، ئاندىن نامازغا تۇردى. ساقىلى ھۆل بولغۇچە يىغلىدى، سەجدە قىلغاندا يەر ھۆل بولغۇچە يىغلىدى، ئاندىن يېنىغا ياتتى ۋە بىلال ئۇنى بامدات نامىزىغا چاقىرغىلى كەلگۈچە يىغلىدى».
بىلال: «ئى رەسۇلۇللاھ! ئاللاھ سىزنىڭ ئىلگىرىكى ۋە كېيىنكى گۇناھلىرىڭىزنى مەغپىرەت قىلغان تۇرسا، نېمىشقا يىغلايسىز؟» دېدى. ئۇ: «ۋاي ساڭا، بىلال! بۇ كېچىدە ماڭا “ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشىدا، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ نۆۋەتلىشىشىدە ئەقىل ئىگىلىرى ئۈچۈن ھەقىقەتەن ئالامەتلەر بار” دېگەن ئايەت نازىل بولغان تۇرسا، نېمىشقا يىغلىماي؟»
دېدى. ئاندىن: «بۇ ئايەتلەرنى ئوقۇپ، ئۇلار ھەققىدە تەپەككۇر قىلمىغان كىشىگە ۋاي!» دېدى.
ئابد ئىبنى ھۇمەيد بۇنى جەئفەر ئىبنى ئەۋندىن، ئۇ ئەبۇ جەناب ئەلكەلەبىدىن، ئۇ ئەتادىن تېخىمۇ ئۇزۇن ۋە تولۇق لەۋز بىلەن رىۋايەت قىلغان. ئىبنى ھىببانمۇ «سەھىھ» كىتابىدا ئىمران ئىبنى مۇسا، ئۇسمان ئىبنى ئەبۇ شەيبە، يەھيا ئىبنى زەكەرىيا، ئىبراھىم ئىبنى سۇۋەيد نەخەئى ۋە ئابدۇلمەلىك ئىبنى ئەبۇ سۇلايمان ئارقىلىق ئەتادىن رىۋايەت قىلىپ، ئەتانىڭ: «مەن ۋە ئۇبەيد ئىبنى ئۇمەير ئائىشەنىڭ يېنىغا كىردۇق» دەپ، شۇنىڭغا ئوخشاش ھەدىسنى بايان قىلغانلىقىنى كەلتۈرگەن. ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇددۇنيامۇ «تەفەككۇر ۋە ئىبرەت ئېلىش» ناملىق كىتابىدا شۇجائ ئىبنى ئەشرەس ئارقىلىق رىۋايەت قىلغان.
ئاندىن ئۇ مۇنداق دېگەن: ھەسەن ئىبنى ئابدۇلئەزىز ماڭا: «سۇنەيدنىڭ سۇفيان—يەنى سەۋرىي—دىن مەرفۇئ رىۋايەت قىلىپ: “كىم ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ ئاخىرىنى ئوقۇپ، تەپەككۇر قىلمىسا، ئۇنىڭغا ۋاي!” دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم» دېدى. ئۇ بارمىقى بىلەن ئوننى سانىدى. ھەسەن ئىبنى ئابدۇلئەزىز يەنە: «ئۇبەيد ئىبنى سائىب ماڭا ئەۋزائىيگە: “بۇ ئايەتلەر ھەققىدە تەپەككۇر قىلىشنىڭ ئەڭ تۆۋەن دەرىجىسى نېمە؟”
دەپ سورالغانلىقىنى، ئۇنىڭ: “ئۇلارنى چۈشىنىپ ئوقۇيدۇ” دەپ جاۋاب بەرگەنلىكىنى ئېيتتى» دېدى. ئىبنى ئەبۇددۇنيا يەنە قاسىم ئىبنى ھاشىم، ئەلى ئىبنى ئەيياش ۋە ئابدۇرراھمان ئىبنى سۇلايمان ئارقىلىق رىۋايەت قىلىپ، ئابدۇرراھماننىڭ ئەۋزائىيدىن بۇ ئايەتلەر ھەققىدە تەپەككۇر قىلىشقا ئالاقىدار ئەڭ ئاز دەرىجە ۋە ئۇنىڭ بىلەن «ۋاي» دېگەن تەھدىدتىن قۇتۇلۇش يولى ھەققىدە سورىغانلىقىنى بايان قىلدى. ئەۋزائىي بىر ئاز جىم تۇرغاندىن كېيىن: «ئۇلارنى چۈشىنىپ ئوقۇيدۇ» دېدى.
