Tunani da roƙon tsira

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Bayan sun ambaci yadda Allah Ya datar da su zuwa ga imani, kuma suka roƙe Shi ta wurin wannan datarwar domin Ya cika musu ni’imarSa, sai suka roƙe Shi Ya ba su lada a kan haka, kuma Ya cika musu abin da Ya yi musu alƙawari ta bakin ManzanninSa na taimako da rinjaye a duniya, da kuma samun yardar Allah da AljannarSa a Lahira. Lalle ne Shi, Maɗaukaki, ba Ya saɓa wa alƙawari. Allah kuwa Ya amsa addu’arsu, Ya karɓi tawali’unsu. Saboda haka Ya ce:

«Ya Ubangijinmu! Lalle ne mun ji mai kira yana kira zuwa ga imani» — shi ne Muhammad, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi; wato, yana kiran mutane zuwa gare shi kuma yana kwaɗaitar da su a kansa, a asassansa da rassansa.

«Sai muka yi imani» — wato, mun amsa masa nan da nan, muka gaggauta zuwa gare shi. A cikin wannan akwai bayyana irin ni’imar Allah a kansu, da farin cikinsu da ni’imarSa, da kuma neman kusanci zuwa gare Shi ta wannan ni’ima, domin Ya gafarta musu zunubansu, Ya kankare musu munanan ayyukansu. Domin kyawawan ayyuka suna kawar da munanan ayyuka. Wanda Ya yi musu ni’imar imani, zai kuma yi musu ni’imar cikakken aminci.

«Kuma Ka karɓi rayukanmu tare da salihai» — wannan addu’a ta ƙunshi roƙon samun dacewa da aikata alheri da barin sharri, waɗanda da su bawa yake zama cikin salihai, da kuma roƙon ci gaba da haka da tsayuwa a kai har zuwa mutuwa.

Sannan Ya siffanta ma’abota hankula da cewa suna «ambaton Allah» a dukkan halayensu: «a tsaye, a zaune da a kan sãsanninsu». Wannan ya ƙunshi kowane irin ambaton Allah da harshe da zuciya. Haka kuma salla tana cikin wannan: a yi ta a tsaye, idan ba a iya ba, a zaune; idan ba a iya ba, a kwance a gefe. Kuma suna «tunani a kan halittar sammai da ƙasa», wato, domin su gane ta hanyar waɗannan halittu manufar halittarsu.

Wannan yana nuna cewa tunani ibada ne kuma yana cikin siffofin masoyan Allah masu sani. Idan suka yi tunani a kansu, sai su fahimci cewa Allah bai halicce su a banza ba, sai su ce:

«Ya Ubangijinmu! Ba Ka halitta wannan a banza ba. Tsarki ya tabbata a gare Ka» — Kai tsarkakakke ne daga dukkan abin da bai dace da ɗaukakarKa ba. A’a, Ka halicce su ne bisa gaskiya kuma domin gaskiya, suna ƙunshe da gaskiya.

«Saboda haka Ka tsare mu daga azabar Wuta» ta hanyar kare mu daga munanan ayyuka da datar da mu zuwa ayyukan ƙwarai, domin mu sami tsira daga Wuta. Wannan ya ƙunshi roƙon Aljanna ma, domin idan Allah Ya tsare su daga azabar Wuta, za su sami Aljanna. Amma da yake tsoron Allah ya cika zukatansu, sai suka roƙe Shi abin da ya fi muhimmanci a gare su:

«Ya Ubangijinmu! Lalle ne duk wanda Ka shigar da shi cikin Wuta, haƙiƙa Ka tozarta shi» — saboda ya sami fushin Allah, na Mala’ikunSa da na masoyanSa, kuma ya shiga cikin wulakanci da fallasuwar da babu tsira daga gare ta, babu kuma mai kuɓutarwa daga gare ta. Saboda haka Ya ce: «Kuma azzalumai ba su da wasu mataimaka» da za su kuɓutar da su daga azabarSa. Wannan kuma yana nuna cewa sun shiga Wuta ne saboda zaluncinsu.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Sannan suka ce: «Ya Ubangijinmu! Lalle ne duk wanda Ka shigar da shi cikin Wuta, haƙiƙa Ka tozarta shi» — wato, Ka wulaƙanta shi, kuma Ka bayyana wulakancinsa ga mutanen wurin taro.

«Kuma azzalumai ba su da wasu mataimaka» — wato, a Ranar Alƙiyama ba su da mai ba su mafaka daga gare Ka, kuma ba za su iya kauce wa abin da Ka nufe su da shi ba.

