زۇلۇمغا ئۇچرىغانلارغا ياردەم تىلەش
رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا، وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا، وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا.
رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
(ئى مۆمىنلەر!) سىلەرگە نېمە بولدىكى، ئاللاھنىڭ يولىدا جىھاد قىلمايسىلەر ۋە (دۇئا قىلىپ): «ئى پەرۋەردىگارىمىز! ئاھالىسى زالىم بۇ شەھەردىن بىزنى چىقارغىن، ئۆز دەرگاھىڭدىن بىزگە بىر ئىگىدارچىلىق قىلغۇچىنى مۇيەسسەر قىلغىن، ئۆز دەرگاھىڭدىن بىزگە بىر مەدەتكارنى مۇيەسسەر قىلغىن» دەيدىغان ئاجىز ئەرلەر، ئاجىز ئاياللار ۋە بالىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن جىھاد قىلمايسىلەر؟(75).
دۇئادىكى پېئىل شەكىللىرى: «ئاخىرىجنا» (أَخْرِجْنَا) ۋە «ئىجئەل» (اجْعَلْ). بۇ دۇئا مەككىدە زالىم ھاكىمىيەتنىڭ زۇلۇمى ئاستىدا قالغان ئاجىز ئەرلەر، ئاياللار ۋە بالىلارنىڭ دۇئاسىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
بۇ، ئاللاھنىڭ مۆمىن بەندىلىرىنى ئۆز يولىدا جىھاد قىلىشقا ئۈندەپ، قىزغىنلىققا كەلتۈرۈشىدۇر. جىھاد ئۇلارغا ۋاجىب بولغان بولۇپ، ئۇنى تەرك قىلىشلىرى بىلەن ئۇلارغا قاتتىق ئەيىبلەش يۈزلەنگەن. ئاللاھ: «سىلەرگە نېمە بولدىكى، ئاللاھنىڭ يولىدا جىھاد قىلمايسىلەر؟» دەيدۇ.
ھالبۇكى، ھىيلە-چارە تاپالمايدىغان ۋە يولنى بىلەلمەيدىغان ئەرلەر، ئاياللار ۋە بالىلاردىن ئىبارەت ئاجىزلار بار؛ شۇنداقتىمۇ ئۇلار دۈشمەنلىرىدىن ئەڭ ئېغىر زۇلۇمغا ئۇچرىغان. ئۇلار ئاللاھقا: «ئاھالىسى زالىم بۇ شەھەردىن بىزنى چىقارغىن» دەپ دۇئا قىلىدۇ. بۇ شەھەرنىڭ ئاھالىسى كۇپرى ۋە شېرىك بىلەن ئۆزلىرىگە، مۆمىنلەرگە بولسا ئازار بېرىش، ئاللاھنىڭ يولىدىن توسۇش، ئۆز دىنلىرىغا دەۋەت قىلىش ۋە ھىجرەت قىلىشتىن چەكلەش ئارقىلىق زۇلۇم قىلغان. ئۇلار ئاللاھتىن ئۆزلىرىگە بۇ شەھەرنىڭ ئاھالىسى زالىم بولغان جايىدىن قۇتقۇزۇپ چىقىرىدىغان بىر ۋەلى ۋە مەدەتكار ئاتا قىلىشىنى تىلەيدۇ.
شۇنىڭ بىلەن، سىلەرنىڭ بۇ شەكىلدىكى جىھادىڭلار كاپىرلارنى يېڭىشنى كۆزلەيدىغان جىھادتىن كۆرە، ئائىلەڭلارنى، بالىلىرىڭلارنى ۋە ھۆرمەتلىك كىشىلىرىڭلارنى قوغداش ۋە دۈشمەننىڭ ھۇجۇمىنى قايتۇرۇشتىن ئىبارەت بولىدۇ. گەرچە كاپىرلارغا قارشى جىھاد قىلىشتا چوڭ ئەجىر بولسىمۇ ۋە ئۇنىڭدىن قالغانلار قاتتىق ئەيىبلەنسىمۇ، ئۆز ئىچىڭلاردىكى ئاجىزلارنى قۇتقۇزۇشنى مەقسەت قىلغان جىھاد تېخىمۇ چوڭ ئەجىر ۋە تېخىمۇ زور مەنپەئەتكە ئىگە؛ چۈنكى ئۇ دۈشمەنلەرنى قايتۇرۇش تۈرىدىندۇر.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالا مۆمىن بەندىلىرىنى ئۆز يولىدا جىھاد قىلىشقا ۋە مەككىدە تۇرۇشتىن زېرىككەن ئەرلەر، ئاياللار ۋە بالىلاردىن ئىبارەت ئاجىزلارنى قۇتقۇزۇشقا تىرىشىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ. شۇڭا ئاللاھ تائالا: «ئۇلار: ‹پەرۋەردىگارىمىز! ئاھالىسى زالىم بۇ شەھەردىن بىزنى چىقارغىن…› دەيدۇ» دېگەن. بۇ يەردە «بۇ شەھەر» دېگەنلىك مەككىدۇر.
