رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
جيڪي بيٺي ۽ ويٺي ۽ پنھنجن پاسن ڀر الله کي ياد ڪندا آھن ۽ آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۾ فڪر ڪندا آھن، (۽ چوندا آھن ته) اي اسانجا پالڻھار ھنن کي بي رٿو نه بڻايو اَٿيئي، توکي پاڪ ڄاڻون ٿا تنھنڪري اسان کي باہ جي عذاب کان بچاءِ. اي اسانجا پالڻھار جنھن کي تو باہ ۾ گھيڙيو تنھن کي بيشڪ خوار ڪيئي، ۽ ظالمن جو ڪو مددگار نه آھي. اي اسانجا پالڻھار اسان سڏيندڙ جي سڏ کي ٻڌو جو ايمان ڏانھن سڏيندو آھي ته پنھنجي پالڻھار تي ايمان آڻيو پوءِ مڃيوسون، اي اسانجا پالڻھار اسان کي اسانجا گناہ بخش ۽ اسان کان اسان جون مدايون ميٽ ۽ اسان کي ڀلارن سان گڏ مار. اي اسانجا پالڻھار اسان کي پنھنجن پيغمبرن (جي زبان) سان جيڪي انجام ڏنو اٿيئي سو پار ۽ قيامت جي ڏينھن اسان کي خوار نه ڪج، ڇوته تون وعدي خلافي نه ڪندو آھين.
هن دعاءِ مبارڪ ۾ پالڻهار جي پاڪائي بيان ڪرڻ کان پوءِ «اسان کي بچاءِ» (قِنَا)، «اسان کي بخش» (اغْفِرْ)، «اسان جون مدايون ميٽ» (كَفِّرْ)، «اسان کي وفات ڏي» (تَوَفَّنَا) ۽ «اسان کي عطا ڪر» (آتِنَا) جون دعائون اچن ٿيون. قرآن جا پنج عظيم شام ۽ رات جا آيتون.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
جڏهن انهن ايمان ڏانهن رهنمائي ڪرڻ تي الله جي توفيق جو ذڪر ڪيو ۽ نعمت جي پوري ٿيڻ لاءِ ان کي وسيلو بڻايو، تڏهن ان کان ان جو اجر گهريائون، ۽ عرض ڪيائون ته جيڪو وعدو هن کين پنهنجي رسولن جي زبانن سان ڪيو هو، سو پورو ڪري: دنيا ۾ مدد ۽ غلبو، ۽ آخرت ۾ الله جي رضا ۽ سندس جنت ۾ ڪاميابي. بيشڪ الله تعالى وعدي جي خلاف نٿو ڪري. پوءِ الله سندن دعا قبول ڪئي ۽ سندن عاجزيءَ واري التجا قبول ڪيائين. انهيءَ ڪري فرمايائين:
«اي اسانجا پالڻهار! بيشڪ اسان هڪ سڏيندڙ کي ٻڌو، جيڪو ايمان ڏانهن سڏي رهيو هو»؛ اهو محمد ﷺ هو، يعني ماڻهن کي ايمان ڏانهن سڏي رهيو هو ۽ ايمان جي اصولن ۽ فروعن ۾ کين رغبت ڏياري رهيو هو.
«پوءِ اسان ايمان آندو»؛ يعني اسان جلدي سندس سڏ قبول ڪيو ۽ ان ڏانهن تڪڙا وڌياسين. هن ۾ اهي الله جي پنهنجي مٿن ڪيل احسان جو بيان ڪن ٿا، سندس نعمت تي فخر ڪن ٿا ۽ ان نعمت کي سندس حضور ۾ وسيلو بڻائين ٿا ته جيئن سندن گناهه بخشي ۽ سندن برايون ميٽي. ڇوته چڱايون براين کي مٽائي ڇڏين ٿيون. جنهن کين ايمان جي نعمت ڏني، سو کين مڪمل امن جي نعمت به ڏيندو.
«۽ اسان کي ڀلارن سان گڏ وفات ڏي»؛ هن دعا ۾ نيڪ ڪم ڪرڻ ۽ بڇڙائي ڇڏڻ جي توفيق گهري وئي آهي، جنهن سان ٻانهو ڀلارن مان ٿئي ٿو، ۽ اها به گهري وئي آهي ته ان نيڪيءَ تي قائم رهي ۽ مرڻ گهڙيءَ تائين ثابت قدم هجي.
پوءِ الله اولي الالباب جي وصف بيان ڪئي ته اهي «الله کي ياد ڪندا آهن»، پنهنجي سڀني حالتن ۾: «بيٺي، ويٺي ۽ پنهنجن پاسن ڀر». هي ڳالهه زبان ۽ دل سان ٿيندڙ هر قسم جي ذڪر کي شامل آهي. ان ۾ بيهي نماز پڙهڻ به اچي ٿو؛ جيڪڏهن ائين نه ڪري سگهي ته ويهي، ۽ جيڪڏهن ائين به نه ڪري سگهي ته پاسي ڀر نماز پڙهي. اهي «آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۾ فڪر ڪندا آهن»، يعني جيئن انهن جي بڻاوت مان انهن جي مقصد تي دليل وٺن.
هن مان معلوم ٿئي ٿو ته فڪر ڪرڻ الله جي دوستن ۽ سڃاڻندڙ ٻانهن جي عبادت ۽ صفت آهي. جڏهن اهي انهن ۾ غور ڪن ٿا ته ڄاڻن ٿا ته الله انهن کي بي مقصد نه بڻايو آهي، تنهنڪري چون ٿا:
«اي اسانجا پالڻهار! هي سڀ تو بي رٿو نه بڻايو آهي؛ تون پاڪ آهين»؛ هر انهيءَ ڳالهه کان پاڪ آهين، جيڪا تنهنجي جلال لائق ناهي. بلڪه تو انهن کي حق سان ۽ حق لاءِ بڻايو آهي، ۽ اهي حق تي مشتمل آهن. «تنهنڪري اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ»؛ اسان کي براين کان محفوظ رک ۽ نيڪ عملن جي توفيق ڏي، ته جيئن انهن جي ڪري باهه کان ڇوٽڪارو ماڻيون.