«Ya Ubangijinmu! Lalle ne mun ji mai kira yana kira zuwa ga imani» — wato, mai kira yana kiran mutane zuwa ga imani, kuma shi ne Manzo, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi.

«Ku yi imani da Ubangijinku, sai muka yi imani» — wato, ya ce: “Ku yi imani da Ubangijinku,” sai muka amsa masa kuma muka bi shi.

«Ya Ubangijinmu! Saboda haka Ka gafarta mana zunubanmu» — wato, saboda imaninmu da bin Annabinka, Ka gafarta zunubanmu, wato, Ka rufe su.

«Kuma Ka kankare mana munanan ayyukanmu» — wato, waɗanda suke tsakaninmu da Kai.

«Kuma Ka karɓi rayukanmu tare da salihai» — wato, Ka haɗa mu da mutanen kirki. Sannan Allah Maɗaukaki Ya siffanta ma’abota hankula, Ya ce:

«Waɗanda suke ambaton Allah a tsaye da zaune da a kan sãsanninsu». Kamar yadda ya tabbata a cikin Sahih al-Bukhari daga Imran bin Husain, Allah Ya yarda da shi, cewa Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Ka yi salla a tsaye. Idan ba za ka iya ba, sai a zaune; idan ba za ka iya ba, sai a kwance a gefe.” Wato, ba sa yanke ambaton Allah a kowane hali, da zukatansu, da abin da ke cikin ransu, da harsunansu.

«Kuma suna tunani a kan halittar sammai da ƙasa» — wato, suna fahimtar hikimomin da ke cikinsu, waɗanda suke nuna girman Mahalicci, ikonsa, iliminsa, hikimarsa, zaɓinsa da rahamarsa. Sheikh Abu Sulayman al-Darani ya ce: “Ina fita daga gidana, kuma ba na kallon wani abu face sai na ga cewa Allah Yana da ni’ima a kaina ta dalilinsa, ko kuma ina da darasi a cikinsa.” Ibn Abi al-Dunya ya ruwaito wannan a cikin littafinsa «At-Tafakkur wal-Iʿtibār» [Tunani da lura]. An ruwaito daga al-Hasan al-Basri ya ce: “Tunani na awa ɗaya ya fi tsayuwar salla ta dare.”

Al-Fudayl ya ce: Al-Hasan ya ce: “Tunani madubi ne da yake nuna maka kyawawan ayyukanka da munanansu.” Sufyan bin Uyayna ya ce: “Tunani haske ne da yake shiga zuciyarka.” Wani lokaci yakan misalta da wannan baitin: “Idan mutum yana da tunani, a cikin kowane abu akwai darasi a gare shi.”

An ruwaito daga Isa, amincin Allah ya tabbata a gare shi, cewa ya ce: “Albishir ga wanda maganarsa tunani ce, shirunsa tunani ne, kallonsa kuma darasi ne.” Luqman mai hikima ya ce: “Dogon zaman kaɗaici yana sa a samu wahayi zuwa ga tunani, kuma yawan tunani yana nuna cewa an ƙwanƙwasa ƙofar Aljanna.” Wahb bin Munabbih ya ce: “Ba a taɓa samun tunanin mutum ya yi tsawo ba face ya fahimta; kuma babu wanda ya fahimta face ya sani; babu wanda ya sani face ya aikata.” Umar bin Abd al-Aziz ya ce: “Maganar ambaton Allah, Mai girma da ɗaukaka, abu ne mai kyau; amma tunani a kan ni’imomin Allah shi ne mafi falalar ibada.”

Mugith al-Aswad ya ce: “Ku ziyarci makabarta a kowace rana domin ta sa ku yi tunani; ku tuna da wurin tsayuwa a cikin zukatanku, ku dubi yadda ƙungiyoyin biyu za su tafi, wasu zuwa Aljanna wasu kuma zuwa Wuta. Ku sanya ambaton Wuta, makaman azabarta da matakanta a cikin zukatanku da jikinku.” Yakan yi kuka saboda haka har sai an ɗauke shi a sume daga cikin abokansa, hankalinsa ya tafi.

Abdullah bin al-Mubarak ya ce: Wani mutum ya wuce wurin wani malamin zuhudu a wajen makabarta da juji. Sai malamin ya kira shi, ya ce: “Ya zuhudu, a wajenka akwai taskoki biyu daga cikin taskokin duniya, waɗanda za ka iya samun darasi daga gare su: taskar mutane da taskar dukiya.” An ruwaito daga Ibn Umar cewa idan ya so ya kula da zuciyarsa, yakan je wani wuri da ya lalace, ya tsaya a ƙofarsa, ya kira da murya mai baƙin ciki ya ce: “Ina mutanen wurin?” Sannan ya koma ga kansa ya ce: «Kowane abu mai halaka ne face FuskarSa.»

