رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
هماغه كسان چې په ولاړه، ناسته او اړخونو پراته الله يادوي او د اسمانو او ځمكې په پيدايښت كې سوچونه كوي چې اې زموږ ربه دا خو دې چټي نه دي پيدا كړي، تا لره (عبثياتو نه) پاكي ده نو د اور له عذابه مو وساتې. زموږ ربه! تا چې څوك اور ته داخل كړ، نو هغه دې خوار كړ او ظالمانو لره څوك مرستندوى نشته. زموږ ربه! موږ له يو بلونكي څخه د ايمان لور ته بلنه واورېده چې په خپل رب مو ايمان راوړئ، نو ايمان مو راوړو، زموږ ربه نو ګناهونه راته و بخښه او بدۍ مو ورژوه او له نيكانو سره مو وفات كړه. زموږ ربه! او هغه څه هم راكړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې موږ سره وعده كړې او د قيامت په ورځ مو مه شرموه، يقيناً ته خپله وعده نه ماتوې.
د دې دعا بڼه دا ده چې د خالق په تسبيح او پاکۍ بيانولو سره پيلېږي، ورپسې د «قِنَا»، «اغْفِرْ»، «كَفِّرْ»، «تَوَفَّنَا» او «آتِنَا» په الفاظو غوښتنې راځي. دا د قرآن کریم پنځه ستر ماښامني او د شپې آیتونه دي.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
کله چې هغوی د الله له لوري پر ایمان د توفیق یادونه وکړه او په دې وسیله یې د نعمت د بشپړېدو غوښتنه ترې وکړه، نو د دې په بدل کې یې ثواب وغوښت او دا یې وغوښتل چې هغه څه ورته پوره کړي چې د خپلو رسولانو پر ژبو یې ورسره د بریا او په دنیا کې د برلاسۍ، او په آخرت کې د الله د رضا او جنت د ګټلو وعده کړې وه؛ ځکه الله تعالی له خپلې وعدې څخه سرغړونه نه کوي. الله د هغوی دعا قبوله کړه او زارۍ یې ومنلې، نو ځکه یې وفرمایل:
«زموږ ربه! بېشکه موږ یو بلونکی واورېد چې ایمان ته بلنه ورکوي»؛ هغه محمد صلی الله علیه وسلم دی، یعنې خلک ایمان ته رابولي او د هغه بنسټونو او څانګو ته یې هڅوي.
«نو ایمان مو راوړ»؛ یعنې په بیړه مو د هغه بلنه ومنله او په لور یې ورمنډه کړه. په دې کې هغوی پر ځان د الله د لورینې یادونه کوي، د هغه پر نعمت ویاړي او په همدې نعمت د الله په دربار کې وسیله نیسي، څو ګناهونه یې وبښي او بدۍ یې ورژوي؛ ځکه نېکۍ بدۍ له منځه وړي. او هغه ذات چې پر دوی یې د ایمان لورینه کړې، بشپړ امن به هم ورپه برخه کړي.
«او له نېکانو سره مو وفات کړه»؛ په دې دعا کې د نېک کار د کولو او له بدۍ څخه د ځان ساتلو توفیق غوښتل شامل دي، ځکه په همدې سره بنده له نېکانو څخه کېږي. همدارنګه په نېکۍ کې د دوام او تر مرګه پرې د ثابت پاتې کېدو غوښتنه ده.
بیا الله د عقل خاوندان داسې بیان کړل: هغوی «الله یادوي» په ټولو حالاتو کې: «ولاړ، ناست او پر خپلو اړخونو». دا د ژبې او زړه د ذکر هر ډول رانغاړي، او په دې کې دا هم راځي چې لمونځ ولاړ وکړي؛ که وس یې نه و، ناست، او که وس یې نه و، پر اړخ. او هغوی «د اسمانونو او ځمکې په پیداښت کې سوچ کوي»، یعنې د هغو په وسیله د پیداښت پر موخه دلیل ترلاسه کوي. دا ښيي چې تفکر د الله د پېژندونکو دوستانو له عبادتونو او صفتونو څخه دی.
کله چې په دې مخلوقاتو کې سوچ وکړي، پوهېږي چې الله په چټي ډول نه دي پیدا کړي، نو وایي: «زموږ ربه! دا دې په باطل او بېګټې توګه نه دي پیدا کړي؛ ته پاک یې» له هر هغه څه څخه چې ستا له جلال سره نه ښایي. بلکې دا دې په حقه او د حق لپاره پیدا کړي دي، او په حقه مشتمل دي. «نو د اور له عذابه مو وساته»؛ داسې چې له ګناهونو مو وژغورې او د نېکو عملونو توفیق راکړې، څو په دې سره له اوره خلاصون ومومو.
په دې غوښتنه کې د جنت غوښتل هم شامل دي؛ ځکه چې الله یې د اور له عذابه وساتي، جنت به ورپه برخه شي. خو کله چې د هغوی په زړونو کې وېره ځای ونیو، له الله څخه یې تر ټولو مهمې غوښتنې وکړې:
«زموږ ربه! بېشکه تا چې څوک اور ته داخل کړ، نو هغه دې خوار کړ»؛ ځکه هغه د الله، د هغه د ملائکو او دوستانو له ناخوښۍ سره مخ شوی، او په داسې رسوايۍ اخته شوی چې نه ترې خلاصون شته او نه یې څوک ژغورلی شي. له همدې امله یې وفرمایل: «او ظالمانو ته هېڅ مرستندویان نشته» چې د الله له عذابه یې وژغوري. په دې کې دلیل دی چې هغوی د خپل ظلم له امله اور ته ننوتلي دي.
د امام ابن کثیر تفسیر
بیا یې وویل:
«زموږ ربه! بېشکه تا چې څوک اور ته داخل کړ، نو هغه دې خوار کړ»؛ یعنې سپک دې کړ او د غونډې ټولو خلکو ته دې د هغه رسوايي ښکاره کړه.
«او ظالمانو ته هېڅ مرستندویان نشته»؛ یعنې د قیامت په ورځ به له تا څخه هېڅ ژغورونکی نه لري او د هغه څه مخه به نه شي نیولی چې ته یې د هغوی په اړه اراده کړې ده.
«زموږ ربه! بېشکه موږ یو بلونکی واورېد چې ایمان ته بلنه ورکوي»؛ یعنې یو بلونکی چې ایمان ته یې رابولي، او هغه رسول صلی الله علیه وسلم دی.
«چې پر خپل رب ایمان راوړئ، نو ایمان مو راوړ»؛ یعنې هغه داسې ویل: «پر خپل رب ایمان راوړئ»، نو موږ یې بلنه ومنله او پیروي مو ترې وکړه.
«زموږ ربه! نو ګناهونه مو وبښه»؛ یعنې زموږ د ایمان او ستا د پېغمبر د پیروۍ په برکت زموږ ګناهونه وبښه، یعنې پټ یې کړه.
«او بدۍ مو راڅخه ورژوه»؛ یعنې هغه بدۍ چې زموږ او ستا ترمنځ دي.