هن ۾ جنت جي دعا به شامل آهي، ڇاڪاڻ ته جڏهن الله کين باهه جي عذاب کان بچائيندو ته جنت کين ملندي. پر خوف سندن دلين تي غالب هو، تنهنڪري هنن الله کان سڀ کان اهم ڳالهه گهري.
«اي اسانجا پالڻهار! بيشڪ جنهن کي تون باهه ۾ داخل ڪيو، تنهن کي بيشڪ خوار ڪيو»؛ ڇوته اهو الله، سندس ملائڪن ۽ سندس دوستن جي ناراضگيءَ جو حقدار ٿيو، ۽ اهڙي رسوائيءَ ۾ پيو جنهن کان ڇوٽڪارو ۽ نجات ڏيندڙ ڪونهي. انهيءَ ڪري فرمايائون: «۽ ظالمن جا ڪو مددگار نه آهن» جيڪي کين سندس عذاب کان بچائين. هن ۾ دليل آهي ته اهي پنهنجي ظلم سبب باهه ۾ داخل ٿيا.
امام ابن ڪثير جي تفسير
پوءِ انهن چيو: «اي اسانجا پالڻهار! بيشڪ جنهن کي تون باهه ۾ داخل ڪيو، تنهن کي خوار ڪيو»؛ يعني تو ان کي ذليل ڪيو ۽ سڀني گڏ ٿيل ماڻهن آڏو سندس خواري ظاهر ڪئي. «۽ ظالمن جا ڪو مددگار نه آهن»؛ يعني قيامت جي ڏينهن کين توکان بچائڻ وارو ڪو نه هوندو، ۽ نه ئي اهي تنهنجي فيصلي کان بچي سگهندا.
«اي اسانجا پالڻهار! بيشڪ اسان هڪ سڏيندڙ کي ٻڌو، جيڪو ايمان ڏانهن سڏي رهيو هو»؛ يعني اهو سڏيندڙ ماڻهن کي ايمان ڏانهن سڏي رهيو هو، ۽ اهو رسول ﷺ هو. «ته پنهنجي پالڻهار تي ايمان آڻيو، پوءِ اسان ايمان آندو»؛ يعني هن چيو: «پنهنجي پالڻهار تي ايمان آڻيو»، پوءِ اسان سندس سڏ قبول ڪيو ۽ سندس پيروي ڪئي. «اي اسانجا پالڻهار!
اسان جا گناهه بخش»؛ يعني تنهنجي نبيءَ تي ايمان ۽ سندس پيرويءَ جي ڪري اسان جا گناهه بخشي ڇڏ، يعني انهن کي ڍڪي ڇڏ. «۽ اسان کان اسان جون برايون ميٽ»؛ يعني جيڪي اسان ۽ تو جي وچ ۾ آهن. «۽ اسان کي ڀلارن سان گڏ وفات ڏي»؛ يعني اسان کي نيڪن سان ملاءِ.
پوءِ الله تعالى اولي الالباب جي وصف بيان ڪئي: «جيڪي الله کي بيٺي، ويٺي ۽ پنهنجن پاسن ڀر ياد ڪندا آهن». صحيح بخاري ۾ عمران بن حصين رضي الله عنه کان ثابت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «بيهي نماز پڙهه، جيڪڏهن نه ڪري سگهين ته ويهي، ۽ جيڪڏهن ائين به نه ڪري سگهين ته پاسي ڀر». مطلب ته اهي پنهنجي سڀني حالتن ۾، پنهنجي دلين، باطن ۽ زبانن سان الله جي ذڪر کان غافل نٿا ٿين.
«۽ آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۾ فڪر ڪندا آهن»؛ يعني انهن ٻنهي ۾ موجود اهڙين حڪمتن کي سمجهندا آهن، جيڪي خالق جي عظمت، قدرت، علم، حڪمت، اختيار ۽ رحمت تي دلالت ڪن ٿيون. شيخ ابو سليمان داراني چيو: «آءٌ جڏهن پنهنجي گهران نڪرندو آهيان ته جنهن شيءِ تي به منهنجي نظر پوندي آهي، ان ۾ الله جي ڪا نعمت ڏسندو آهيان يا پنهنجي لاءِ ڪا نصيحت.» اهو ابن ابي الدنيا پنهنجي ڪتاب «التفكر والاعتبار» ۾ نقل ڪيو آهي. حسن بصري چيو: «هڪ گهڙيءَ جو فڪر، هڪ رات جي قيام کان بهتر آهي.»
فضيل چيو: حسن چيو: «فڪر هڪ آئينو آهي، جيڪو توکي تنهنجون چڱايون ۽ برايون ڏيکاري ٿو.» سفيان بن عيينه چيو: «فڪر هڪ نور آهي، جيڪو تنهنجي دل ۾ داخل ٿئي ٿو.» ۽ هن ڪڏهن هي شعر به پڙهيو: «جڏهن ماڻهوءَ وٽ فڪر هجي، ته هر شيءِ ۾ سندس لاءِ عبرت آهي.» عيسى عليه السلام چيو: «خوشخبري آهي ان لاءِ جنهن جي ڳالهه الله جو ذڪر هجي، ماٺ فڪر هجي، ۽ نظر عبرت هجي.»