Ibn Abbas ya ce: “Raka’a biyu cikin natsuwa tare da tunani sun fi tsayuwar dare alhali zuciya tana rafkana.” Al-Hasan ya ce: “Ya kai ɗan Adam, ka ci kashi ɗaya bisa uku na cikinka, ka sha kashi ɗaya bisa uku, sauran kashi ɗaya bisa uku kuma ka bar shi domin ka sami sararin yin tunani.” Wani masanin hikima ya ce: “Duk wanda ya kalli duniya ba tare da daukar darasi ba, ganewar zuciyarsa za ta dusashe gwargwadon wannan rafkanuwar.” Bishr al-Hafi ya ce: “Da mutane sun yi tunani game da girman Allah Maɗaukaki, da ba su saɓa masa ba.”

Al-Hasan ya ruwaito daga Amir bin Qays cewa ya ji sahabban Annabi fiye da mutum ɗaya, biyu ko uku suna cewa: “Haske ko hasken imani shi ne tunani.” An ruwaito daga Isa, amincin Allah ya tabbata a gare shi, ya ce: “Ya kai ɗan Adam mai rauni, ka ji tsoron Allah a duk inda kake. Ka kasance baƙo a duniya, ka mai da masallatai gidanka, ka koya wa idanunka kuka, jikinka haƙuri, zuciyarka tunani, kuma kada ka damu da arzikin gobe.”

An ruwaito cewa Sarkin Muminai Umar bin Abd al-Aziz, Allah Ya yarda da shi, ya yi kuka wata rana a gaban abokansa. Aka tambaye shi dalilin haka sai ya ce: “Na yi tunani game da duniya da jin daɗinta da sha’awoyinta, sai na ɗauki darasi daga gare ta. Sha’awoyinta da ƙyar suke ƙarewa ba tare da ɗacin da ke cikinta ya gurɓata su ba. Idan ba ta da darasi ga mai ɗaukar darasi, to lalle tana da wa’azi ga mai tuna wa.”

Ibn Abi al-Dunya ya ce: Al-Husayn bin Abd al-Rahman ya rera mini:

“Yawo da imani shi ne tunani, Jin daɗin mumini shi ne ɗaukar darasi. Muna gode wa Allah Shi kaɗai, Mu duka muna cikin haɗari. Wani rafkakke rayuwarsa ta ƙare, Amma bai ma lura ba. Da yawa rayuwa ta kasance mai kyau, Tana sama da buri, kyakkyawa.

Cikin sautin ruwa, Da inuwar bishiya, Da farin cikin tsirrai, Da daɗin ’ya’yan itace. Gaggawar zamani ta sauya shi da iyalansa, Gode wa Allah Shi kaɗai, Lalle a cikin wannan akwai darasi. Lalle a cikin wannan akwai darasi ga mai hankali idan ya ɗauka.”

Allah Maɗaukaki Ya zargi waɗanda ba sa ɗaukar darasi daga halittunSa waɗanda suke nuna zatinsa, siffofinsa, shari’arsa, ƙaddararsa da ayoyinsa. Ya ce: «Kuma da yawa daga ayoyi a cikin sammai da ƙasa suna wucewa ta kansu, alhali su suna bijirewa gare su. Kuma mafi yawansu ba sa yin imani da Allah face suna masu shirka.» (Yusuf 12:105–106).

Kuma Ya yabi bayinSa muminai: «Waɗanda suke ambaton Allah a tsaye da zaune da a kan sãsanninsu, kuma suna tunani a kan halittar sammai da ƙasa», suna cewa:

«Ya Ubangijinmu! Ba Ka halitta wannan a banza ba» — wato, ba Ka halicci wannan halitta don wasa ba; a’a, Ka halicce ta ne da gaskiya, domin Ka saka wa waɗanda suka aikata mugunta da abin da suka aikata, Ka saka wa waɗanda suka kyautata da kyautatawa. Sannan suka tsarkake Shi daga wasa da halittar banza, suka ce: «Tsarki ya tabbata a gare Ka» — wato, Ka tsarkaka daga halittar wani abu a banza.