«او له نېکانو سره مو وفات کړه»؛ یعنې له صالحانو سره مو یوځای کړه. بیا الله تعالی د عقل خاوندان داسې بیان کړل:
«هغوی چې الله یادوي، ولاړ، ناست او پر خپلو اړخونو». لکه څنګه چې په صحیح البخاري کې له عمران بن حصین رضي الله عنه څخه روایت دی، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «ولاړ لمونځ وکړه؛ که وس دې نه وي، ناست، او که وس دې نه وي، پر اړخ.» یعنې هغوی په خپلو ټولو حالاتو کې په پټه او ښکاره، په زړونو، نیتونو او ژبو د الله ذکر نه پرېږدي.
«او د اسمانونو او ځمکې په پیداښت کې سوچ کوي»؛ یعنې په هغو کې د شته حکمتونو په معنا پوهېږي، چې د خالق پر لویوالي، قدرت، پوهې، حکمت، اختیار او رحمت دلالت کوي. شیخ ابو سلیمان الداراني ویلي دي: زه له خپل کوره ووځم، نو چې پر هر شي مې سترګې ولګېږي، یا په هغه کې د الله یو نعمت ووینم چې پر ما یې لورولی وي، او یا پکې زما لپاره عبرت وي. دا خبره ابن أبي الدنيا په خپل کتاب «التفكر والاعتبار» کې روایت کړې ده.
له حسن بصري څخه روایت دی چې ویې ویل: «یو ساعت تفکر کول د یوې شپې له عبادته غوره دي.» فضیل ویلي: حسن وویل: «تفکر داسې هېنداره ده چې ستا نېکۍ او بدۍ درښيي.» سفیان بن عیینه ویلي: «تفکر هغه رڼا ده چې ستا زړه ته ننوځي.» او کله ناکله به یې دا شعر د بېلګې په توګه وایه: «کله چې انسان د فکر خاوند وي، نو په هر شي کې ورته عبرت وي.»
له عیسی علیه السلام څخه روایت دی چې ویې ویل: «خوشا د هغه چا حال چې خبرې یې یادونه وي، چوپتیا یې تفکر او کتل یې عبرت وي.» حکیم لقمان ویلي: «اوږده یوازېتوب تفکر ته الهام ورکوي، او اوږد تفکر د جنت دروازې ته د ټکولو نښه ده.» وهب بن منبه ویلي: «د هېچا تفکر چې اوږد شي، پوهه ترلاسه کوي؛ او چې پوه شو، علم ترلاسه کوي؛ او چې علم یې ترلاسه کړ، عمل پرې کوي.» عمر بن عبدالعزیز ویلي: «د الله عزوجل یادونه ښه خبره ده، خو د الله په نعمتونو کې تفکر تر ټولو غوره عبادت دی.»
مغیث الأسود ویلي: «هره ورځ قبرونو ته ورشئ، څو تفکر ته مو وهڅوي؛ د خلکو د حشر ځای په زړونو کې ووینئ؛ او د هغو دوو ډلو پای ته وګورئ چې یوه جنت ته او بله اور ته ځي. د اور، د هغې د ګرزو او طبقو یاد په زړونو او بدنونو کې ژوندی کړئ.» په دې وخت کې به هغه دومره ژړل چې د ملګرو په منځ کې به بېهوښه ولوېد.
عبدالله بن المبارک ویلي: یو سړی له یوه راهب څخه د هدیرې او د کثافاتو د ځای ترڅنګ تېر شو. راهب ورته غږ وکړ او ویې ویل: «اې راهبه! ستا ترڅنګ د دنیا دوه داسې خزانې دي چې په دواړو کې ستا لپاره د عبرت ځای شته: د انسانانو خزانه او د مالونو خزانه.»
له ابن عمر څخه روایت دی چې کله به یې غوښتل خپل زړه وازمويي، کنډوالې ته به ولاړ او د هغې په دروازه کې به یې په غمجن غږ نارې کړې: «اوس یې اوسېدونکي چېرته دي؟» بیا به یې خپل ځان ته مخ کړ او ویې ویل: «هر څه له منځه تلونکي دي، مګر د هغه ذات مخ.»
ابن عباس ویلي: «د تفکر په حال کې دوه منځني رکعته، د هغه زړه سره د یوې شپې له عبادته غوره دي چې غافل وي.» حسن ویلي: «اې د آدم زویه! د ګېډې درېیمه برخه ډکه کړه، درېیمه برخه یې په څښاک ډکه کړه او وروستۍ درېیمه برخه یې پرېږده، څو د تفکر لپاره ساه واخلې.»
ځینو حکیمانو ویلي: «چا چې دنیا ته له عبرت اخیستلو پرته وکتل، د زړه د سترګو بصیرت یې د هماغې غفلت په کچه ړوند شو.» بشر بن الحارث الحافي ویلي: «که خلکو د الله تعالی د لویوالي په اړه فکر کړی وای، نو نافرماني به یې نه کوله.» حسن، د عامر بن قیس په روایت، ویلي: «له یوه، دوو او دریو څخه د زیاتو صحابهوو څخه مې واورېدل چې ویل یې: د ایمان رڼا تفکر دی.»
له عیسی علیه السلام څخه روایت دی چې ویې ویل: «اې کمزوري د آدم زویه! هر چېرې چې وې، له الله څخه ووېرېږه؛ په دنیا کې مېلمه اوسه، جوماتونه خپل کورونه وګرځوه، سترګې دې په ژړا روږدې کړه، بدن دې په صبر، زړه دې په تفکر اوسه، او د سبا د رزق په اړه اندېښنه مه کوه.»
له امیرالمؤمنین عمر بن عبدالعزیز رضي الله عنه څخه روایت دی چې یوه ورځ د خپلو ملګرو په منځ کې وژړل. ترې وپوښتل شول چې ولې؟ ویې ویل: «د دنیا، د هغې د خوندونو او غوښتنو په اړه مې فکر وکړ، نو د همدغو په وسیله مې ترې عبرت واخیست. د دنیا غوښتنې لا پوره شوې نه وي چې ترخوالی یې ورسره ګډ شي.
که په دنیا کې د عبرت اخیستونکي لپاره عبرت نه وي، نو د پند اخیستونکي لپاره پکې نصیحتونه شته.» ابن أبي الدنيا ویلي: حسین بن عبدالرحمن راته دا شعر ووایه:
«د مؤمن خوښي تفکر دی، او د مؤمن خوند عبرتونه دي؛ یوازې د الله ستاینه کوو، او موږ ټول په خطر کې یو؛ څومره غافل دی، عمر یې تېرېږي او نه پوهېږي؛ څومره ژوند چې د هیلو له کچې پورته، ښکلی او روښانه و؛ د ویالو په شرنګ، د ونو په سیوري کې؛ د بوټو په ښکلا او د مېوو په خوند کې؛ خو چټک زمان د بدلونونو په راوستلو هغه او د هغه خلک بدل کړل؛ یوازې د الله ستاینه کوو، په دې کې خامخا د عبرت ځای شته؛ د عقل خاوند لپاره پکې عبرت دی، که عبرت واخلي.»