يەنە بىر غەلىتە ھەدىس: ئەبۇبەكر ئىبنى مەرۋەدى مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئابدۇرراھمان ئىبنى بەشىر ئىبنى نۇمەير بىزگە سۆزلەپ بەردى، ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم بەستىي بىزگە سۆزلەپ بەردى. يەنە ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم ئىبنى زەيد بىزگە سۆزلەپ بەردى، ئەھمەد ئىبنى ئەمر بىزگە سۆزلەپ بەردى. ھەر ئىككىسى ھىشام ئىبنى ئەممار، سۇلايمان ئىبنى مۇسا زۇھرىي، مەزھەر ئىبنى ئەسلىم مەخزۇمىي ۋە سەئىد ئىبنى ئەبۇ سەئىد مەقبۇرىي ئارقىلىق ئەبۇ ھۇرەيرەدىن رىۋايەت قىلدى: رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام ھەر كېچە ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ ئاخىرىدىن ئون ئايەت ئوقۇيتتى. مەزھەر ئىبنى ئەسلىم زەئىفتۇر.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«پەرۋەردىگارىمىز! سەن كىمنى دوزاخقا كىرگۈزسەڭ، ئۇنى ھەقىقەتەن خار قىلغان بولىسەن»؛ يەنى ئۇنى خار قىلغان بولىسەن. يەنە «ھالاك قىلغان بولىسەن» دېيىلگەن؛ يەنە «رەسۋا قىلغان بولىسەن» دېگەن قاراشمۇ بار. بۇ «ھۇد» سۈرىسىنىڭ ٧٨-ئايىتىدىكى: «مېھمانلىرىم ھەققىدە مېنى رەسۋا قىلمىغىن» دېگەن ئايەتكە ئاساسلىنىدۇ.
ئەگەر: «ئاللاھ تائالا “قىيامەت كۈنى ئاللاھ پەيغەمبەرنى ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئىمان ئېيتقانلارنى رەسۋا قىلمايدۇ” دېگەن. ھالبۇكى، ئىمان ئېيتقانلاردىن بەزىلىرى دوزاخقا كىرىدۇ. ئاللاھ يەنە “سەن كىمنى دوزاخقا كىرگۈزسەڭ، ئۇنى ھەقىقەتەن خار قىلغان بولىسەن” دېگەن. بۇ ئىككىسىنى قانداق چۈشىنىمىز؟»
دېيىلسە، ئەنەس ۋە قەتادە بۇنى: «سەن كىمنى دوزاختا مەڭگۈ قالدۇرساڭ، ئۇنى خار قىلغان بولىسەن» دەپ چۈشەندۈرگەن، دېيىلىدۇ. سەئىد ئىبنى مۇسەييىب: «بۇ دوزاختىن چىقمايدىغان كىشىگە خاستۇر» دېگەن. ئەنەس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن: «ئاللاھ بىر تۈركۈم كىشىلەرنى دوزاخقا كىرگۈزۈپ، ئاندىن ئۇلاردىن چىقىرىدۇ» دېگەن ھەدىسنى رىۋايەت قىلغان. «زالىملارغا ھېچقانداق ياردەمچى بولمايدۇ».
«پەرۋەردىگارىمىز! بىز ئىمانغا چاقىرىۋاتقان بىر چاقىرغۇچىنى ئاڭلىدۇق»؛ يەنى ئىبنى مەسئۇد ۋە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلار، شۇنداقلا كۆپچىلىك مۇفسىرلارنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدۇر. قۇرەزىي: «ئۇ قۇرئاندۇر؛ چۈنكى ھەممە ئادەم پەيغەمبەر بىلەن بىۋاسىتە ئۇچرىشالمايدۇ» دېگەن. «ئىمانغا چاقىرىۋاتقان»؛ يەنى ئىمانغا دەۋەت قىلىۋاتقان.