«Saboda haka Ka tsare mu daga azabar Wuta» — Ya Wanda Ya halicci halittu bisa gaskiya da adalci, Ya Wanda Ya tsarkaka daga nakasa, aibi da wasa, Ka tsare mu daga azabar Wuta da ikonKa da ƙarfinKa. Ka shiryar da mu zuwa ayyukan da za Ka yarda da su a gare mu, Ka datar da mu zuwa aiki na gari da zai shiryar da mu zuwa Aljannar ni’ima, kuma Ya kare mu daga azabarKa mai raɗaɗi. Al-Qasas 28:88; Yusuf 12:105–106.

«Ya Ubangijinmu! Kuma Ka ba mu abin da Ka yi mana alƙawari ta wurin ManzanninKa» — an ce ma’anarsa: saboda mun yi imani da ManzanninKa. An kuma ce ma’anarsa: ta bakin ManzanninKa, kuma wannan ita ce mafi bayyananniya. Imam Ahmad ya ce: Abu al-Yaman ya ba mu labari, Isma’il bin Ayyash ya ba mu labari, daga Amr bin Muhammad, daga Abu Iqal, daga Anas bin Malik, Allah Ya yarda da shi, ya ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Asqalan ɗaya ce daga cikin amarya biyu.

Allah zai tayar da mutane dubu saba’in daga cikinta a Ranar Alƙiyama, ba tare da hisabi a kansu ba, kuma zai tayar da shahidai dubu hamsin daga cikinta, su zo a matsayin tawaga zuwa ga Allah. A cikinta kuma akwai sahu-sahun shahidai, kawunansu a yanke, suna riƙe da su a hannayensu, jijiyoyin wuyansu suna zubar da jini. Za su ce: «Ya Ubangijinmu! Kuma Ka ba mu abin da Ka yi mana alƙawari ta wurin ManzanninKa, kada Ka tozarta mu a Ranar Alƙiyama.

Lalle ne Kai ba Ka saɓa wa alƙawari.» Sai Allah Ya ce: ‘Bawana ya faɗi gaskiya. Ku wanke su a cikin kogin al-Baydā’. Sai su fito daga cikinsa tsarkakakku farare, sannan su yi yawo a Aljanna yadda suka so.’” Wannan hadisi yana daga cikin baƙaƙen riwayoyi na Musnad; wasu kuma suna ganin ƙirƙirarre ne. Allah ne Mafi sani.

«Kuma kada Ka tozarta mu» — a gaban halittu a Ranar Alƙiyama.

«Lalle ne Kai ba Ka saɓa wa alƙawari» — wato, alƙawarin da ManzanninKa suka ba da labarinsa, na tsayuwa a gabanKa a Ranar Alƙiyama, lallai zai tabbata. Hafiz Abu Ya’la ya ce: Al-Harith bin Surayj ya ba mu labari, al-Muʿtamir ya ba mu labari, al-Fadl bin Isa ya ba mu labari, Muhammad bin al-Munkadir ya ba mu labari cewa Jabir bin Abdullah ya ba shi labari cewa Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Kunya da wulakanci da ɗan Adam zai fuskanta a Ranar Alƙiyama, yayin tsayuwa a gaban Allah, Mai girma da ɗaukaka, za su kai matakin da bawa zai yi fata a umurce shi ya shiga Wuta.” Wannan hadisi baƙon abu ne.

Tabbas ya tabbata cewa Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, yana karanta waɗannan ayoyi goma na ƙarshen Surar Ali Imran idan ya tashi da dare domin tahajjud. Al-Bukhari, Allah Ya yi masa rahama, ya ce: Sa’id bin Abi Maryam ya ba mu labari, Muhammad bin Ja’far ya ba mu labari, ya ce: Sharik bin Abdullah bin Abi Namir ya ba ni labari, daga Kurayb, daga Ibn Abbas, ya ce: Na kwana a gidan goggona Maimuna. Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya yi ɗan hira da iyalinsa sannan ya kwanta.

Da dare ya kai ƙarshen kashi na uku, sai ya tashi ya kalli sama, ya ce: «Lalle ne a cikin halittar sammai da ƙasa, da sassauyawar dare da yini, akwai ayoyi ga ma’abota hankula.» Sannan ya tashi, ya yi alwala, ya yi amfani da asuwaki, ya yi raka’a goma sha ɗaya. Sannan Bilal ya yi kiran salla, sai ya yi raka’a biyu, sannan ya fita ya yi wa mutane sallar asuba. Muslim ma ya ruwaito shi daga Abu Bakr bin Ishaq al-Sanʿani, daga Ibn Abi Maryam, da makamancin wannan.