الله تعالی هغه کسان غندلي دي چې د هغه پر ذات، صفتونو، شریعت، تقدیر او نښو دلالت کوونکو مخلوقاتو څخه عبرت نه اخلي. هغه فرمایلي دي: «او په اسمانونو او ځمکه کې څومره نښې دي چې دوی پرې تېرېږي، حال دا چې ترې مخ اړوي. او ډېری یې پر الله ایمان نه راوړي، مګر دا چې له هغه سره شریک نیسي.» او خپل مؤمن بندګان یې ستایلي دي: «هغوی چې الله یادوي، ولاړ، ناست او پر خپلو اړخونو وي، او د اسمانونو او ځمکې په پیداښت کې سوچ کوي»، او وایي:
«زموږ ربه! دا دې په باطل ډول نه دي پیدا کړي»؛ یعنې دا مخلوق دې بېګټې نه دی پیدا کړی، بلکې په حقه دې پیدا کړی، څو بدکارانو ته د خپلو کړنو سزا او نېکانو ته غوره بدله ورکړې. بیا یې الله له عبث او باطل پیدا کولو څخه پاک وباله او ویې ویل:
«ته پاک یې»؛ یعنې له دې پاک یې چې کوم شی په باطل ډول پیدا کړې.
«نو د اور له عذابه مو وساته»؛ اې هغه ذاته چې مخلوقات دې په حق او عدالت پیدا کړي، له نیمګړتیا، عیب او عبث کاره پاک یې، په خپل ځواک او قدرت مو د اور له عذابه وساته، د هغو عملونو توفیق راکړه چې ته پرې راضي کېږې، او نېک عمل ته مو برابر کړه، هغه عمل چې د نعمتونو جنت ته مو ورسوي او ستا له دردناک عذابه مو وژغوري. القصص: ۸۸؛ يوسف: ۱۰۵، ۱۰۶.
«زموږ ربه! او هغه څه راکړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي»؛ ویل شوي چې معنا یې دا ده: د خپلو رسولانو پر ایمان راوړلو سره یې وعده کړې. او ویل شوي چې معنا یې دا ده: د خپلو رسولانو پر ژبو دې وعده کړې، او همدا څرګنده معنا ده. امام احمد ویلي: ابو الیمان موږ ته روایت وکړ، اسماعیل بن عیاش موږ ته له عمرو بن محمد، هغه له ابو عقال او هغه له انس بن مالک رضي الله عنه څخه روایت وکړ چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «عسقلان د دوو ناوېو له ډلې یوه ده.
الله به ترې د قیامت په ورځ اویا زره کسان راپاڅوي چې حساب به ورسره نه کېږي، او پنځوس زره شهیدان به ترې راپاڅوي چې د الله حضور ته به د مېلمنو په توګه ورځي. هلته به د شهیدانو صفونه وي، سرونه به یې په خپلو لاسونو کې پرې شوي وي او د غاړې له رګونو به یې وینې څاڅي. هغوی به وایي: “زموږ ربه! هغه څه راکړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي، او د قیامت په ورځ مو مه شرموه، بېشکه ته له وعدې څخه سرغړونه نه کوې.”
نو الله به وفرمایي: “زما بنده رښتیا ویلي دي؛ د البیضة په سیند کې یې ومینځئ.” هغوی به له هغه سینده پاک سپین راوځي، بیا به په جنت کې چېرته یې زړه وغواړي ګرځي.» دا حدیث د مسند له نادرو روایتونو څخه شمېرل کېږي، او ځینې یې موضوعي ګڼي؛ او الله ښه پوهېږي.
«او د قیامت په ورځ مو مه شرموه»؛ یعنې د ټولو مخلوقاتو په وړاندې.
«بېشکه ته له وعدې څخه سرغړونه نه کوې»؛ یعنې هغه وعده چې ستا رسولانو درته خبر کړې، خامخا پوره کېږي: د قیامت په ورځ به ستا په وړاندې ودرېدل. حافظ ابو یعلی ویلي: حارث بن سریج موږ ته روایت وکړ، معتمر موږ ته روایت وکړ، فضل بن عیسی موږ ته روایت وکړ، له محمد بن المنکدر څخه، هغه جابر بن عبدالله ته روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د قیامت په ورځ د الله عزوجل په وړاندې د درېدو پر مهال د آدم زوی دومره له شرم او رسوايۍ سره مخ کېږي چې بنده به هيله کوي چې امر ورته وشي او اور ته ولېږل شي.» دا یو غریب حدیث دی.
په ثبوت رسېدلې ده چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به د شپې د تهجد لپاره د پاڅېدو پر مهال د آل عمران د سورت دا وروستي لس آیتونه لوستل. بخاري رحمه الله ویلي: سعید بن أبي مریم موږ ته روایت وکړ، محمد بن جعفر راته وویل چې شریک بن عبدالله بن أبي نمر ورته له کریب، هغه له ابن عباس څخه روایت کړی. ابن عباس وویل: زه د خپلې خاله میمونه کره شپه پاتې شوم. رسول الله صلی الله علیه وسلم له خپلې کورنۍ سره څه موده خبرې وکړې، بیا ویده شو.
د شپې د وروستۍ درېیمې برخې په مهال کښېناست، اسمان ته یې وکتل او ویې ویل: «بېشکه د اسمانونو او ځمکې په پیداښت او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د عقل خاوندانو لپاره نښې دي.» بیا پاڅېد، اودس یې وکړ او مسواک یې وواهه، بیا یې یوولس رکعته لمونځ وکړ. وروسته بلال اذان وکړ، نو رسول الله صلی الله علیه وسلم دوه رکعته لمونځ وکړ، بیا بهر ووت او له خلکو سره یې د سهار لمونځ ادا کړ. مسلم همدا روایت له ابو بکر بن اسحاق الصناعاني څخه، هغه له ابن أبي مریم څخه، په همدې سند روایت کړی دی.
بخاري دا روایت د مالک له څو لارو، هغه له مخرمة بن سليمان، هغه له کریب او هغه له ابن عباس څخه هم روایت کړی دی. ابن عباس ویلي: زه د رسول الله صلی الله علیه وسلم د مېرمنې او خپلې خاله میمونې کره شپه پاتې شوم. ما د بالښت په پلنوالي کې څملاستم، او رسول الله صلی الله علیه وسلم او د هغه کورنۍ د بالښت په اوږدو کې څملاستل. رسول الله صلی الله علیه وسلم ویده شو، تر دې چې د شپې نیمایي، یا لږ تر هغه مخکې، یا لږ وروسته راویښ شو.
په لاس یې له خپل مخ څخه خوب پاک کړ، بیا یې د آل عمران د سورت وروستي لس آیتونه ولوستل. وروسته هغه زړې ژرې ته ورغی چې ځوړنده وه، اودس یې ترې وکړ او ښه اودس یې وکړ، بیا د لمانځه لپاره ودرېد. ابن عباس وویل: زه هم پاڅېدم او هماغسې مې وکړل، بیا ورغلم او د هغه تر څنګ ودرېدم. رسول الله صلی الله علیه وسلم خپل ښی لاس زما پر سر کېښود او زما ښی غوږ یې ونیو او ورو یې تاو کړ.