حڪيم لقمان چيو: «اڪيلائيءَ جي گهڻائي فڪر لاءِ مددگار آهي، ۽ گهڻو فڪر جنت جي دروازي تي دستڪ ڏيڻ جو دليل آهي.» وهب بن منبه چيو: «جنهن ماڻهوءَ جو فڪر ڊگهو ٿيو، تنهن ضرور سمجهيو؛ جنهن سمجهيو، تنهن ڄاتو؛ ۽ جنهن ڄاتو، تنهن عمل ڪيو.» عمر بن عبدالعزيز چيو: «الله تعالى جي ذڪر واري ڳالهه چڱي آهي، پر الله جي نعمتن ۾ فڪر ڪرڻ افضل عبادت آهي.» مغيرث اسود چيو: «هر روز قبرن جي زيارت ڪريو، جيئن اهي اوهان لاءِ فڪر جو سبب بڻجن؛ محشر جي ميدان کي پنهنجي دلين سان حاضر ڏسو؛ ۽ جنت يا باهه ڏانهن ٻنهي ٽولن جي روانگيءَ تي نظر ڪريو.
پنهنجي دلين ۽ جسمن کي باهه، ان جي گُرزن ۽ ان جي طبقن جي ذڪر سان ڀري ڇڏيو.» ان وقت هو روئندو هو، تان جو پنهنجن ساٿين جي وچ ۾ بيهوش ٿي ڪري پوندو هو. عبدالله بن مبارڪ چيو: «هڪ ماڻهوءَ قبرستان ۽ ڪچري جي ڍير وٽان لنگهيو. اتي هڪ راهب کي سڏي چيائين: اي راهب!
تنهنجي ڀرسان دنيا جا ٻه خزانا آهن، جن ۾ تنهنجي لاءِ عبرت آهي: ماڻهن جو خزانو ۽ مالن جو خزانو.» ابن عمر جڏهن پنهنجي دل جو حال جاچڻ چاهيندو هو ته هڪ ويران جاءِ تي ويندو، ان جي دروازي وٽ بيهي ڏک ڀري آواز سان چوندو هو: «تنهنجا رهواسي ڪٿي آهن؟» پوءِ پاڻ ڏانهن موٽي چوندو هو: «سندس ذات کان سواءِ هر شيءِ فنا ٿيڻ واري آهي.» ابن عباس چيو: «فڪر سان پڙهيل ٻه معتدل رڪعتون، ان دل واري ماڻهوءَ جي سڄي رات جي قيام کان بهتر آهن، جيڪا غافل هجي.»
حسن چيو: «اي آدم جا پٽ! پنهنجي پيٽ جو ٽيون حصو کاڌي لاءِ، ٽيون پاڻيءَ لاءِ رک ۽ باقي ٽيون حصو خالي ڇڏ، ته جيئن فڪر لاءِ ساهه کڻي سگهين.» ڪن حڪيمَن چيو: «جيڪو دنيا کي عبرت کان سواءِ ڏسي ٿو، ان جي دل جي بصيرت ان جي غفلت جيتري اونداهي ٿي وڃي ٿي.» بشر حافي چيو: «جيڪڏهن ماڻهو الله تعالى جي عظمت ۾ فڪر ڪن ها ته سندس نافرماني نه ڪن ها.»
حسن، عامر بن قيس کان روايت ڪري ٿو ته هن چيو: «مون هڪ، ٻه يا ٽي نه، پر ڪيترن ئي صحابن کي چوندي ٻڌو ته ايمان جي روشني فڪر آهي.» عيسى عليه السلام چيو: «اي ڪمزور آدم جا پٽ! جتي به هجين، الله کان ڊڄ؛ دنيا ۾ مهمان ٿيءُ، مسجدن کي پنهنجو گهر بڻاءِ، پنهنجي اکين کي روئڻ، جسم کي صبر ۽ دل کي فڪر سيکار؛ ۽ سڀاڻي جي روزيءَ جي ڳڻتي نه ڪر.» اميرالمؤمنين عمر بن عبدالعزيز رضي الله عنه هڪ ڏينهن پنهنجن ساٿين جي وچ ۾ روئڻ لڳو.
کانئس ان جو سبب پڇيو ويو ته چيائين: «مون دنيا، ان جي لذتن ۽ خواهشن ۾ فڪر ڪيو؛ پوءِ انهن مان ئي عبرت ورتي. ان جون خواهشون پوريون ٿيندي ئي انهن جي تلخي کين ميرو ڪري ڇڏيندي آهي. جيڪڏهن ان ۾ عبرت وٺندڙ لاءِ عبرت نه هجي، تڏهن به ان ۾ نصيحت حاصل ڪندڙ لاءِ نصيحتون ضرور آهن.» ابن ابي الدنيا چيو: حسين بن عبدالرحمن مون کي هي شعر پڙهي ٻڌايو: «مؤمن جي سیر فڪر آهي، ۽ مؤمن جي لذت عبرت آهي.
اسين اڪيلي الله جي واکاڻ ڪريون ٿا؛ اسان سڀ خطري ۾ آهيون. ڪيترائي غافل ماڻهو، جن جي عمر گذري وئي ۽ کين خبر به نه پئي. ڪيتريون زندگيون اميدن کان مٿي، گلن جي رنگ جهڙيون سهڻيون هيون؛ اکين جي وهڪري ۽ وڻن جي ڇانوَ ۾، ٻوٽن جي خوشبو ۽ ميون جي مٺاس سان گڏ. پر وقت جي تيز ڦيرن انهن ۽ سندن گهرڀاتين کي بدلائي ڇڏيو.
اسين اڪيلي الله جي واکاڻ ڪريون ٿا؛ بيشڪ ان ۾ عبرت آهي. بيشڪ ان ۾ عقل وارن لاءِ عبرت آهي، جيڪڏهن اهي عبرت وٺن.»