«رەببىڭلارغا ئىمان ئېيتىڭلار» دېگەن دەۋەتكە «ئىمان ئېيتتۇق». «پەرۋەردىگارىمىز! گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن، يامانلىقلىرىمىزنى يوققا چىقارغىن، بىزنى ياخشىلار بىلەن بىللە ۋاپات قىلغىن»؛ يەنى بىزنى ياخشىلارنىڭ قاتارىدا ۋاپات قىلغىن.
«ئۇلار ئاللاھنى ئۆرە تۇرغان ھالدا، ئولتۇرغان ھالدا ۋە يانباشلىغان ھالدا ئەسلەيدۇ». ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىب، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما، ئىبراھىم نەخەئى ۋە قەتادە بۇنىڭ نامازغا مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئېيتقان: كىشى ئۆرە تۇرۇپ ناماز ئوقۇيدۇ؛ ئامال قىلالمىسا ئولتۇرۇپ، ئۇنىڭغىمۇ ئامال قىلالمىسا يانباشلاپ ئوقۇيدۇ.
ئەبۇ ئوسمان سەئىد ئىبنى ئىسمائىل زەببىي بىزگە خەۋەر بەردى، ئەبۇ مۇھەممەد ئابدالجەببار ئىبنى مۇھەممەد جەراھىي بىزگە خەۋەر بەردى، ئەبۇ ئابباس مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد مەھبۇبىي بىزگە خەۋەر بەردى، ئەبۇ ئىسا مۇھەممەد ئىبنى ئىسا تىرمىزىي بىزگە خەۋەر بەردى: ھەنناد بىزگە سۆزلەپ بەردى، ۋەكىئ ئىبراھىم ئىبنى تەھماندىن، ئۇ ھۇسەين مۇئەللىمدىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبنى بۇرەيدەدىن، ئۇ ئىمران ئىبنى ھۇسەيندىن رىۋايەت قىلدى: مەن رەسۇلۇللاھتىن كېسەل كىشىنىڭ نامىزى ھەققىدە سورىدىم. ئۇ: «ئۆرە تۇرۇپ ئوقۇغىن؛ ئامال قىلالمىساڭ ئولتۇرۇپ، ئۇنىڭغىمۇ ئامال قىلالمىساڭ يانباشلاپ ئوقۇغىن» دېدى.
باشقا مۇفسىرلار بولسا، بۇ ئايەتنى بارلىق ھالەتلەردە داۋاملىق زىكىر ئېيتىش دەپ چۈشەندۈرگەن؛ چۈنكى ئىنسان ئادەتتە بۇ ئۈچ ھالەتنىڭ بىرىدىن خالىي بولمايدۇ. بۇنىڭغا «نىسا» سۈرىسىنىڭ ١٠٣-ئايىتىدىكى: «نامازنى تاماملىغان ۋاقتىڭلاردا ئۆرە تۇرغان، ئولتۇرغان ۋە يانباشلىغان ھالدا ئاللاھنى ئەسلەڭلار» دېگەن ئايەت ئوخشىشىدۇ.
«ئۇلار ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشى ھەققىدە تەپەككۇر قىلىدۇ»؛ يەنى ئۇلار بۇ ئىككىسىدە يارىتىلغان گۈزەل نەرسىلەرنى كۆزىتىپ، بۇلار ئاللاھنىڭ قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ياراتقۇچىسى بارلىقىنى، ئۇنىڭ قۇدرەتلىك، ھەممە ئىشنى باشقۇرغۇچى ۋە ھېكمەتلىك ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ. ئىبنى ئەۋن: «تەپەككۇر غاپىللىقنى يوقىتىپ، سۇنىڭ ئۆسۈملۈكنى ئۈندۈرگىنىدەك قەلبتە قورقۇنچ پەيدا قىلىدۇ. قەلبلەر قايغۇ-ھەسرەتتەك نەرسە بىلەن شۇنچە پاكلانمىغان، تەپەككۇردەك نەرسە بىلەن شۇنچە يورۇمىغان» دېگەن.