ئاللاھ تائالانىڭ: «سىنى چىقىرىۋەتكەن شەھىرىڭدىنمۇ كۈچلۈكرەك قانچىلىغان شەھەرلەر بار» دېگەن ئايىتىمۇ بۇنىڭغا ئوخشاش. ئاندىن ئاللاھ ئۇ شەھەرنى: «ئاھالىسى زالىم» دەپ سۈپەتلىگەن. يەنە: «ئۆز دەرگاھىڭدىن بىزگە بىر ۋەلى ئاتا قىلغىن، ئۆز دەرگاھىڭدىن بىزگە بىر مەدەتكار ئاتا قىلغىن» دېگەن، يەنى ئۆز دەرگاھىڭدىن بىزگە ئىشىمىزنى باشقۇرىدىغان بىر ۋەلى ۋە ياردەم بېرىدىغان بىر مەدەتكارنى مۇيەسسەر قىلغىن، دېگەن مەنىدە. بۇخارى: بىزگە ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد سۆزلەپ بەردى، بىزگە سۇفيان سۆزلەپ بەردى، ئۇ ئۇبەيدۇللاھتىن، ئۇ: «ئىبنى ئابباسنىڭ: ‹مەن ۋە ئانام ئاجىزلاردىن ئىدۇق› دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم» دەپ رىۋايەت قىلدى.
بىزگە سۇلەيمان ئىبنى ھەرب سۆزلەپ بەردى، بىزگە ھەمماد ئىبنى زەيد ئەييۇبتىن، ئۇ ئىبنى ئەبى مۇلەيكەدىن رىۋايەت قىلدى: ئىبنى ئابباس: «ئەرلەر، ئاياللار ۋە بالىلاردىن ئاجىز قالدۇرۇلغانلار» دېگەن ئايەتنى ئوقۇپ: «مەن ۋە ئانام ئاللاھ ئەزىمۇ جەللە ئۇلارنى عذرلىك دەپ قارىغان كىشىلەردىن ئىدۇق» دېدى. [ئايەتتە «مۇھەممەد: 13» دېگەن ئىشارەت كەلگەن.]
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
ئاللاھنىڭ «سىلەرگە نېمە بولدىكى، جىھاد قىلمايسىلەر؟» دېگەن سۆزى، «جىھاد قىلمايسىلەر» دېگەن مەنىدە. «ئاللاھنىڭ يولىدا» دېگەنلىك، ئاللاھقا ئىتائەت قىلىش يولىدا دېگەنلىكتۇر. ئاللاھ ئۇلارنى جىھادنى تەرك قىلغانلىقى ئۈچۈن ئەيىبلىدى.
«ئاجىزلار» دېگەنلىك، ئاجىزلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن دېگەن مەنىدە. ئىبنى شىھاب: «ئاجىزلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، ئۇلارنى قۇتقۇزۇپ چىقىرىش يولىدا» دېگەن. يەنە: «مۇشرىكلارنىڭ قولىدىن ئاجىزلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن» دەپمۇ ئېيتىلغان. مەككىدە مۇشرىكلاردىن كۆپ ئازار چېكىۋاتقان بىر جامائە بار ئىدى.
«ئەرلەر، ئاياللار ۋە بالىلاردىن» دېگەن. «ئۇلار: ‹پەرۋەردىگارىمىز! ئاھالىسى زالىم بۇ شەھەردىن بىزنى چىقارغىن…› دەپ دۇئا قىلىدۇ» دېگەن. بۇ يەردىكى شەھەر مەككىدۇر. «زالىم» دېگەنلىك مۇشرىك؛ «ئۇنىڭ ئاھالىسى» دېگەنلىك، ئاھالىسى مۇشرىك بولغان شەھەر دېمەكتۇر.
«زالىم» سۆزى «ئاھالىسى»گە سۈپەت بولغانلىقى ئۈچۈن جەر ھالىتىدە كەلگەن؛ «ئاھالە» شەھەرگە قايتىدىغان بولغاچقا، خۇددى زۇلۇم شەھەرنىڭ ئۆزىدىن سادىر بولغاندەك بولغان. بۇ «كۆزى گۈزەل بىر ئادەمنىڭ يېنىدىن ئۆتتۈم» دېگەنگە ئوخشايدۇ. «ئۆز دەرگاھىڭدىن بىزگە بىر ۋەلى ئاتا قىلغىن» دېگەنلىك، ئىشىمىزنى ئۈستىگە ئالىدىغان بىر كىشىنى ئاتا قىلغىن دېمەكتۇر. «ئۆز دەرگاھىڭدىن بىزگە بىر مەدەتكار ئاتا قىلغىن» دېگەنلىك، دۈشمەننى بىزدىن توسىدىغان بىر ياردەمچىنى ئاتا قىلغىن دېمەكتۇر.
ئاللاھ ئۇلارنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدى. ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ مەككىنى فەتىھ قىلغاندا، ئۇلارغا عەتتاب ئىبنى ئەسەيدنى ۋالىي قىلىپ تەيىنلىدى ۋە ئۇنى زالىملاردىن مەزلۇملارنىڭ ھەققىنى ئېلىپ بېرىدىغان مەدەتكار قىلدى.
«سەھىھۇل بۇخارى»دا (4587-نومۇر) ئىبنى ئابباسنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ: «مەن ۋە ئانام ئاللاھ تىلغا ئالغان ئاجىزلاردىن ئىدۇق…»