الله تعالى انهن ماڻهن جي مذمت ڪئي آهي، جيڪي سندس ذات، صفتن، شريعت، تقدير ۽ نشانين تي دلالت ڪندڙ سندس مخلوقات مان عبرت نٿا وٺن. فرمايائين: «۽ آسمانن ۽ زمين ۾ ڪيتريون ئي نشانيون آهن، جن وٽان هو گذرن ٿا ۽ انهن کان منهن موڙين ٿا؛ ۽ انهن مان گهڻا الله تي ايمان به نٿا آڻين، مگر شرڪ ڪندڙ هوندا آهن.» ۽ پنهنجي مؤمن ٻانهن جي ساراهه ڪيائين: «جيڪي الله کي بيٺي، ويٺي ۽ پنهنجن پاسن ڀر ياد ڪندا آهن ۽ آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۾ فڪر ڪندا آهن»، ۽ چوندا آهن:
«اي اسانجا پالڻهار! هي تو بي رٿو نه بڻايو آهي»؛ يعني تو هيءَ مخلوق اجائي نه بڻائي، بلڪه حق سان بڻائي آهي، ته جيئن بڇڙا پنهنجي عملن جو بدلو ۽ چڱا بهترين بدلو ماڻين. پوءِ اهي کيس بي مقصد پيدا ڪرڻ ۽ باطل بڻائڻ کان پاڪ قرار ڏيندي چون ٿا: «تون پاڪ آهين»؛ يعني تون ان کان پاڪ آهين ته ڪا شيءِ بي مقصد بڻائين.
«تنهنڪري اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ»؛ اي اهو ذات، جنهن مخلوق کي حق ۽ انصاف سان بڻايو، جيڪو عيبن، نقصن ۽ اجائي ڪم کان پاڪ آهي، پنهنجي قدرت ۽ قوت سان اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ؛ ۽ اسان کي اهڙن عملن جي توفيق ڏي، جن سان تون راضي ٿين، ۽ اهڙي صالح عمل جي توفيق ڏي، جيڪو اسان کي نعمتن واري جنت تائين پهچائي ۽ تنهنجي دردناڪ عذاب کان بچائي. القصص: ٨٨؛ يوسف: ١٠٥، ١٠٦.
«اي اسانجا پالڻهار! ۽ اسان کي اهو عطا ڪر، جنهن جو تو پنهنجن رسولن جي وسيلي اسان سان وعدو ڪيو»؛ ڪن چيو ته مطلب آهي: پنهنجن رسولن تي ايمان آڻڻ جي ڪري. ۽ ڪن چيو ته مطلب آهي: پنهنجن رسولن جي زبانن سان. ٻيو قول وڌيڪ ظاهر آهي.
امام احمد چيو: اسان کي ابو اليمان حديث بيان ڪئي؛ هن چيو: اسان کي اسماعيل بن عياش حديث بيان ڪئي، عمرو بن محمد کان، ابو عقال کان، انس بن مالڪ رضي الله عنه کان، ته رسول الله ﷺ فرمايو: «عسقلان ٻن ڪنوارن مان هڪ آهي. الله قيامت جي ڏينهن اتان ستر هزار اهڙا ماڻهو اٿاريندو، جن کان حساب نه ورتو ويندو؛ ۽ اتان پنجاهه هزار شهيدن کي وفد طور الله ڏانهن اٿاريندو. اتي شهيدن جون قطارون هونديون؛ سندن مٿا سندن هٿن ۾ ڪٽيل هوندا، ۽ سندن رڳن مان رت وهي رهيو هوندو. اهي چوندا: “اي اسانجا پالڻهار!
اسان کي اهو عطا ڪر، جنهن جو تو پنهنجن رسولن جي وسيلي اسان سان وعدو ڪيو، ۽ قيامت جي ڏينهن اسان کي خوار نه ڪج؛ بيشڪ تون وعدي جي خلاف نٿو ڪرين.” پوءِ الله فرمائيندو: “منهنجي ٻانهي سچ چيو. انهن کي بيضة نديءَ ۾ غسل ڏيو.” پوءِ اهي ان مان صاف، اڇا نڪري ايندا ۽ جنت ۾ جتي چاهيندا، سير ڪندا.»
هيءَ حديث مسند احمد جي نادر روايتن مان آهي؛ ڪن ماڻهن ان کي موضوع قرار ڏنو آهي، ۽ الله وڌيڪ ڄاڻندڙ آهي.
«۽ قيامت جي ڏينهن اسان کي خوار نه ڪج»؛ يعني مخلوق جي روبرو. «بيشڪ تون وعدي جي خلاف نٿو ڪرين»؛ يعني اهو وعدو ضرور پورو ٿيندو، جنهن جي خبر تنهنجن رسولن ڏني آهي: قيامت جي ڏينهن تنهنجي سامهون بيهڻ. حافظ ابو يعلى چيو: اسان کي حارث بن سريج حديث ٻڌائي؛ هن چيو: اسان کي معتمر ٻڌايو؛ هن چيو: اسان کي فضل بن عيسى ٻڌايو؛ هن چيو: اسان کي محمد بن منڪدر ٻڌايو ته جابر بن عبدالله کيس ٻڌايو: رسول الله ﷺ فرمايو: «قيامت جي ڏينهن الله عزوجل جي سامهون بيهڻ وقت رسوائي ۽ خواري آدم جي پٽ تي ايتري ڳري هوندي، جو ٻانهو خواهش ڪندو ته کيس باهه ۾ موڪلڻ جو حڪم ڏنو وڃي.» هيءَ غريب حديث آهي.
ثابت آهي ته رسول الله ﷺ جڏهن رات جو تهجد لاءِ اٿندا هئا ته آل عمران جي آخر جون اهي ڏهه آيتون پڙهندا هئا. بخاري رحمه الله چيو: اسان کي سعيد بن ابي مريم ٻڌايو؛ هن چيو: اسان کي محمد بن جعفر ٻڌايو؛ هن چيو: شريڪ بن عبدالله بن ابي نمر مون کي خبر ڏني، ڪريب کان، ابن عباس کان. ابن عباس چيو: آءٌ پنهنجي ماسي ميمونه وٽ رات رهيو هوس. رسول الله ﷺ پنهنجي گهر وارن سان ڪجهه دير ڳالهائي پوءِ سمهي رهيا.