Daga nan al-Bukhari ya ruwaito shi ta hanyoyi da dama daga Malik, daga Makh rama bin Sulayman, daga Kurayb, daga Ibn Abbas cewa ya kwana a gidan Maimuna, matar Annabi, wadda ita ce goggo tasa. Ya ce: Na kwanta a faɗin matashin kai, Manzon Allah da iyalinsa kuma suka kwanta a tsawonsa. Manzon Allah ya yi barci har sai da dare ya kai tsakiyarsa — ko kuma ya rage kaɗan, ko ya wuce kaɗan — sai ya farka daga barcinsa.

Ya fara shafe barcin daga fuskarsa da hannunsa, sannan ya karanta ayoyi goma na ƙarshe na Surar Ali Imran, sannan ya je ga wata tsohuwar ’yar ƙaramar tulu da aka rataye, ya yi alwala da ruwanta, ya kyautata alwalarsa, sannan ya tashi ya yi salla. Ibn Abbas ya ce: Na tashi na aikata kamar yadda ya aikata, sannan na je na tsaya kusa da shi. Manzon Allah ya ɗora hannun damansa a kaina, ya riƙe kunnena na dama yana murɗawa. Ya yi raka’a biyu, sannan raka’a biyu, raka’a biyu, raka’a biyu, raka’a biyu, raka’a biyu, sannan ya yi witiri.

Daga nan ya kwanta har sai da mai kiran salla ya zo. Sai ya tashi ya yi raka’a biyu masu sauƙi, sannan ya fita ya yi sallar asuba. Sauran masu tattara hadisi ma sun ruwaito shi ta hanyoyi daban-daban daga Malik. Muslim da Abu Dawud ma sun ruwaito shi ta wasu hanyoyi daga Makh rama bin Sulayman.

Wata hanyar wannan hadisi daga Ibn Abbas: Abu Bakr bin Mardawayh ya ce: Muhammad bin Ahmad bin Muhammad bin Ali ya ba mu labari, Abu Yahya bin Abi Masara ya ba mu labari, Khallad bin Yahya ya ba mu labari, Yunus bin Abi Ishaq ya ba mu labari, daga al-Minhal bin Amr, daga Ali bin Abdullah bin Abbas, daga Abdullah bin Abbas, ya ce: al-Abbas ya umarce ni in kwana a gidan iyalan Manzon Allah, in kula da sallarsa. Manzon Allah ya yi wa mutane sallar isha’i ta ƙarshe. Da babu kowa a masallaci sai shi kaɗai, sai ya tashi ya wuce ta wurina, ya ce: “Wane ne nan? Abdullah ne?”

Na ce: “Eh.” Ya ce: “Me ya sa?” Na ce: “Al-Abbas ya umarce ni in kwana a wurinku daren nan.” Ya ce: “To, ka zo.” Da ya shiga gida, sai ya ce: “A shimfiɗa wa Abdullah.” Aka kawo masa matashi na fata. Manzon Allah ya kwanta a kansa har na ji ƙarar barcinsa.

Daga nan ya zauna a kan shimfiɗarsa, ya ɗaga kansa zuwa sama, ya ce: “Tsarki ya tabbata ga Sarki, Mai tsarki,” sau uku. Sannan ya karanta waɗannan ayoyi na ƙarshen Surar Ali Imran har ya kammala su. Muslim, Abu Dawud da al-Nasa’i ma sun ruwaito hadisi game da wannan daga Ali bin Abdullah bin Abbas.

Wata hanyar kuma Ibn Mardawayh ya ruwaito ta daga Asim bin Bahdala, daga wani daga cikin abokansa, daga Sa’id bin Jubayr, daga Ibn Abbas, cewa wata dare Annabi ya fita bayan wani ɓangare na dare ya shuɗe, ya kalli sama, ya karanta ayar nan: «Lalle ne a cikin halittar sammai da ƙasa, da sassauyawar dare da yini, akwai ayoyi ga ma’abota hankula» har zuwa ƙarshen surar. Sannan ya ce: “Ya Allah, Ka sanya haske a cikin zuciyata, da ji na, da ganina; a damana, a haguna, a gabana, a bayana, a samana da ƙarƙashina; Ka kuma ƙara mini haske a Ranar Alƙiyama.”

Wannan addu’a ta tabbata a cikin wasu hanyoyin riwaya na Sahih, daga Kurayb, daga Ibn Abbas, Allah Ya yarda da su.

