सृष्टिमा चिन्तन र परलोकको प्रार्थना

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

उनीहरूले अल्लाहले आफूहरूलाई ईमानको तौफीक दिएको र त्यसलाई नेमत पूर्ण हुने माध्यम बनाएको उल्लेख गरेपछि, त्यसको प्रतिफल मागे। साथै, उहाँका रसूलहरूले उनीहरूलाई दिएका वचन—दुनियाँमा विजय र प्रभुत्व, अनि आखिरतमा अल्लाहको प्रसन्नता र उहाँको जन्नत प्राप्त हुने वचन—पूरा गरिदिन पनि मागे। निश्चय नै उहाँले वाचा भङ्ग गर्नुहुन्न। त्यसैले अल्लाहले उनीहरूको दुआ स्वीकार गर्नुभयो र उनीहरूको विनयपूर्ण प्रार्थना कबुल गर्नुभयो। यसै कारण उनीहरूले भने:

«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीले ईमानतर्फ आह्वान गर्ने एक आह्वानकर्ताको आवाज सुन्यौँ»—उहाँ मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) हुनुहुन्थ्यो। अर्थात्, उहाँले मानिसहरूलाई ईमानतर्फ बोलाउनुहुन्थ्यो र ईमानका मूल तथा शाखाहरूमा उनीहरूलाई रुचि जगाउनुहुन्थ्यो। «अनि हामीले ईमान ल्यायौँ»—अर्थात्, हामीले उहाँको आह्वानलाई तुरुन्तै स्वीकार गर्‍यौँ र त्यसतर्फ हतार गर्‍यौँ।

यसमा उनीहरूले आफूहरूमाथि अल्लाहको अनुग्रह स्वीकार गरेका छन्, उहाँको नेमतप्रति आनन्द व्यक्त गरेका छन् र त्यसैलाई उहाँसमक्ष माध्यम बनाएर आफ्ना पाप क्षमा गरिदिन र खराब कर्महरू मेटाइदिन मागेका छन्; किनकि असल कर्महरूले खराब कर्महरू हटाउँछन्। जसले उनीहरूलाई ईमानको नेमत दिनुभयो, उहाँले नै उनीहरूलाई पूर्ण सुरक्षा पनि प्रदान गर्नुहुनेछ।

«र हामीलाई सदाचारीहरूकै साथ मृत्यु देऊ» भन्ने दुआमा असल काम गर्ने र खराबी त्याग्ने तौफीक मागिएको छ; यसैबाट मानिस सदाचारीहरूमध्ये पर्छ। साथै, त्यसैमा निरन्तर रहन र मृत्युसम्म त्यसमा दृढ राखिनु पनि समावेश छ।

त्यसपछि उहाँले बुद्धि भएका मानिसहरूको गुण वर्णन गर्नुभयो: उनीहरू «उभिँदा, बस्दा र आफ्ना कोल्टेहरूमा पल्टिँदा अल्लाहको स्मरण गर्छन्»। यसमा वाणी र हृदयद्वारा गरिने सबै प्रकारका स्मरण समावेश छन्। यसमा उभिएर नमाज पढ्नु, नसके बसेर र त्यो पनि नसके कोल्टे परेर नमाज पढ्नु पनि पर्छ। उनीहरू «आकाशमण्डल र पृथ्वीको सृष्टिबारे चिन्तन गर्छन्»—अर्थात्, त्यसबाट सृष्टिको उद्देश्यबारे प्रमाण बुझ्नका लागि।

यसले चिन्तन गर्नु अल्लाहका परिचित भक्तहरूको गुण र इबादत हो भन्ने देखाउँछ। जब उनीहरूले यी सृष्टिबारे चिन्तन गर्छन्, तब अल्लाहले ती निरुद्देश्य सृष्टि गर्नुभएको होइन भन्ने बुझ्छन् र भन्छन्: «हे हाम्रा पालनकर्ता! तिमीले यो व्यर्थमा सृष्टि गरेका होइनौ। तिमी पवित्र छौ»—तिम्रो प्रतापलाई नसुहाउने सबै कुराबाट तिमी पवित्र छौ।

बरु तिमीले यसलाई सत्यसहित र सत्यकै लागि सृष्टि गरेका छौ, र यसमा सत्य समावेश छ। «त्यसैले हामीलाई आगोको यातनाबाट बचाऊ»—हामीलाई खराब कर्मबाट जोगाएर र असल कर्म गर्ने तौफीक दिएर, ताकि त्यसबाट हामी आगोबाट मुक्ति पाउन सकौँ। यस प्रार्थनामा जन्नत माग्नु पनि समावेश छ; किनकि अल्लाहले उनीहरूलाई आगोको यातनाबाट बचाउनुभयो भने उनीहरूले जन्नत पाउनेछन्। तर उनीहरूको हृदयमा भय जागृत भएकाले उनीहरूले अल्लाहसँग आफूहरूका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा मागे।