جڏهن رات جو آخري ٽيون حصو ٿيو ته ويٺا ۽ آسمان ڏانهن ڏسي فرمايائون: «بيشڪ آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۽ رات ۽ ڏينهن جي ڦيرڦار ۾ عقل وارن لاءِ نشانيون آهن.» پوءِ اٿيائون، وضو ڪيائون ۽ ڏندڻ ڪيائون، پوءِ يارهن رڪعتون پڙهيائون. پوءِ بلال اذان ڏني ۽ پاڻ ٻه رڪعتون پڙهي ٻاهر نڪتا ۽ ماڻهن کي صبح جي نماز پڙهايائون. مسلم به اها روايت ابو بڪر بن اسحاق صنعاني کان، ابن ابي مريم جي واسطي سان نقل ڪئي آهي.
پوءِ بخاري اها روايت مالڪ جي ڪيترن طريقن سان نقل ڪئي آهي، مخرمه بن سليمان کان، ڪريب کان، ابن عباس کان. ابن عباس چيو ته هو نبي ﷺ جي گهرواري ۽ پنهنجي ماسي ميمونه وٽ رات رهيو. چيائين: آءٌ وهاڻي جي ويڪر واري پاسي ليٽيس، ۽ رسول الله ﷺ ۽ سندس گهروارا ان جي ڊيگهه واري پاسي ليٽيا. رسول الله ﷺ ننڊ ۾ رهيا، تان جو اڌ رات ٿي وئي ــ يا ان کان ٿورو اڳ، يا ٿورو پوءِ.
پاڻ سجاڳ ٿيا ۽ هٿ سان منهن تان ننڊ جا آثار اگهيائون، پوءِ آل عمران جي آخر جون ڏهه آيتون پڙهيائون. پوءِ لٽڪيل مشڪ وٽ ويا، ان مان چڱيءَ طرح وضو ڪيائون، پوءِ نماز لاءِ بيٺا. ابن عباس چيو: آءٌ به اٿي، جيئن پاڻ ڪيو هئائون تيئن ڪيم، پوءِ وڃي سندن ڀرسان بيٺس. رسول الله ﷺ پنهنجو ساڄو هٿ منهنجي مٿي تي رکيو ۽ منهنجي ساڄي ڪن کي پڪڙي نرميءَ سان وٽڻ لڳا.
پوءِ ٻه رڪعتون، ٻه رڪعتون، ٻه رڪعتون، ٻه رڪعتون، ٻه رڪعتون ۽ ٻه رڪعتون پڙهيائون، پوءِ وتر پڙهيائون. پوءِ ليٽي پيا، تان جو مؤذن وٽن آيو. پاڻ اٿي ٻه هلڪيون رڪعتون پڙهيائون، پوءِ ٻاهر نڪري صبح جي نماز پڙهايائون. جماعت جي ٻين محدثن به مالڪ کان ان جا مختلف طريقا نقل ڪيا آهن.
مسلم ۽ ابو داود به مخرمه بن سليمان کان ٻين طريقن سان اها روايت نقل ڪئي آهي.
هن حديث جو ابن عباس کان ٻيو طريقو: ابو بڪر بن مردويه چيو: اسان کي محمد بن احمد بن محمد بن علي ٻڌايو؛ هن چيو: اسان کي ابو يحيى بن ابي مسره خبر ڏني؛ هن چيو: خلاد بن يحيى اسان کي ٻڌايو؛ هن چيو: يونس بن ابي اسحاق اسان کي ٻڌايو، منهال بن عمرو کان، علي بن عبدالله بن عباس کان، عبدالله بن عباس کان. ابن عباس چيو: عباس مون کي حڪم ڏنو ته رسول الله ﷺ جي گهر وارن وٽ رات رهان ۽ سندن نماز جو خيال رکان. رسول الله ﷺ ماڻهن کي عشاء جي نماز پڙهائي، پوءِ جڏهن مسجد ۾ پاڻ کان سواءِ ڪو نه رهيو ته اٿي مون وٽان لنگهيا ۽ پڇيائون: «هي ڪير آهي؟ عبدالله؟»
مون چيو: ها. پاڻ فرمايائون: «ڇا ڳالهه آهي؟» مون چيو: عباس مون کي حڪم ڏنو آهي ته اڄ رات اوهان وٽ رهان. پاڻ فرمايائون: «ته پوءِ اچي وڃ، اچي وڃ.» جڏهن پاڻ اندر آيا ته فرمايائون: «عبدالله لاءِ وهاڻو وڇايو.» پوءِ چمڙي جي هڪ وهاڻي آندي وئي.
رسول الله ﷺ ان تي سمهي رهيا، تان جو مون سندن ساهه جو آواز ٻڌو. پوءِ پاڻ سڌا ٿي ويهي رهيا ۽ آسمان ڏانهن مٿو کڻي ٽي ڀيرا فرمايائون: «پاڪ آهي بادشاهه، نهايت پاڪ.» پوءِ آل عمران جي آخر جون آيتون پڙهيائون ۽ پوريون ڪيائون. مسلم، ابو داود ۽ نسائي به ان بابت علي بن عبدالله بن عباس کان حديث روايت ڪئي آهي.