Sannan Ibn Mardawayh da Ibn Abi Hatim sun ruwaito daga Ja’far bin al-Mughirah, daga Sa’id bin Jubayr, daga Ibn Abbas, ya ce: Quraysh sun je wurin Yahudawa suka ce: “Waɗanne ayoyi ne Musa ya zo muku da su?” Suka ce: “Sandarsa da hannunsa fari ga masu kallo.” Sai suka je wurin Nasara suka ce: “Yaya matsayin Isa yake a cikinku?” Suka ce: “Yana warkar da makaho da kuturu, yana kuma rayar da matattu.”

Sai suka je wurin Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, suka ce: “Ka roƙi Ubangijinka Ya mai da Dutsen Safa zinariya a gare mu.” Sai ya roƙi Ubangijinsa, Mai girma da ɗaukaka, sai aka saukar da ayar: «Lalle ne a cikin halittar sammai da ƙasa, da sassauyawar dare da yini, akwai ayoyi ga ma’abota hankula.» Ya ce: “To, su yi tunani a kansu.” Wannan lafazin Ibn Mardawayh ne.

An riga an kawo cikakken riwayar al-Tabarani game da wannan a farkon ayar. Wannan yana nuna cewa waɗannan ayoyi Makkiyya ne; amma sanannen ra’ayi shi ne cewa Madaniyya ne, kuma hujjarsa ita ce wani hadisi dabam. Ibn Mardawayh ya ce: Isma’il bin Ali bin Isma’il ya ba mu labari, Ahmad bin Ali al-Harrani ya ba mu labari, Shujaʿ bin Ashras ya ba mu labari, Hashraj bin Nabata al-Wasiti, Abu Makram, ya ba mu labari daga al-Kalbi — shi ne Abu Janab — daga Ata’, ya ce: Ni da Ibn Umar da Ubayd bin Umayr mun tafi wurin A’isha, Allah Ya yarda da ita. Mun shiga wurinta, akwai labule a tsakaninmu da ita.

Sai ta ce: “Ya Ubayd, me ya hana ka kawo mana ziyara?” Ya ce: “Maganar mawaƙi ce: ‘Ka ziyarci lokaci zuwa lokaci, za ka ƙara samun ƙauna.’” Ibn Umar ya ce: “Bar mu, ki ba mu labari game da abin da kika gani mafi ban mamaki daga Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi.” Sai ta yi kuka, ta ce: “Dukkan al’amuransa abin mamaki ne.

Ya zo wurina a cikin daren da nake tare da shi, har fatar jikinsa ta taɓa tawa, sannan ya ce: ‘Ki bar ni in bauta wa Ubangijina.’ Sai na ce: ‘Wallahi, ina son kasancewa kusa da kai, kuma ina son ka bauta wa Ubangijinka.’ Sai ya tashi zuwa ga tulun ruwan, ya yi alwala, bai zuba ruwa da yawa ba, sannan ya tashi ya yi salla. Ya yi kuka har gemunsa ya jike, ya yi sujada yana kuka har ƙasa ta jike, sannan ya kwanta a gefensa yana kuka.

Da Bilal ya zo ya sanar da shi sallar asuba, sai ya ce: ‘Ya Manzon Allah, me ya sa kake kuka, alhali kuwa Allah Ya gafarta maka zunubanka na baya da na gaba?’ Sai ya ce: ‘Kaito gare ka, ya Bilal! Me zai hana ni yin kuka alhali an saukar mini a wannan dare: «Lalle ne a cikin halittar sammai da ƙasa, da sassauyawar dare da yini, akwai ayoyi ga ma’abota hankula»?’” Sannan ya ce: “Kaiton wanda ya karanta su amma bai yi tunani a kansu ba.”

Abd bin Humayd ya ruwaito shi daga Ja’far bin Awn, daga Abu Janab al-Kalbi, daga Ata’, da riwaya mafi tsawo da cikar bayani. Haka kuma Abu Hatim bin Hibban ya ruwaito shi a cikin Sahih dinsa, daga Imran bin Musa, daga Uthman bin Abi Shaybah, daga Yahya bin Zakariyya, daga Ibrahim bin Suwayd al-Nakha’i, daga Abd al-Malik bin Abi Sulayman, daga Ata’, wanda ya ce: Ni da Ubayd bin Umayr mun shiga wurin A’isha, sannan ya kawo makamancin wannan riwaya. Haka kuma Abdullah bin Muhammad bin Abi al-Dunya ya ruwaito shi a cikin «At-Tafakkur wal-Iʿtibār» daga Shujaʿ bin Ashras, da wannan isnadi.