دوه رکعته یې وکړل، بیا دوه، بیا دوه، بیا دوه، بیا دوه، بیا دوه، وروسته یې وتر وکړ. بیا څملاست تر دې چې مؤذن راغی، نو پاڅېد، دوه سپک رکعته یې وکړل، بیا بهر ووت او د سهار لمونځ یې ادا کړ. د حدیثو نورو ټولګهوالو همدا روایت د مالک له څو لارو روایت کړی دی. مسلم او ابو داود هم له مخرمة بن سليمان څخه په نورو لارو روایت کړی دی.
د ابن عباس د همدې حدیث بله لاره: ابو بکر بن مردویه ویلي: محمد بن احمد بن محمد بن علي موږ ته روایت وکړ، ابو یحیی بن أبي مسرة موږ ته خبر راکړ، خلاد بن یحیی موږ ته خبر راکړ، یونس بن أبي إسحاق موږ ته خبر راکړ، له منهال بن عمرو، هغه د علي بن عبدالله بن عباس له لارې له عبدالله بن عباس څخه روایت کوي. عبدالله بن عباس وویل: عباس ماته امر وکړ چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم د کورنۍ کره شپه پاتې شم او د هغه لمونځ وڅارم. رسول الله صلی الله علیه وسلم له خلکو سره د ماخوستن وروستی لمونځ وکړ. کله چې په جومات کې له هغه پرته بل څوک پاتې نه شول، پاڅېد، زما له څنګ څخه تېر شو او ویې ویل: «دا څوک دی؟
عبدالله؟» ما وویل: هو. ویې ویل: «نو څه؟» ما وویل: عباس راته امر کړی چې نن شپه له تاسو سره پاتې شم. ویې ویل: «نو راشه، راشه.» کله چې کور ته ننوت، ویې ویل: «عبدالله، بستره هواره کړه.» نو د وېښتانو له پوستکي جوړه بالښت راوړل شوه.
رسول الله صلی الله علیه وسلم پرې ویده شو، تر دې چې ما یې د خوب غږ واورېد. بیا پر بستره کښېناست، سر یې اسمان ته پورته کړ او درې ځله یې وویل: «پاک دی د پاچاهۍ خاوند، ډېر پاک.» بیا یې د آل عمران د سورت وروستي آیتونه تر پایه ولوستل. مسلم، ابو داود او نسائي هم په دې اړه د علي بن عبدالله بن عباس له حدیث څخه روایت کړی دی.
د ابن عباس د حدیث یوه بله لاره ابن مردویه د عاصم بن بهدله له حدیثه روایت کړې، هغه له خپلو ځینو ملګرو، هغه له سعید بن جبیر او هغه له ابن عباس څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم یوه شپه، وروسته له دې چې شپه تېره شوې وه، بهر ووت، اسمان ته یې وکتل او دا آیت یې ولوست: «بېشکه د اسمانونو او ځمکې په پیداښت او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د عقل خاوندانو لپاره نښې دي»؛ د سورت تر پایه. بیا یې وویل: «اې الله!
زما په زړه کې رڼا واچوه، زما په غوږونو کې رڼا، زما په سترګو کې رڼا، زما ښي لوري ته رڼا، زما کيڼ لوري ته رڼا، زما مخې ته رڼا، زما شا ته رڼا، زما له پاسه رڼا، زما له لاندې رڼا، او د قیامت په ورځ زما رڼا ستره کړه.» دا دعا د صحیح حدیث په ځینو روایتونو کې د کریب له لارې له ابن عباس رضي الله عنه څخه ثابته ده.
بیا ابن مردویه او ابن أبي حاتم د جعفر بن المغيرة له حدیثه، هغه له سعید بن جبیر او هغه له ابن عباس څخه روایت کړی: قریشو یهودو ته ورغلل او ویې پوښتل: موسی له کومو نښو سره راغلی و؟ هغوی وویل: د هغه امسا او سپین لاس چې لیدونکو ته به څرګندېدل. بیا نصاراوو ته ورغلل او ویې پوښتل: عیسی ستاسو په منځ کې څنګه و؟ هغوی وویل: هغه به مورزادي ړوند او پیس روغول او مړي به یې ژوندي کول.
بیا پېغمبر صلی الله علیه وسلم ته ورغلل او ویې ویل: له خپل ربه وغواړه چې صفا غر موږ ته د سرو زرو کړي. هغه خپل رب عزوجل ته دعا وکړه، نو دا آیت نازل شو: «بېشکه د اسمانونو او ځمکې په پیداښت او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د عقل خاوندانو لپاره نښې دي.» ابن مردویه په خپل روایت کې وایي: رسول الله صلی الله علیه وسلم وویل: «نو په دې کې دې تفکر وکړي.» طبراني هم د آیت په پیل کې د دې حدیث متن وړاندې کړی دی.
دا روایت د دې خبرې غوښتنه کوي چې دا آیتونه مکي وي، خو مشهوره خبره دا ده چې مدني دي؛ او د دې دلیل بل حدیث دی.
ابن مردویه ویلي: اسماعیل بن علي بن اسماعیل موږ ته روایت وکړ، احمد بن علي الحراني موږ ته خبر راکړ، شجاع بن أشرس موږ ته روایت وکړ، حشرج بن نباتة الواسطي ابو مکرم موږ ته روایت وکړ، له کلبي، یعنې ابو جناب، هغه له عطاء څخه روایت کوي. عطاء وايي: زه، ابن عمر او عبید بن عمیر عائشې رضي الله عنها ته ورغلو. موږ او هغه ترمنځ پرده وه. هغې وویل: «عبید، څه شی مو زموږ د لیدنې مخه نیسي؟»
هغه وویل: د شاعر دا خبره: «کله ناکله لیدنه وکړه، مینه به دې زیاته شي.» ابن عمر وویل: پرېږده چې موږ ته ووایې: له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه دې تر ټولو حیرانوونکې کومه پېښه لیدلې ده؟ هغې وژړل او ویې ویل: «د هغه هر کار حیرانوونکی و. یوه شپه راغی، تر دې چې زما پوستکی د هغه له پوستکي سره ولګېد، بیا یې وویل: “پرېږده چې د خپل رب عبادت وکړم.”
ما وویل: “پر الله قسم، ستا نږدېوالی راته ګران دی، او دا هم خوښوم چې د خپل رب عبادت وکړې.” هغه د اوبو ژرې ته پاڅېد، اودس یې وکړ او ډېرې اوبه یې ونه پاشلې، بیا د لمانځه لپاره ودرېد او دومره یې وژړل چې ږیره یې لمده شوه. بیا یې سجده وکړه او دومره یې وژړل چې ځمکه یې لمده کړه. وروسته پر اړخ څملاست او بیا یې هم وژړل.