هن حديث جو هڪ ٻيو طريقو ابن مردويه عاصم بن بهدله کان، سندس ڪجهه ساٿين کان، سعيد بن جبير کان، ابن عباس کان نقل ڪيو آهي ته هڪ رات ڪافي وقت گذرڻ کان پوءِ نبي ﷺ ٻاهر نڪتا، آسمان ڏانهن ڏٺائون ۽ هي آيت پڙهيائون: «بيشڪ آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۽ رات ۽ ڏينهن جي ڦيرڦار ۾ عقل وارن لاءِ نشانيون آهن»، سورت جي آخر تائين. پوءِ فرمايائون: «اي الله! منهنجي دل ۾ نور، منهنجي ٻڌڻ ۾ نور، منهنجي ڏسڻ ۾ نور، منهنجي ساڄي پاسي نور، منهنجي کاٻي پاسي نور، منهنجي اڳيان نور، منهنجي پٺيان نور، منهنجي مٿان نور، منهنجي هيٺان نور ۽ قيامت جي ڏينهن مون لاءِ وڏو نور ڪر.»
هي دعا صحيح جي ڪن طريقن ۾ ڪريب جي ابن عباس رضي الله عنهما کان روايت سان ثابت آهي.
پوءِ ابن مردويه ۽ ابن ابي حاتم جعفر بن مغيرة کان، سعيد بن جبير کان، ابن عباس کان روايت ڪئي ته قريش يهودين وٽ آيا ۽ پڇيائون: موسى اوهان وٽ ڪهڙيون نشانيون آنديون؟ انهن چيو: سندس لٺ ۽ سندس اڇو هٿ، جيڪو ڏسندڙن لاءِ ظاهر هو. پوءِ عيسائين وٽ آيا ۽ پڇيائون: عيسى اوهان ۾ ڪيئن هو؟ انهن چيو: هو ڄمڻ کان انڌن ۽ ڪوڙهين کي شفا ڏيندو هو ۽ مئلن کي جيئرو ڪندو هو.
پوءِ نبي ﷺ وٽ آيا ۽ چيائون: پنهنجي پالڻهار کان دعا گهرو ته صفا جبل کي سون بڻائي ڇڏي. پاڻ پنهنجي پالڻهار عزوجل کان دعا گهري، پوءِ هي آيت نازل ٿي: «بيشڪ آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۽ رات ۽ ڏينهن جي ڦيرڦار ۾ عقل وارن لاءِ نشانيون آهن.» پاڻ فرمايائون: «تنهنڪري اهي انهن ۾ فڪر ڪن.» هي ابن مردويه جا لفظ آهن.
طبراني جي هن حديث جي تفصيل اڳ آيت جي شروعات ۾ گذري چڪي آهي. هن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي آيتون مڪي آهن، پر مشهور قول اهو آهي ته اهي مدني آهن، ۽ ان جو دليل ٻي حديث آهي.
ابن مردويه چيو: اسان کي اسماعيل بن علي بن اسماعيل ٻڌايو؛ هن چيو: احمد بن علي حراني اسان کي ٻڌايو؛ هن چيو: شجاع بن اشرس اسان کي ٻڌايو؛ هن چيو: حشرج بن نباته واسطي، ابو مڪرم، اسان کي ٻڌايو، ڪلبي ــ يعني ابو جناب ــ کان، عطاء کان. عطاء چيو: آءٌ، ابن عمر ۽ عبيد بن عمير عائشه رضي الله عنها وٽ وياسين. اسان ۽ سندس وچ ۾ پردو هو. عائشه چيو: اي عبيد!
تون اسان جي زيارت ڪرڻ کان ڪهڙي شيءِ روڪي ٿي؟ هن چيو: شاعر جو هي قول: «ٿوري ٿوري وقت تي زيارت ڪر، محبت وڌندي.» ابن عمر چيو: اسان کي ڇڏي ڏيو، اسان کي ٻڌايو ته رسول الله ﷺ جي ڪهڙي ڳالهه اوهان لاءِ سڀ کان وڌيڪ عجيب هئي؟ عائشه روئڻ لڳي ۽ چيائين: سندن هر ڪم عجيب هو.
هڪ رات پاڻ مون وٽ آيا، تان جو سندن جسم منهنجي جسم سان لڳو، پوءِ چيائون: «مون کي ڇڏي ڏي ته پنهنجي پالڻهار جي عبادت ڪريان.» مون چيو: الله جو قسم، مون کي اوهان جي ويجهڙائي پسند آهي، ۽ اهو به پسند آهي ته اوهان پنهنجي پالڻهار جي عبادت ڪريو. پاڻ پاڻيءَ جي مشڪ وٽ ويا، وضو ڪيائون ۽ گهڻو پاڻي نه وهائيائون، پوءِ نماز لاءِ بيٺا ۽ روئڻ لڳا، تان جو سندن ڏاڙهي آلي ٿي وئي. پوءِ سجدو ڪيائون ۽ روئڻ لڳا، تان جو زمين آلي ٿي وئي.
پوءِ پاسو ڀر ليٽي پيا ۽ روئندا رهيا. جڏهن بلال صبح جي نماز جي اطلاع ڏيڻ آيو ته عائشه چيو: مون پڇيو: اي الله جا رسول! اوهان ڇو ٿا روئو، جڏهن ته الله اوهان جا اڳيان ۽ پويان گناهه بخشي ڇڏيا آهن؟ پاڻ فرمايائون: «افسوس توتي، اي بلال!
مون کي روئڻ کان ڪهڙي شيءِ روڪي سگهي ٿي، جڏهن اڄ رات مون تي هي آيت نازل ٿي آهي: “بيشڪ آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۽ رات ۽ ڏينهن جي ڦيرڦار ۾ عقل وارن لاءِ نشانيون آهن.”» پوءِ فرمايائون: «افسوس آهي ان تي، جيڪو اهي آيتون پڙهي ۽ انهن ۾ فڪر نه ڪري.» عبد بن حميد اها روايت جعفر بن عون کان، ابو جناب ڪلبي کان، عطاء کان، هن کان وڌيڪ ڊگهي ۽ مڪمل بيان سان نقل ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح ابو حاتم بن حبان پنهنجي صحيح ۾ عمران بن موسى کان، عثمان بن ابي شيبه کان، يحيى بن زڪريا کان، ابراهيم بن سويد نخعي کان، عبدالملڪ بن ابي سليمان کان، عطاء کان نقل ڪيو آهي ته آءٌ ۽ عبيد بن عمير عائشه وٽ وياسين؛ پوءِ ساڳي روايت بيان ڪيائين.