Daga nan ya ce: Al-Hasan bin Abd al-Aziz ya ba ni labari: Na ji Sunayd yana ambaton daga Sufyan — shi ne al-Thawri — wanda ya ɗaga riwayar zuwa ga Annabi cewa: “Wanda ya karanta ƙarshen Surar Ali Imran amma bai yi tunani a kanta ba, kaitonsa!” Yana ƙirga su goma da yatsunsa. Al-Hasan bin Abd al-Aziz ya ce: Ubayd bin al-Sa’ib ya ba ni labari cewa an tambayi al-Awza’i: “Mene ne iyakar tunani a kansu?” Ya ɗan yi shiru sannan ya ce: “Ya karanta su yana fahimtar ma’anarsu.”

Ibn Abi al-Dunya ya ce: Qasim bin Hashim ya ba ni labari, Ali bin Ayyash ya ba mu labari, Abd al-Rahman bin Sulayman ya ba mu labari, ya ce: Na tambayi al-Awza’i game da mafi ƙarancin tunani da mutum zai iya yi a kansu, wanda zai kuɓutar da shi daga wannan kaiton. Ya yi ɗan shiru, sannan ya ce: “Ya karanta su yana fahimtar ma’anarsu.”

Wani hadisi dabam mai riwaya baƙon abu: Abu Bakr bin Mardawayh ya ce: Abd al-Rahman bin Bashir bin Numayr ya ba mu labari, Ishaq bin Ibrahim al-Busti ya ba mu labari. Haka kuma ya ce: Ishaq bin Ibrahim bin Zayd ya ba mu labari, Ahmad bin Amr ya ba mu labari. Dukansu suka ce: Hisham bin Ammar ya ba mu labari, Sulayman bin Musa al-Zuhri ya ba mu labari, Mazahir bin Aslam al-Makhzumi ya ba mu labari, Sa’id bin Abi Sa’id al-Maqburi ya ba mu labari daga Abu Hurayra cewa Manzon Allah ya kasance yana karanta ayoyi goma daga ƙarshen Surar Ali Imran a kowane dare. Mazahir bin Aslam raunana ne.

Tafsirin al-Baghawi

«Ya Ubangijinmu! Lalle ne duk wanda Ka shigar da shi cikin Wuta, haƙiƙa Ka tozarta shi» — wato, Ka wulaƙanta shi. An kuma ce: Ka halakar da shi. An kuma ce: Ka kunyata shi, kamar yadda Allah Ya ce: «Kada ka kunyata ni game da baƙi na» (Hud 11:78).

Idan aka ce: Allah Ya ce: «A ranar da Allah ba Ya kunyatar da Annabi da waɗanda suka yi imani tare da shi» (al-Tahrim 66:8), alhali wasu daga cikin muminai suna shiga Wuta, kuma Ya ce: «Lalle ne duk wanda Ka shigar da shi cikin Wuta, haƙiƙa Ka tozarta shi»; za a ce: Anas da Qatada sun ce ma’anarsa ita ce: duk wanda Ya dawwamar a cikin Wuta, haƙiƙa Ya tozarta shi. Sa’id bin al-Musayyib ya ce: Wannan hukunci ya kebanta ne ga wanda ba zai fita daga Wuta ba.

Anas, Allah Ya yarda da shi, ya ruwaito daga Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, cewa: “Lalle Allah zai shigar da wasu mutane cikin Wuta, sannan Ya fitar da su daga cikinta.” «Kuma azzalumai ba su da wasu mataimaka.»

«Ya Ubangijinmu! Lalle ne mun ji mai kira» — yana nufin Muhammad, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi; wannan shi ne abin da Ibn Mas’ud da Ibn Abbas, Allah Ya yarda da su, da mafi yawan mutane suka ce. Al-Qurazi ya ce: Yana nufin Alƙur’ani, domin ba kowa ba ne yake haɗuwa da Annabi. «Yana kira zuwa ga imani» — wato, yana kira zuwa ga imani.

«Ku yi imani da Ubangijinku, sai muka yi imani. Ya Ubangijinmu! Ka gafarta mana zunubanmu, Ka kankare mana munanan ayyukanmu, kuma Ka karɓi rayukanmu tare da salihai» — wato, Ka sanya mu cikin rukunin salihai.

«Waɗanda suke ambaton Allah a tsaye da zaune da a kan sãsanninsu»: Ali bin Abi Talib, Ibn Abbas, al-Nakha’i da Qatada sun ce: Wannan yana magana ne game da salla: yana yin salla a tsaye; idan ba zai iya ba, a zaune; idan ba zai iya ba, a kwance a gefe.

