رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا، وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا، وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا.
رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ (اي مسلمانؤ) اوھان کي ڇا (ٿيو) آھي؟ جو الله جي واٽ ۾ نٿا وڙھو؟ حالانڪ ھيڻن مڙسن ۽ زالن ۽ ٻارن مان اُھي آھن جي چون ٿا ته اي اسان جا پالڻھار ھن شھر مان جنھن جا رھاڪو ظالم آھن اسان کي (ٻاھر) ڪڍ، ۽ پاڻ وٽان اسان جو (ڪو) سنڀاليندڙ ڪر، ۽ پاڻ وٽان اسان جو ڪو مددگار ڪر.
لفظ «أَخْرِجْنَا» (اسان کي ڪڍ) ۽ «اجْعَلْ» (ڪر) جا صيغـا هن دعا ۾ آيا آهن. هي انهن مظلوم ۽ ڪمزور مردن، عورتن ۽ ٻارن جي دعا آهي، جيڪي مڪي ۾ ظالماڻي جبر هيٺ هئا.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
هي الله تعالى جي طرفان پنهنجن مؤمن ٻانهن کي پنهنجي راهه ۾ جنگ ڪرڻ لاءِ اتساهڻ ۽ ان تي ڀڙڪائڻ آهي؛ ۽ اهو انهن تي لازم ٿي چڪو هو، تنهنڪري ان کي ڇڏي ڏيڻ تي مٿن سخت ملامت لاڳو ٿي. الله تعالى فرمايو: «۽ توهان کي ڇا ٿيو آهي، جو الله جي راهه ۾ جنگ نٿا ڪريو؟» حالانڪه ڪمزور مرد، عورتون ۽ ٻار اهڙا آهن، جيڪي نه ڪا تدبير ڪري سگهن ٿا ۽ نه ڪو رستو ڳولي سگهن ٿا. ان هوندي به سندن دشمنن کين سخت ظلم پهچايو آهي.
اهي الله کان دعا گهرن ٿا ته کين هن شهر مان ڪڍي، جنهن جا رهواسي پاڻ تي ڪفر ۽ شرڪ جي ڪري، ۽ مؤمنن تي ايذاءَ ڏيڻ، الله جي راهه کان روڪڻ، پنهنجي دين جي دعوت ڏيڻ کان منع ڪرڻ ۽ هجرت کان روڪڻ جي ڪري ظالم آهن. اهي الله کان دعا ڪن ٿا ته پنهنجي طرفان سندن لاءِ ڪو سرپرست ۽ مددگار مقرر ڪري، جيڪو کين هن شهر مان، جنهن جا رهواسي ظالم آهن، بچائي ڪڍي. تنهنڪري هن صورت ۾ توهان جي جهاد جو مقصد پنهنجن گهرڀاتين، ٻارن ۽ محرم عورتن جو دفاع ۽ بچاءُ آهي؛ نه اهو جهاد جنهن جو مقصد ڪافرن کان مالِ غنيمت جي اميد رکڻ هجي.
جيتوڻيڪ ان ۾ وڏو فضيلت آهي ۽ ان کان پوئتي رهندڙ کي تمام سخت ملامت ڪئي وڃي ٿي، تڏهن به توهان مان ڪمزور ماڻهن کي بچائڻ وارو جهاد وڌيڪ اجر ۽ وڏو فائدو رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو دشمنن کي روڪڻ جي صورت ۾ آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
الله تعالى پنهنجن مؤمن ٻانهن کي پنهنجي راهه ۾ جهاد ڪرڻ ۽ مڪي ۾ رهڻ کان بيزار ٿيل ڪمزور مردن، عورتن ۽ ٻارن کي بچائڻ جي ڪوشش ڪرڻ لاءِ اتساهي ٿو. انهيءَ ڪري الله تعالى فرمايو: «جيڪي چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار، اسان کي هن شهر مان ڪڍ.» يعني مڪي مان؛ جيئن الله تعالى جو فرمان آهي: «۽ ڪيترا ئي شهر تنهنجي شهر کان وڌيڪ طاقتور هئا، جنهن توکي ڪڍيو» (محمد: 13). پوءِ الله تعالى ان شهر کي هن طرح بيان ڪيو: «جنهن جا رهواسي ظالم آهن؛ ۽ پاڻ وٽان اسان لاءِ ڪو سرپرست مقرر ڪر، ۽ پاڻ وٽان اسان لاءِ ڪو مددگار مقرر ڪر.» يعني پنهنجي طرفان اسان لاءِ ڪو سرپرست ۽ مددگار مقرر ڪر.