عبدالله بن محمد بن ابي الدنيا به پنهنجي ڪتاب «التفكر والاعتبار» ۾ شجاع بن اشرس کان اها روايت نقل ڪئي آهي.
پوءِ چيائين: حسن بن عبدالعزيز مون کي ٻڌايو ته هن سنيد کي سفيان ــ يعني ثوري ــ کان مرفوع روايت ڪندي ٻڌو: «جيڪو آل عمران جي آخر کي پڙهي ۽ ان ۾ فڪر نه ڪري، ان لاءِ افسوس آهي.» پاڻ آڱرين تي ڏهه ڳڻيا. حسن بن عبدالعزيز چيو: عبيد بن سائب مون کي ٻڌايو ته اوزاعي کان پڇيو ويو: انهن آيتن ۾ فڪر جي حد ڇا آهي؟ هن چيو: «انهن کي سمجهي پڙهي.»
ابن ابي الدنيا چيو: قاسم بن هاشم مون کي ٻڌايو؛ علي بن عياش اسان کي ٻڌايو؛ عبدالرحمان بن سليمان چيو: مون اوزاعي کان پڇيو ته انهن آيتن ۾ فڪر ڪرڻ وارو گهٽ ۾ گهٽ ڪهڙي ڳالهه تي عمل ڪري، جنهن سان هو انهيءَ افسوس کان بچي؟ اوزاعي ٿوري دير سوچيو، پوءِ چيائين: «انهن کي سمجهي پڙهي.» رضي الله عنهما؛ ڪلبي؛ عزوجل؛ عبدالله بن عمر.
هڪ ٻي غريب حديث: ابو بڪر بن مردويه چيو: عبدالرحمان بن بشير بن نمير اسان کي ٻڌايو؛ اسحاق بن ابراهيم بستي اسان کي خبر ڏني. ۽ هن چيو: اسحاق بن ابراهيم بن زيد اسان کي خبر ڏني؛ احمد بن عمرو اسان کي ٻڌايو. ٻنهي چيو: هشام بن عمار اسان کي ٻڌايو؛ سليمان بن موسى زهري اسان کي ٻڌايو؛ مظاهر بن اسلم مخزومي اسان کي ٻڌايو؛ سعيد بن ابي سعيد مقبري اسان کي ٻڌايو، ابو هريره کان، ته رسول الله ﷺ هر رات سورة آل عمران جي آخر جون ڏهه آيتون پڙهندا هئا. مظاهر بن اسلم ضعيف آهي.
البغوي جي تفسير
«اي اسانجا پالڻهار! بيشڪ جنهن کي تون باهه ۾ داخل ڪيو، تنهن کي خوار ڪيو»؛ يعني تو ان کي ذليل ڪيو. هڪ قول آهي ته کيس هلاڪ ڪيو، ۽ ٻيو قول آهي ته کيس رسوا ڪيو؛ جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ منهنجي مهمانن بابت مون کي خوار نه ڪج» (هود: ٧٨).
جيڪڏهن چيو وڃي ته الله تعالى فرمايو آهي: «جنهن ڏينهن الله نبيءَ ۽ انهن ماڻهن کي خوار نه ڪندو، جيڪي ساڻس ايمان آندا» (التحريم: ٨)، جڏهن ته اهل ايمان مان ڪي باهه ۾ داخل ٿيندا آهن، ۽ هتي فرمايو اٿس: «بيشڪ جنهن کي تون باهه ۾ داخل ڪيو، تنهن کي خوار ڪيو»، ته جواب هي آهي: انس ۽ قتاده چيو ته مطلب آهي: «جنهن کي تون باهه ۾ هميشه رهڻ لاءِ داخل ڪيو، تنهن کي خوار ڪيو.» سعيد بن مسيب چيو ته اها ڳالهه انهيءَ شخص بابت خاص آهي، جيڪو باهه مان نه نڪرندو. انس رضي الله عنه نبي ﷺ کان روايت ڪئي آهي: «بيشڪ الله ڪجهه ماڻهن کي باهه ۾ داخل ڪندو، پوءِ انهن کي ان مان ڪڍندو.» «۽ ظالمن جا ڪو مددگار نه آهن.»
«اي اسانجا پالڻهار! بيشڪ اسان هڪ سڏيندڙ کي ٻڌو»؛ ان مان محمد ﷺ مراد آهي، جيئن ابن مسعود ۽ ابن عباس رضي الله عنهما ۽ اڪثر ماڻهن چيو آهي. قرظي چيو: ان مان قرآن مراد آهي، ڇوته هر ماڻهوءَ کي نبي ﷺ سان ملاقات نصيب نه ٿي هئي. «جيڪو ايمان ڏانهن سڏي ٿو»؛ يعني ايمان ڏانهن.
«ته پنهنجي پالڻهار تي ايمان آڻيو، پوءِ اسان ايمان آندو. اي اسانجا پالڻهار! اسان جا گناهه بخش، اسان کان اسان جون برايون ميٽ ۽ اسان کي ڀلارن سان گڏ وفات ڏي»؛ يعني ڀلارن جي جماعت ۾.
«جيڪي الله کي بيٺي، ويٺي ۽ پنهنجن پاسن ڀر ياد ڪندا آهن.» علي بن ابي طالب، ابن عباس رضي الله عنهما، نخعي ۽ قتاده چيو: هن مان نماز مراد آهي؛ جيڪڏهن بيهي سگهي ته بيهي نماز پڙهي، نه ته ويهي، ۽ جيڪڏهن ائين به نه ڪري سگهي ته پاسي ڀر. ابو عثمان سعيد بن اسماعيل ضبي اسان کي خبر ڏني؛ ابو محمد عبدالجبار بن محمد جراحي اسان کي خبر ڏني؛ ابو العباس محمد بن احمد محبوبي اسان کي خبر ڏني؛ ابو عيسى محمد بن عيسى ترمذي اسان کي خبر ڏني؛ هناد اسان کي ٻڌايو؛ وڪيع اسان کي ٻڌايو، ابراهيم بن طهمان کان، حسين معلم کان، عبدالله بن بريده کان، عمران بن حصين کان.