کله چې بلال د سهار د لمانځه خبرولو ته راغی، ویې ویل: “اې د الله رسوله، ولې ژاړې، حال دا چې الله ستا مخکینۍ او وروستنۍ ګناهونه بښلي دي؟” هغه وفرمایل: “افسوس پر تا، څه شی به مې له ژړا منع کړي، حال دا چې په دې شپه پر ما دا آیت نازل شوی دی: «بېشکه د اسمانونو او ځمکې په پیداښت او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د عقل خاوندانو لپاره نښې دي.»” بیا یې وویل: “هلاکت دی د هغه چا لپاره چې دا یې ولولي خو په اړه یې تفکر ونه کړي.”» عبد بن حمید دا روایت د جعفر بن عون له لارې، هغه له أبي جناب کلبي او هغه له عطاء څخه په اوږده او بشپړ متن روایت کړی دی.
ابو حاتم بن حبان هم په خپل صحیح کې د عمران بن موسی له لارې، هغه له عثمان بن أبي شيبة، هغه له یحیی بن زکریا، هغه له ابراهیم بن سوید النخعي، هغه له عبدالملک بن أبي سلیمان او هغه له عطاء څخه روایت کړی چې عطاء وویل: زه او عبید بن عمیر عائشې ته ورغلو؛ بیا یې ورته ورته روایت یاد کړی دی. عبدالله بن محمد بن أبي الدنيا هم په خپل کتاب «التفكر والاعتبار» کې د شجاع بن أشرس له لارې همدا روایت کړی دی.
بیا یې ویلي: حسن بن عبدالعزیز راته وویل: ما له سنید څخه واورېدل چې له سفیان، یعنې الثوري، څخه یې مرفوع روایت یاد کړ: «څوک چې د آل عمران وروستي آیتونه ولولي او په کې تفکر ونه کړي، افسوس دې پرې وي.» هغه په خپلو ګوتو لس شمېرل. حسن بن عبدالعزیز وویل: عبید بن السائب راته وویل: له اوزاعي څخه وپوښتل شول: «په دې آیتونو کې د تفکر موخه څه ده؟» هغه لږ چوپ شو، بیا یې وویل: «داسې یې ولولي چې په معنا یې پوه شي.»
ابن أبي الدنيا ویلي: قاسم بن هاشم راته روایت وکړ، علي بن عیاش راته روایت وکړ، عبدالرحمن بن سلیمان راته وویل: له اوزاعي مې د تفکر د لږ تر لږه کچې په اړه وپوښتل چې انسان پرې بسنه وکړي او له دې افسوسه وژغورل شي. هغه لږه شېبه چوپ شو، بیا یې وویل: «داسې یې ولولي چې په معنا یې پوه شي.»
«زموږ ربه! او هغه څه راکړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي.» ویل شوي چې معنا یې دا ده: د خپلو رسولانو پر ایمان راوړلو په بدل کې. او ویل شوي چې معنا یې دا ده: د خپلو رسولانو پر ژبو دې وعده کړې ده. دویمه معنا څرګنده ده.
امام احمد ویلي: ابو الیمان موږ ته روایت وکړ، اسماعیل بن عیاش موږ ته روایت وکړ، له عمرو بن محمد، هغه له ابو عقال او هغه له انس بن مالک رضي الله عنه څخه، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «عسقلان د دوو ناوېو له ډلې یوه ده. الله به ترې د قیامت په ورځ اویا زره کسان راپاڅوي چې حساب به ورسره نه کېږي، او پنځوس زره شهیدان به ترې راپاڅوي چې د الله حضور ته به د مېلمنو په توګه ورځي. هلته به د شهیدانو صفونه وي، سرونه به یې په خپلو لاسونو کې پرې شوي وي او د غاړې له رګونو به یې وینې څاڅي. هغوی به وایي: “زموږ ربه!
هغه څه راکړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي، او د قیامت په ورځ مو مه شرموه؛ بېشکه ته له وعدې څخه سرغړونه نه کوې.” نو الله به وفرمایي: “زما بنده رښتیا ویلي دي؛ د البیضة په سیند کې یې ومینځئ.” هغوی به له هغه سینده پاک او سپین راوځي او په جنت کې به چېرته یې زړه وغواړي ګرځي.» دا حدیث د مسند له نادرو روایتونو څخه دی، او ځینې یې موضوعي ګڼي؛ الله ښه پوهېږي.
«او د قیامت په ورځ مو مه شرموه»؛ یعنې د ټولو خلکو په وړاندې.
«بېشکه ته له وعدې څخه سرغړونه نه کوې»؛ یعنې هغه وعده چې ستا رسولانو درته خبر کړې ده، خامخا پوره کېږي: د قیامت په ورځ به ستا په وړاندې ودرېدل. حافظ ابو یعلی ویلي: حارث بن سریج موږ ته روایت وکړ، معتمر موږ ته روایت وکړ، فضل بن عیسی موږ ته روایت وکړ، له محمد بن المنکدر، هغه له جابر بن عبدالله څخه، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د قیامت په ورځ د الله عزوجل په وړاندې د درېدو پر مهال د آدم زوی له شرم او رسوايۍ سره دومره مخ کېږي چې بنده به هيله کوي چې امر ورته وشي او اور ته ولېږل شي.» دا یو غریب حدیث دی.
په ثبوت رسېدلې ده چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به د شپې د تهجد لپاره د پاڅېدو پر مهال د آل عمران د سورت دا وروستي لس آیتونه لوستل. بخاري رحمه الله وایي: سعید بن أبي مریم موږ ته روایت وکړ، محمد بن جعفر راته وویل چې شریک بن عبدالله بن أبي نمر ورته له کریب، هغه له ابن عباس څخه روایت کړی. ابن عباس وویل: زه د خپلې خاله میمونې کره شپه پاتې شوم. رسول الله صلی الله علیه وسلم له خپلې کورنۍ سره څه موده خبرې وکړې، بیا ویده شو.
د شپې د وروستۍ درېیمې برخې په مهال کښېناست، اسمان ته یې وکتل او ویې ویل: «بېشکه د اسمانونو او ځمکې په پیداښت او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د عقل خاوندانو لپاره نښې دي.» بیا پاڅېد، اودس یې وکړ او مسواک یې وواهه، بیا یې یوولس رکعته لمونځ وکړ. وروسته بلال اذان وکړ، نو دوه رکعته یې وکړل، بیا بهر ووت او له خلکو سره یې د سهار لمونځ ادا کړ. مسلم همدا روایت له ابو بکر بن اسحاق الصناعاني څخه، هغه له ابن أبي مریم څخه، په همدې سند روایت کړی دی.
بخاري دا روایت د مالک له څو لارو، هغه له مخرمة بن سليمان، هغه له کریب او هغه له ابن عباس څخه هم روایت کړی دی. ابن عباس وویل: زه د رسول الله صلی الله علیه وسلم د مېرمنې او خپلې خاله میمونې کره شپه پاتې شوم. ما د بالښت په پلنوالي کې څملاستم، او رسول الله صلی الله علیه وسلم او د هغه کورنۍ د بالښت په اوږدو کې څملاستل. رسول الله صلی الله علیه وسلم ویده شو، تر دې چې د شپې نیمایي، یا لږ تر هغه مخکې، یا لږ وروسته راویښ شو.