Abu Uthman Sa’id bin Isma’il al-Dabbi ya ba mu labari; Abu Muhammad Abd al-Jabbar bin Muhammad al-Jurjani ya ba mu labari; Abu al-Abbas Muhammad bin Ahmad al-Mahbubi ya ba mu labari; Abu Isa Muhammad bin Isa al-Tirmidhi ya ba mu labari; Hinnad ya ba mu labari; Waki’ ya ba mu labari daga Ibrahim bin Tahman, daga Husayn al-Mu’allim, daga Abdullah bin Burayda, daga Imran bin Husayn, ya ce: Na tambayi Manzon Allah game da sallar mara lafiya. Sai ya ce: “Ka yi salla a tsaye; idan ba za ka iya ba, sai a zaune; idan ba za ka iya ba, sai a kwance a gefe.”

Sauran masu tafsiri kuma sun ce: Ma’anarsa ita ce ci gaba da ambaton Allah a dukkan halaye, domin da wuya mutum ya rasa kasancewa cikin ɗaya daga cikin waɗannan halaye uku. Misalinsa yana cikin Surar al-Nisa’i: «Idan kun gama salla, sai ku ambaci Allah a tsaye, a zaune da a kan sãsanninku» (al-Nisa’i 4:103).

«Kuma suna tunani a kan halittar sammai da ƙasa» da kuma abubuwan ban mamaki da aka halitta a cikinsu, domin hakan ya nuna musu ikon Allah, su kuma san cewa suna da Mahalicci, Mai iko, Mai tafiyar da al’amura, Mai hikima. Ibn Awn ya ce: “Tunani yana kawar da rafkanuwa, yana jawo tsoron Allah a zuciya, kamar yadda ruwa yake sa tsiro ya tsiro. Ba a taɓa goge zukata da wani abu kamar baƙin ciki ba, kuma ba su taɓa samun haske da wani abu kamar tunani ba.” «Ya Ubangijinmu» — wato, suna cewa: Ya Ubangijinmu.

«Ba Ka halitta wannan ba» — an mayar da wannan ga lafazin halitta, saboda haka ba a ce “wannan” da sigar mace ba.

«A banza» — wato, da wasa da nishaɗi ba. A’a, Ka halicce shi ne domin wani babban al’amari. Kalmar «banza» an sanya ta a matsayin zargi, ma’anarsa: «da banza».

«Tsarki ya tabbata a gare Ka, saboda haka Ka tsare mu daga azabar Wuta.»

«Ya Ubangijinmu! Kuma Ka ba mu abin da Ka yi mana alƙawari ta bakin ManzanninKa» — wato, ta harsunan ManzanninKa.

«Kuma kada Ka tozarta mu» — kada Ka azabtar da mu, kada Ka halakar da mu, kada Ka kunyata mu, kada Ka wulaƙanta mu.

«A Ranar Alƙiyama. Lalle ne Kai ba Ka saɓa wa alƙawari.» Idan aka tambaya: Mene ne dalilin da ya sa suka ce «Ya Ubangijinmu! Kuma Ka ba mu abin da Ka yi mana alƙawari ta bakin ManzanninKa», alhali sun san cewa Allah ba Ya saɓa wa alƙawari?

Za a ce: Lafazinsa addu’a ne, amma ma’anarsa labari ce, wato: “Lalle za Ka ba mu abin da Ka yi mana alƙawari ta bakin ManzanninKa.” Ma’anar jimlar ita ce: «Ka gafarta mana zunubanmu, Ka kankare mana munanan ayyukanmu, kada Ka tozarta mu a Ranar Alƙiyama», domin Ka ba mu abin da Ka yi mana alƙawari ta bakin ManzanninKa na falala da rahama. An kuma ce ma’anarsa ita ce: “Ya Ubangijinmu, Ka sanya mu cikin waɗanda suka cancanci sakamakonKa, waɗanda Za Ka ba abin da Ka yi musu alƙawari ta bakin ManzanninKa”; domin ba su da tabbaci cewa sun cancanci wannan karamci, saboda haka suka roƙe Shi Ya sanya su cancancinsa.

An kuma ce sun roƙi Allah Ya gaggauta musu taimakon da Ya yi musu alƙawari na yin nasara a kan maƙiya. Ma’anar maganarsu ita ce: “Mun san cewa Kai ba Ka saɓa wa alƙawari, amma ba mu da haƙurin jira saboda jinkirinKa; saboda haka Ka gaggauta wulakanta su, Ka kuma taimake mu a kansu.”