عمران چيو: مون رسول الله ﷺ کان بيمار جي نماز بابت پڇيو، ته پاڻ فرمايائون: «بيهي نماز پڙهه، جيڪڏهن نه ڪري سگهين ته ويهي، ۽ جيڪڏهن ائين به نه ڪري سگهين ته پاسي ڀر.»
۽ ٻين مفسرن چيو آهي ته ان مان هر حال ۾ الله جي ذڪر تي هميشگي مراد آهي، ڇوته ماڻهو گهڻو ڪري انهن ٽن حالتن مان ڪنهن هڪ کان خالي نه هوندو. ان جو نظير سورة النساء ۾ آهي: «پوءِ جڏهن نماز پوري ڪريو ته الله کي بيٺي، ويٺي ۽ پنهنجن پاسن ڀر ياد ڪريو» (النساء: ١٠٣).
«۽ آسمانن ۽ زمين جي بڻاوت ۾ فڪر ڪندا آهن»؛ ۽ انهن ٻنهي ۾ موجود عجيب بڻاوت تي غور ڪندا آهن، ته جيئن اها کين الله جي قدرت ڏانهن رهنمائي ڪري ۽ ڄاڻن ته انهن جو بڻائيندڙ قادر، تدبير ڪندڙ ۽ حڪمت وارو آهي. ابن عون چيو: «فڪر غفلت کي پري ڪري ٿو ۽ دل ۾ خشيت پيدا ڪري ٿو، جيئن پاڻي ٻوٽي ۾ واڌارو ڪري ٿو. دلين کي ڏکن جهڙي شيءِ صاف نٿي ڪري ۽ فڪر جهڙي شيءِ روشن نٿي ڪري.»
«اي اسانجا پالڻهار»؛ يعني اهي چون ٿا: اي اسانجا پالڻهار! «هي»؛ لفظ «هي» کي مخلوق ڏانهن موٽايو ويو، تنهنڪري مؤنث لفظ «هيءَ» نه چيو ويو. «تو بي رٿو نه بڻايو آهي»؛ يعني اجايو ۽ راند طور نه بڻايو اٿئي، بلڪه هڪ وڏي مقصد لاءِ بڻايو اٿئي. «باطلًا» وارو لفظ حرف جر ڪڍڻ سبب منصوب آهي؛ يعني «باطل سان». «تون پاڪ آهين، تنهنڪري اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.»
«اي اسانجا پالڻهار! ۽ اسان کي اهو عطا ڪر، جنهن جو تو پنهنجن رسولن جي وسيلي اسان سان وعدو ڪيو»؛ يعني پنهنجن رسولن جي زبانن سان وعدو ڪيو. «۽ اسان کي خوار نه ڪج»؛ يعني اسان کي عذاب نه ڏي، هلاڪ نه ڪر، رسوا نه ڪر ۽ ذليل نه ڪر. «قيامت جي ڏينهن؛ بيشڪ تون وعدي جي خلاف نٿو ڪرين.»
جيڪڏهن چيو وڃي ته انهن جو چوڻ «اي اسانجا پالڻهار! ۽ اسان کي اهو عطا ڪر، جنهن جو تو پنهنجن رسولن جي وسيلي اسان سان وعدو ڪيو» ڪهڙي معنيٰ رکي ٿو، جڏهن ته کين معلوم هو ته الله وعدي جي خلاف نٿو ڪري؟ جواب هي آهي ته ان جا لفظ دعا جا آهن، پر مطلب خبر ڏيڻ آهي؛ يعني «تون اسان کي ضرور اهو عطا ڪندين، جنهن جو تو پنهنجن رسولن جي وسيلي وعدو ڪيو.» ان جي معنيٰ هيءَ ٿيندي: «اسان جا گناهه بخش، اسان جون برايون ميٽ ۽ قيامت جي ڏينهن اسان کي خوار نه ڪج»، ته جيئن تون اسان کي پنهنجن رسولن جي زبانن سان ڪيل فضل ۽ رحمت جو وعدو عطا ڪرين.
هڪ قول هي آهي ته سندن مطلب هو: «اي اسانجا پالڻهار! اسان کي انهن ماڻهن مان ڪر، جيڪي تنهنجي ثواب جا حقدار ٿين ۽ تون کين اهو عطا ڪرين، جنهن جو پنهنجي رسولن جي زبانن سان وعدو ڪيو آهي»؛ ڇوته کين پڪ نه هئي ته اهي ان ڪرامت جا حقدار آهن، تنهنڪري الله کان گهريائون ته کين ان جو حقدار بڻائي. هڪ قول هي به آهي ته هنن دشمنن تي فتح جو وعدو جلد پورو ڪرڻ گهريو. چيائون: «اسان کي ڄاڻ آهي ته تون وعدي جي خلاف نٿو ڪرين، پر تنهنجي بردباريءَ تي صبر ڪرڻ اسان لاءِ ڏکيو آهي؛ تنهنڪري سندن خواري جلد ظاهر ڪر ۽ انهن تي اسان جي مدد ڪر.»
صحيح البخاري (نمبر ٤٥٦٩) ۽ صحيح مسلم (نمبر ٢٥٦) ۾ روايت آهي ته نبي محمد ﷺ رات جي نماز (تهجد) لاءِ جڏهن به ننڊ مان جاڳندا هئا ته اهي ئي ڏهه آيتون پڙهندا هئا.