په لاس یې له خپل مخ څخه خوب پاک کړ، بیا یې د آل عمران د سورت وروستي لس آیتونه ولوستل. وروسته هغه ژرې ته ورغی چې ځوړنده وه، اودس یې ترې وکړ او ښه اودس یې وکړ، بیا د لمانځه لپاره ودرېد. ابن عباس وویل: زه هم پاڅېدم او هماغسې مې وکړل، بیا ورغلم او د هغه تر څنګ ودرېدم. رسول الله صلی الله علیه وسلم خپل ښی لاس زما پر سر کېښود او زما ښی غوږ یې ونیو او ورو یې تاو کړ.
دوه رکعته یې وکړل، بیا دوه، بیا دوه، بیا دوه، بیا دوه، بیا دوه، وروسته یې وتر وکړ. بیا څملاست تر دې چې مؤذن راغی، نو پاڅېد، دوه سپک رکعته یې وکړل، بیا بهر ووت او د سهار لمونځ یې ادا کړ. د حدیثو نورو ټولګهوالو همدا روایت د مالک له څو لارو روایت کړی دی. مسلم او ابو داود هم له مخرمة بن سليمان څخه په نورو لارو روایت کړی دی.
د ابن عباس د حدیث یوه بله لاره: ابو بکر بن مردویه ویلي: محمد بن احمد بن محمد بن علي موږ ته روایت وکړ، ابو یحیی بن أبي مسرة موږ ته خبر راکړ، خلاد بن یحیی موږ ته خبر راکړ، یونس بن أبي اسحاق موږ ته خبر راکړ، له منهال بن عمرو، هغه د علي بن عبدالله بن عباس له لارې له عبدالله بن عباس څخه روایت کوي. عبدالله بن عباس وویل: عباس ماته امر وکړ چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم د کورنۍ کره شپه پاتې شم او د هغه لمونځ وڅارم. رسول الله صلی الله علیه وسلم له خلکو سره د ماخوستن وروستی لمونځ وکړ. کله چې په جومات کې له هغه پرته بل څوک پاتې نه شول، پاڅېد، زما له څنګ څخه تېر شو او ویې ویل: «دا څوک دی؟
عبدالله؟» ما وویل: هو. ویې ویل: «نو څه؟» ما وویل: عباس راته امر کړی چې نن شپه له تاسو سره پاتې شم. ویې ویل: «نو راشه، راشه.» کله چې کور ته ننوت، ویې ویل: «عبدالله، بستره هواره کړه.» نو د وېښتانو له پوستکي جوړه بالښت راوړل شوه.
رسول الله صلی الله علیه وسلم پرې ویده شو، تر دې چې ما یې د خوب غږ واورېد. بیا پر بستره کښېناست، سر یې اسمان ته پورته کړ او درې ځله یې وویل: «پاک دی د پاچاهۍ خاوند، ډېر پاک.» بیا یې د آل عمران د سورت وروستي آیتونه تر پایه ولوستل. مسلم، ابو داود او نسائي هم په دې اړه د علي بن عبدالله بن عباس له حدیث څخه روایت کړی دی.
ابن مردویه د ابن عباس د حدیث بله لاره د عاصم بن بهدله له حدیثه روایت کړې، هغه له خپلو ځینو ملګرو، هغه له سعید بن جبیر او هغه له ابن عباس څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم یوه شپه، وروسته له دې چې شپه تېره شوې وه، بهر ووت، اسمان ته یې وکتل او دا آیت یې ولوست: «بېشکه د اسمانونو او ځمکې په پیداښت او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د عقل خاوندانو لپاره نښې دي»؛ د سورت تر پایه. بیا یې وویل: «اې الله! زما په زړه کې رڼا واچوه، زما په غوږونو کې رڼا، زما په سترګو کې رڼا، زما ښي لوري ته رڼا، زما کيڼ لوري ته رڼا، زما مخې ته رڼا، زما شا ته رڼا، زما له پاسه رڼا، زما له لاندې رڼا، او د قیامت په ورځ زما رڼا ستره کړه.»
دا دعا د صحیح حدیث په ځینو روایتونو کې د کریب له لارې له ابن عباس رضي الله عنه څخه ثابته ده.
بیا ابن مردویه او ابن أبي حاتم د جعفر بن المغيرة له حدیثه، هغه له سعید بن جبیر او هغه له ابن عباس څخه روایت کړی: قریشو یهودو ته ورغلل او ویې پوښتل: موسی له کومو نښو سره راغلی و؟ هغوی وویل: امسا او سپین لاس چې لیدونکو ته به څرګندېدل. بیا نصاراوو ته ورغلل او ویې پوښتل: عیسی ستاسو په منځ کې څنګه و؟ هغوی وویل: هغه به مورزادي ړوند او پیس روغول او مړي به یې ژوندي کول.
بیا پېغمبر صلی الله علیه وسلم ته ورغلل او ویې ویل: له خپل ربه وغواړه چې صفا غر موږ ته د سرو زرو کړي. هغه خپل رب عزوجل ته دعا وکړه، نو دا آیت نازل شو: «بېشکه د اسمانونو او ځمکې په پیداښت او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د عقل خاوندانو لپاره نښې دي.» ابن مردویه وایي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «نو په دې کې دې تفکر وکړي.» طبراني هم د آیت په پیل کې د دې حدیث متن وړاندې کړی دی.
دا روایت ښيي چې دا آیتونه مکي دي، خو مشهوره خبره دا ده چې مدني دي؛ او د دې دلیل بل حدیث دی.
ابن مردویه ویلي: اسماعیل بن علي بن اسماعیل موږ ته روایت وکړ، احمد بن علي الحراني موږ ته خبر راکړ، شجاع بن أشرس موږ ته روایت وکړ، حشرج بن نباتة الواسطي ابو مکرم موږ ته روایت وکړ، له کلبي، یعنې ابو جناب، هغه له عطاء څخه روایت کوي. عطاء وايي: زه، ابن عمر او عبید بن عمیر عائشې رضي الله عنها ته ورغلو. موږ او هغه ترمنځ پرده وه. هغې وویل: «عبید، څه شی مو زموږ د لیدنې مخه نیسي؟»
هغه وویل: د شاعر دا خبره: «کله ناکله لیدنه وکړه، مینه به دې زیاته شي.» ابن عمر وویل: پرېږده چې موږ ته ووایې: له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه دې تر ټولو حیرانوونکې کومه پېښه لیدلې ده؟ هغې وژړل او ویې ویل: «د هغه هر کار حیرانوونکی و. یوه شپه راغی، تر دې چې زما پوستکی د هغه له پوستکي سره ولګېد، بیا یې وویل: “پرېږده چې د خپل رب عبادت وکړم.”