«हे हाम्रा पालनकर्ता! तिमीले जसलाई आगोमा प्रवेश गरायौ, निश्चय नै उसलाई अपमानित गर्‍यौ»—अर्थात्, उसले अल्लाह, उहाँका फरिश्ता र उहाँका प्रिय भक्तहरूको अप्रसन्नता पाएको छ, अनि यस्तो लज्जा र बेइज्जतीमा परेको छ जसबाट उम्कने वा बचाउने कोही छैन। त्यसैले उनीहरूले भने: «अत्याचारीहरूका लागि कुनै सहायक हुनेछैन»—जसले उनीहरूलाई उहाँको यातनाबाट बचाउन सकून्। यसबाट उनीहरू आफ्नै अत्याचारका कारण आगोमा प्रवेश गरेका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ।

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

त्यसपछि उनीहरूले भने: «हे हाम्रा पालनकर्ता! तिमीले जसलाई आगोमा प्रवेश गरायौ, निश्चय नै उसलाई अपमानित गर्‍यौ»—अर्थात्, तिमीले उसलाई तुच्छ बनायौ र भेला हुने सबैका सामु उसको अपमान प्रकट गर्‍यौ। «अत्याचारीहरूका लागि कुनै सहायक छैन»—अर्थात्, कियामतको दिन उनीहरूका लागि तिम्रो विरुद्धमा बचाउने कोही हुनेछैन, र तिमीले उनीहरूका लागि जे निर्णय गर्‍यौ त्यसबाट उम्कने बाटो पनि हुनेछैन।

«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीले ईमानतर्फ आह्वान गर्ने एक आह्वानकर्ताको आवाज सुन्यौँ»—अर्थात्, ईमानतर्फ बोलाउने दूत, जो रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) हुनुहुन्छ। «आफ्ना पालनकर्तामाथि ईमान ल्याऊ» भन्ने उहाँको आह्वानमा «अनि हामीले ईमान ल्यायौँ»—अर्थात्, हामीले उहाँको आह्वान स्वीकार गर्‍यौँ र उहाँको अनुसरण गर्‍यौँ। «हे हाम्रा पालनकर्ता!

हाम्रा पापहरू क्षमा गरिदेऊ»—अर्थात्, तिमीमाथिको हाम्रो ईमान र तिम्रा नबीको अनुसरणका कारण हाम्रा पापहरू ढाकिदेऊ। «हाम्रा खराबीहरू हामीबाट मेटाइदेऊ»—अर्थात्, तिम्रो र हाम्रो बीचमा रहेका खराबीहरू मेटाइदेऊ। «र हामीलाई सदाचारीहरूकै साथ मृत्यु देऊ»—अर्थात्, हामीलाई सदाचारीहरूमा सम्मिलित गर।

त्यसपछि सर्वशक्तिमान् अल्लाहले बुद्धि भएकाहरूको गुण वर्णन गर्नुभयो: «जो उभिँदा, बस्दा र आफ्ना कोल्टेहरूमा पल्टिँदा अल्लाहको स्मरण गर्छन्»। इमरान बिन हुसेन (रजियल्लाहु अन्हु) बाट सहीह अल-बुखारीमा प्रमाणित छ कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: «उभिएर नमाज पढ। यदि सक्दैनौ भने बसेर पढ; त्यो पनि सक्दैनौ भने आफ्नो कोल्टे परेर पढ।» अर्थात्, उनीहरू आफ्ना सबै अवस्थाहरूमा हृदयका रहस्य र विचार तथा जिब्रोद्वारा उहाँको स्मरण गर्न छोड्दैनन्।

«र आकाशमण्डल र पृथ्वीको सृष्टिबारे चिन्तन गर्छन्»—अर्थात्, तिनीहरूमा रहेका सृष्टिकर्ताको महानता, शक्ति, ज्ञान, बुद्धिमत्ता, छनोट र कृपा दर्शाउने प्रमाण र बुद्धिमत्तालाई बुझ्छन्। अबू सुलेमान अद-दरानीले भने: «म आफ्नो घरबाट निस्कन्छु र मेरो नजर जुनसुकै कुरामा परे पनि त्यसमा या त अल्लाहको ममाथिको कुनै नेमत देख्छु, या त मेरा लागि कुनै शिक्षा देख्छु।» यो इब्न अबी अद-दुन्याले आफ्नो ‘अत-तफक्कुर वल-इ‘तिबार’ नामक पुस्तकमा उल्लेख गरेका छन्। हसन अल-बसरीले भने: «एक घडीको चिन्तन रातभरको नमाजभन्दा उत्तम हो।»