امام بخاري چيو: اسان کي عبدالله بن محمد بيان ڪيو، هن چيو: اسان کي سفيان بيان ڪيو، عبيدالله کان، هن چيو: مون ابن عباس کي چوندي ٻڌو: «مان ۽ منهنجي ماءُ ڪمزور ماڻهن مان هئاسين.» اسان کي سليمان بن حرب بيان ڪيو، هن چيو: اسان کي حماد بن زيد بيان ڪيو، ايوب کان، ابن مليڪه کان، ته ابن عباس «مردن، عورتن ۽ ٻارن مان ڪمزور ماڻهن کان سواءِ» (النساء: 98) جي تلاوت ڪئي ۽ چيو: «مان ۽ منهنجي ماءُ انهن مان هئاسين، جن کي الله عز وجل عذر ڏنو.» محمد: 13؛ منهنجي والد کان.
البغوي جي تفسير
الله تعالى جي فرمان «۽ توهان کي ڇا ٿيو آهي، جو توهان جنگ نٿا ڪريو» جو مطلب آهي: توهان جهاد ڇو نٿا ڪريو؟ «الله جي راهه ۾» يعني الله جي فرمانبرداريءَ ۾. الله تعالى کين جهاد ڇڏي ڏيڻ تي ملامت ڪري ٿو.
«۽ ڪمزورن جي خاطر» يعني ڪمزورن جي بچاءَ لاءِ. ابن شهاب چيو: ڪمزورن کي ڇوٽڪارو ڏيارڻ لاءِ جهاد ڪريو. اهو به چيو ويو آهي ته مشرڪن جي هٿن مان ڪمزورن کي آزاد ڪرائڻ مقصود آهي. مڪي ۾ ماڻهن جو هڪ ٽولو هو، جن کي مشرڪن گهڻو ايذاءُ پهچايو.
«مردن، عورتن ۽ ٻارن مان، جيڪي» دعا گهرن ٿا ۽ «چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار، اسان کي هن شهر مان ڪڍ، جنهن جا رهواسي ظالم آهن.» ان مان مراد مڪو آهي. «ظالم» مان مراد مشرڪ آهن. «ان جا رهواسي» يعني اهو شهر، جنهن جي رهواسين جي صفت اها آهي ته اهي مشرڪ آهن.
لفظ «الظالم» کي زير ان ڪري ڏني وئي آهي، جو اهو «الأهل» جي صفت آهي؛ جڏهن «الأهل» شهر ڏانهن موٽيو ته ڄڻ فعل شهر سان لاڳاپيل ٿيو. جيئن چيو ويندو آهي: «مان اهڙي ماڻهوءَ وٽان لنگهيس، جنهن جي اک سهڻي هئي.»
«۽ پاڻ وٽان اسان لاءِ ڪو سرپرست مقرر ڪر» يعني اهڙو ڪو مقرر ڪر، جيڪو اسان جي ڪمن جو ذمو کڻي. «۽ پاڻ وٽان اسان لاءِ ڪو مددگار مقرر ڪر» يعني اهڙو ڪو، جيڪو اسان کي دشمن کان بچائي. پوءِ الله انهن جي دعا قبول ڪئي. جڏهن رسول الله ﷺ مڪو فتح ڪيو ته پاڻ عتاب بن اسيد کي اتي جو حاڪم مقرر ڪيائون، ۽ الله کيس انهن لاءِ مددگار بڻايو، جيڪو مظلومن کي ظالمن کان انصاف وٺي ڏيندو هو.
صحيح البخاري (نمبر 4587) ۾ ابن عباس رضي الله عنهما کان روايت آهي ته هن چيو: «مان ۽ منهنجي ماءُ انهن ڪمزور ماڻهن مان هئاسين، جن جو الله ذڪر ڪيو آهي…»