ما وویل: “پر الله قسم، ستا نږدېوالی راته ګران دی، او دا هم خوښوم چې د خپل رب عبادت وکړې.” هغه د اوبو ژرې ته پاڅېد، اودس یې وکړ او ډېرې اوبه یې ونه پاشلې، بیا د لمانځه لپاره ودرېد او دومره یې وژړل چې ږیره یې لمده شوه. بیا یې سجده وکړه او دومره یې وژړل چې ځمکه یې لمده کړه. وروسته پر اړخ څملاست او بیا یې هم وژړل.
کله چې بلال د سهار د لمانځه خبرولو ته راغی، ویې ویل: “اې د الله رسوله، ولې ژاړې، حال دا چې الله ستا مخکینۍ او وروستنۍ ګناهونه بښلي دي؟” هغه وفرمایل: “افسوس پر تا، څه شی به مې له ژړا منع کړي، حال دا چې په دې شپه پر ما دا آیت نازل شوی دی: «بېشکه د اسمانونو او ځمکې په پیداښت او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د عقل خاوندانو لپاره نښې دي.»” بیا یې وویل: “هلاکت دی د هغه چا لپاره چې دا یې ولولي خو په اړه یې تفکر ونه کړي.”» عبد بن حمید دا روایت د جعفر بن عون له لارې، هغه له أبي جناب کلبي او هغه له عطاء څخه په اوږده او بشپړ متن روایت کړی دی.
ابو حاتم بن حبان هم په خپل صحیح کې د عمران بن موسی له لارې، هغه له عثمان بن أبي شيبة، هغه له یحیی بن زکریا، هغه له ابراهیم بن سوید النخعي، هغه له عبدالملک بن أبي سلیمان او هغه له عطاء څخه روایت کړی چې عطاء وویل: زه او عبید بن عمیر عائشې ته ورغلو؛ بیا یې ورته ورته روایت یاد کړی دی. عبدالله بن محمد بن أبي الدنيا هم په خپل کتاب «التفكر والاعتبار» کې د شجاع بن أشرس له لارې همدا روایت کړی دی.
بیا یې ویلي: حسن بن عبدالعزیز راته وویل: ما له سنید څخه واورېدل چې له سفیان، یعنې الثوري، څخه یې مرفوع روایت یاد کړ: «څوک چې د آل عمران وروستي آیتونه ولولي او په کې تفکر ونه کړي، افسوس دې پرې وي.» هغه په خپلو ګوتو لس شمېرل. حسن بن عبدالعزیز وویل: عبید بن السائب راته وویل: له اوزاعي څخه وپوښتل شول: «په دې آیتونو کې د تفکر موخه څه ده؟» هغه لږ چوپ شو، بیا یې وویل: «داسې یې ولولي چې په معنا یې پوه شي.»
ابن أبي الدنيا ویلي: قاسم بن هاشم راته روایت وکړ، علي بن عیاش راته روایت وکړ، عبدالرحمن بن سلیمان راته وویل: له اوزاعي مې د تفکر د لږ تر لږه کچې په اړه وپوښتل چې انسان پرې بسنه وکړي او له دې افسوسه وژغورل شي. هغه لږه شېبه چوپ شو، بیا یې وویل: «داسې یې ولولي چې په معنا یې پوه شي.»
الله تعالی هغه کسان غندلي دي چې د هغه پر ذات، صفتونو، شریعت، تقدیر او نښو دلالت کوونکو مخلوقاتو څخه عبرت نه اخلي. هغه فرمایلي دي: «او په اسمانونو او ځمکه کې څومره نښې دي چې دوی پرې تېرېږي، حال دا چې ترې مخ اړوي. او ډېری یې پر الله ایمان نه راوړي، مګر دا چې له هغه سره شریک نیسي.» او خپل مؤمن بندګان یې ستایلي دي: «هغوی چې الله یادوي، ولاړ، ناست او پر خپلو اړخونو وي، او د اسمانونو او ځمکې په پیداښت کې سوچ کوي»، او وایي:
«زموږ ربه! دا دې په باطل ډول نه دي پیدا کړي»؛ یعنې دا مخلوق دې عبث نه دی پیدا کړی، بلکې په حقه دې پیدا کړی، څو بدکارانو ته د خپلو کړنو سزا او نېکانو ته غوره بدله ورکړې. بیا یې الله له عبث او باطل پیدا کولو څخه پاک وباله او ویې ویل: «ته پاک یې»؛ یعنې له دې پاک یې چې کوم شی په باطل ډول پیدا کړې.
«نو د اور له عذابه مو وساته»؛ اې هغه ذاته چې مخلوقات دې په حق او عدالت پیدا کړي، له نیمګړتیا، عیب او عبث کاره پاک یې، په خپل ځواک او قدرت مو د اور له عذابه وساته، د هغو عملونو توفیق راکړه چې ته پرې راضي کېږې، او نېک عمل ته مو برابر کړه، هغه عمل چې د نعمتونو جنت ته مو ورسوي او ستا له دردناک عذابه مو وژغوري. القصص: ۸۸؛ يوسف: ۱۰۵، ۱۰۶.
«زموږ ربه! او هغه څه راکړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي.» یعنې د خپلو رسولانو پر ژبو دې وعده کړې ده.
«او د قیامت په ورځ مو مه شرموه»؛ یعنې موږ مه عذابوه، مه مو هلاکوئ، مه مو رسوا کوئ او مه مو سپکوئ.
«بېشکه ته له وعدې څخه سرغړونه نه کوې.» که وپوښتل شي: هغوی ولې وویل: «زموږ ربه! هغه څه راکړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي»، حال دا چې پوهېدل الله له خپلې وعدې سرغړونه نه کوي؟ ځواب دا دی: د دې وینا لفظ د دعا په بڼه دی، خو معنا یې خبر دی؛ یعنې ته به خامخا هغه څه راکوې چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي.
د دې وینا له مخې معنا داسې ده: «نو زموږ ګناهونه وبښه، بدۍ مو راڅخه ورژوه او د قیامت په ورځ مو مه شرموه، څو هغه فضل او رحمت راکړې چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي.» او ویل شوي چې معنا یې دا ده: «زموږ ربه! موږ له هغو کسانو څخه وګرځوه چې ستا د ثواب مستحق وي او هغه څه ورکوې چې د خپلو رسولانو په ژبه دې ورسره وعده کړي دي»؛ ځکه هغوی یقین نه درلود چې د دې کرامت مستحق دي، نو له الله یې وغوښتل چې د دې مستحق یې وګرځوي. او ویل شوي چې هغوی له دښمنانو څخه د بریا د وعدې د ژر پوره کېدو غوښتنه کوله.
هغوی ویل: «موږ پوهېږو چې ته له خپلې وعدې سرغړونه نه کوې، خو ستا پر زغم صبر نه شو کولای؛ نو د هغوی رسوايي ژر راوله او پر هغوی مو بریالي کړه.»