«پەرۋەردىگارىمىز!»؛ يەنى ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز!» دەپ ئېيتىدۇ.
«بۇنى»؛ بۇ سۆز مەخلۇقاتقا قايتىدۇ، شۇڭا ئاياللىق شەكلىدىكى «ھەزە» دېيىلمىگەن.
«بىكار»؛ يەنى بىھۇدە ۋە ئەمەكسىز ئەمەس، بەلكى ئۇنى ئۇلۇغ بىر ئىش ئۈچۈن ياراتتىڭ. «باتىلەن» دېگەن سۆز ئالدىدىكى خافىز يوشۇرۇنغانلىقى ئۈچۈن مەنسۇب بولغان؛ يەنى «باتىل بىلەن» دېگەن مەنىدە. «سەن پاكتۇرسەن، بىزنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن».
«پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە پەيغەمبەرلىرىڭ ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىنى بەرگىن»؛ يەنى پەيغەمبەرلىرىڭنىڭ تىلى ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىنى.
«بىزنى رەسۋا قىلمىغىن»؛ يەنى بىزنى ئازابلىمىغىن، ھالاك قىلمىغىن، رەسۋا قىلمىغىن ۋە خار قىلمىغىن. «قىيامەت كۈنى، سەن ۋەدەڭگە خىلاپلىق قىلمايسەن».
ئەگەر: «ئۇلار ئاللاھنىڭ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدىغانلىقىنى بىلگەن تۇرۇپ، نېمىشقا “پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە پەيغەمبەرلىرىڭ ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىنى بەرگىن” دېگەن؟» دېيىلسە، بۇنىڭ جاۋابى شۇكى، بۇنىڭ لەۋزى دۇئا، مەنىسى خەۋەردۇر؛ يەنى: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە پەيغەمبەرلىرىڭ ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىنى چوقۇم بېرىسەن» دېمەكتۇر.
ئۇنىڭ تەقدىرى: «گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن، يامانلىقلىرىمىزنى يوققا چىقارغىن، قىيامەت كۈنى بىزنى رەسۋا قىلمىغىن؛ بىزگە پەيغەمبەرلىرىڭ ئارقىلىق ۋەدە قىلغان پەزلىڭ ۋە رەھمىتىڭنى بېرىشىڭ ئۈچۈن» دېگەنلىكتۇر.
يەنە بىر قاراشتا، بۇنىڭ مەنىسى: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى ئۆز مۇكاپاتىغا لايىق بولىدىغان ۋە پەيغەمبەرلىرىڭ ئارقىلىق ۋەدە قىلغان نەرسىگە ئېرىشىدىغان كىشىلەردىن قىلغىن» دېگەنلىكتۇر؛ چۈنكى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ بۇ كرامەتكە لايىق ئىكەنلىكىگە جەزم قىلمىغانلىقتىن، ئاللاھتىن ئۆزلىرىنى ئۇنىڭغا لايىق قىلىشىنى سورىغان. يەنە بىر قاراشتا، ئۇلار ئاللاھنىڭ دۈشمەنلىرى ئۈستىدىن غەلىبە قىلىش ھەققىدە قىلغان ۋەدىسىنى تېزرەك ئەمەلىيلەشتۈرۈشىنى تىلىگەن. ئۇلار: «سەن ۋەدەڭگە خىلاپلىق قىلمايدىغانلىقىڭنى بىلىمىز، لېكىن سېنىڭ ھېلىم بىلەن سەۋر قىلىشقا كۈچىمىز يەتمەيدۇ. ئۇلارنىڭ خارلىقىنى تېزلەتكىن ۋە ئۇلارغا قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن» دېگەن.
«سەھىھۇل بۇخارىي» (٤٥٦٩-ھەدىس) ۋە «سەھىھ مۇسلىم» (٢٥٦-ھەدىس)دە رىۋايەت قىلىنىشىچە، پەيغەمبەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام كېچىدە تەھەججۇد نامىزىغا تۇرۇش ئۈچۈن ھەر قېتىم ئويغانغاندا، مۇشۇ ئون ئايەتنى ئوقۇيتتى.