د البغوي تفسیر
«زموږ ربه! بېشکه تا چې څوک اور ته داخل کړ، نو هغه دې خوار کړ.» یعنې سپک دې کړ. ویل شوي: هلاک دې کړ. او ویل شوي: رسوا دې کړ؛ لکه د الله تعالی په دې وینا کې: «زما د مېلمنو په اړه مې مه رسوا کوئ» (هود: ۷۸).
که وویل شي: الله تعالی خو فرمایلي دي: «په هغې ورځ به الله پېغمبر او هغه کسان چې له هغه سره یې ایمان راوړی، نه رسوا کوي» (التحريم: ۸)، خو د اهل ایمان ځینې کسان اور ته ننوځي، حال دا چې دلته یې ویلي: «تا چې څوک اور ته داخل کړ، نو هغه دې خوار کړ.» ځواب دا دی: انس او قتاده ویلي چې معنا یې دا ده: هغه څوک چې په اور کې دې تلپاتې کړ، هغه دې خوار کړی دی. سعید بن المسیب ویلي: دا خبره یوازې د هغه چا په اړه ده چې له اوره نه وځي. له انس رضي الله عنه څخه د پېغمبر صلی الله علیه وسلم دا روایت هم راغلی: «الله ځینې خلک اور ته داخلوي، بیا یې ترې باسي.» «او ظالمانو ته هېڅ مرستندویان نشته.»
«زموږ ربه! بېشکه موږ یو بلونکی واورېد»؛ یعنې محمد صلی الله علیه وسلم. دا خبره ابن مسعود او ابن عباس رضي الله عنهما او ډېرو خلکو کړې ده. قرظي ویلي: مراد ترې قرآن دی؛ ځکه هر څوک له پېغمبر سره نه شي مخامخ کېدای. «چې ایمان ته بلنه ورکوي»؛ یعنې ایمان ته.
«چې پر خپل رب ایمان راوړئ، نو ایمان مو راوړ. زموږ ربه! نو ګناهونه مو وبښه، بدۍ مو راڅخه ورژوه او له نېکانو سره مو وفات کړه»؛ یعنې د نېکانو په ډله کې.
«هغوی چې الله یادوي، ولاړ، ناست او پر خپلو اړخونو.» علي بن أبي طالب، ابن عباس رضي الله عنهما، نخعي او قتاده ویلي: دا په لمانځه کې دي؛ څوک چې وس لري ولاړ دې لمونځ کوي، که یې وس نه وي ناست، او که یې وس نه وي پر اړخ. ابو عثمان سعید بن اسماعیل الضبي موږ ته خبر راکړ، ابو محمد عبدالجبار بن محمد الجراحي موږ ته خبر راکړ، ابو العباس محمد بن احمد المحبوبي موږ ته خبر راکړ، ابو عیسی محمد بن عیسی ترمذي موږ ته خبر راکړ: هناد موږ ته روایت وکړ، وکیع د ابراهیم بن طهمان له لارې، هغه د حسین المعلم له لارې، هغه د عبدالله بن بریدة له لارې، له عمران بن حصین څخه روایت کوي.
عمران وویل: ما له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د ناروغ د لمانځه په اړه وپوښتل، نو ویې فرمایل: «ولاړ لمونځ وکړه؛ که وس دې نه وي، ناست، او که وس دې نه وي، پر اړخ.»
نورو مفسرانو ویلي: مراد یې په ټولو حالاتو کې د ذکر دوام دی؛ ځکه انسان ډېر لږ له دې دریو حالاتو څخه بهر وي. په سورة النساء کې یې ورته مثال دی: «کله چې لمونځ مو ادا کړ، نو الله ولاړ، ناست او پر خپلو اړخونو یاد کړئ» (النساء: ۱۰۳).
«او د اسمانونو او ځمکې په پیداښت کې سوچ کوي»؛ او په هغو کې په شته عجیبو مخلوقاتو کې سوچ کوي، څو دا کار د الله پر قدرت دلالت وکړي، او پوه شي چې د هغو پیدا کوونکی، قادر، تدبیر کوونکی او حکیم دی. ابن عون ویلي: «تفکر غفلت له منځه وړي او په زړه کې وېره پیدا کوي، لکه اوبه چې بوټو ته وده ورکوي. زړونه د غمونو په څېر په بل څه نه دي روښانه شوي، او د تفکر په څېر په بل څه نه دي منور شوي.» «زموږ ربه»؛ یعنې دوی وایي: زموږ ربه!
«دا دې پیدا کړي»؛ دا وینا مخلوق ته ورګرځي، نو ځکه یې «دا» مذکر راوړی او «دا (مؤنث)» یې نه دي ویلي.
«په باطل ډول»؛ یعنې په عبث او لوبو سره نه، بلکې د سترې موخې لپاره دې پیدا کړی دی. د «باطلا» کلمه د حرف جر په حذف سره منصوبه ده؛ یعنې «په باطل ډول». «ته پاک یې، نو د اور له عذابه مو وساته.»
«زموږ ربه! او هغه څه راکړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي»؛ یعنې د خپلو رسولانو پر ژبو دې وعده کړې ده.
«او د قیامت په ورځ مو مه شرموه»؛ یعنې موږ مه عذابوه، مه مو هلاکوئ، مه مو رسوا کوئ او مه مو سپکوئ.
«بېشکه ته له وعدې څخه سرغړونه نه کوې.» که وپوښتل شي: د هغوی د دې وینا وجه څه ده: «زموږ ربه! هغه څه راکړه چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي»، حال دا چې پوهېدل الله له وعدې نه اوړي؟ ځواب دا دی: د دې وینا بڼه دعا ده، خو معنا یې خبر دی؛ یعنې ته به خامخا هغه څه راکوې چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي.
د دې وینا له مخې معنا داسې ده: «نو زموږ ګناهونه وبښه، بدۍ مو راڅخه ورژوه او د قیامت په ورځ مو مه شرموه، څو هغه فضل او رحمت راکړې چې د خپلو رسولانو په ژبه دې راسره وعده کړي دي.» ویل شوي چې معنا یې دا ده: «زموږ ربه! موږ له هغو کسانو څخه وګرځوه چې ستا د ثواب مستحق وي او هغه څه ورکوې چې د خپلو رسولانو په ژبه دې ورسره وعده کړي دي»؛ ځکه هغوی یقین نه درلود چې د دې کرامت مستحق دي، نو له الله یې وغوښتل چې د دې مستحق یې وګرځوي. او ویل شوي چې هغوی له دښمنانو څخه د بریا د وعدې د ژر پوره کېدو غوښتنه کوله.
هغوی ویل: «موږ پوهېږو چې ته له خپلې وعدې سرغړونه نه کوې، خو ستا پر زغم صبر نه شو کولای؛ نو د هغوی رسوايي ژر راوله او پر هغوی مو بریالي کړه.»
په «صحیح البخاري» (۴۵۶۹) او «صحیح مسلم» (۲۵۶) کې روایت شوی چې پېغمبر محمد صلی الله علیه وسلم به هر ځل د شپې د لمانځه لپاره د تهجد پر مهال له خوبه د راپاڅېدو سره سم همدا لس آیتونه لوستل.