अल-फुदैलले भने: «हसनले भनेका छन्: चिन्तन ऐना हो, जसले तिम्रा असल र खराब कर्महरू देखाउँछ।» सुफ्यान बिन उयैनाले भने: «चिन्तन एउटा प्रकाश हो, जुन तिम्रो हृदयमा प्रवेश गर्छ।» उनले कहिलेकाहीँ यो पङ्क्ति उद्धृत गर्थे: “जब मानिसमा चिन्तन गर्ने क्षमता हुन्छ, तब हरेक कुरामा उसका लागि शिक्षा हुन्छ।”

ईसा (अलैहिस्सलाम) बाट वर्णन गरिएको छ कि उहाँले भन्नुभयो: «धन्य हो त्यो, जसको बोली अल्लाहको स्मरण हो, जसको मौनता चिन्तन हो र जसको दृष्टि शिक्षा ग्रहण गर्नु हो।» लुकमान हकीमले भने: «लामो एकान्तले चिन्तनलाई प्रेरित गर्छ, र लामो चिन्तन जन्नतको ढोका ढकढक्याउने संकेत हो।» वह्ब बिन मुनब्बिहले भने: «कुनै मानिसले लामो समय चिन्तन गरेन भने उसले बुझ्दैन; कुनै मानिसले बुझेन भने उसले ज्ञान पाउँदैन; र कुनै मानिसले ज्ञान पाएन भने उसले त्यसअनुसार कर्म गर्दैन।» उमर बिन अब्दुल अजीजले भने: «अल्लाहको स्मरणसहितको कुरा राम्रो हो, र अल्लाहका नेमतबारे चिन्तन गर्नु सबैभन्दा उत्तम इबादत हो।»

मुगीस अल-अस्वदले भने: «चिहानहरूमा दिनहुँ जाऊ, ताकि ती कुराले तिमीलाई चिन्तन गराऊन्; हश्रको मैदानलाई हृदयले देख; जन्नत वा आगोतर्फ दुई समूहलाई फर्काइँदै गरेको दृश्य हेर; आफ्ना हृदय र शरीरलाई आगो, त्यसका फलामका गदा र तहहरूको स्मरण गराऊ।» यस्तो बेला उनी यति रुन्थे कि साथीहरूका बीचमा बेहोस भएर लड्थे र उनको होश हराउँथ्यो।

अब्दुल्लाह बिन अल-मुबारकका अनुसार, एउटा मानिस चिहान र फोहोरको थुप्रोको छेउबाट गइरहेको संन्यासीलाई देखेर बोलायो र भन्यो: «हे संन्यासी! तिम्रो छेउमा दुनियाँका दुई खजाना छन्, जसमा तिम्रा लागि शिक्षा छ: मानिसहरूको खजाना र धनसम्पत्तिको खजाना।» अब्दुल्लाह बिन उमर (रजियल्लाहु अन्हुमा) आफ्नो हृदयको हेरचाह गर्न चाहँदा भग्नावशेष भएको ठाउँमा जान्थे, त्यसको ढोकामा उभिन्थे र दुःखी स्वरमा बोलाउँथे: «यसका बासिन्दाहरू कहाँ छन्?» त्यसपछि आफैँलाई भन्थे: «उहाँको स्वरूपबाहेक सबै कुरा नष्ट हुनेछ।»

इब्न अब्बासले भने: «हृदय बेखबर रहेको अवस्थामा रातभर उभिनुभन्दा, ध्यानपूर्वक पढिएका दुई रकअत र चिन्तन उत्तम छन्।» हसनले भने: «हे आदमका सन्तान! आफ्नो पेटको एक तिहाइमा खाना खाऊ, एक तिहाइमा पानी पिऊ र बाँकी एक तिहाइ चिन्तनका लागि सास फेर्न छोड।» केही ज्ञानीले भने: «जसले शिक्षाको दृष्टिबिना दुनियाँलाई हेर्छ, उसको हृदयको दृष्टि त्यति नै बेखबर हुन्छ।»

बिश्र अल-हाफीले भने: «मानिसहरूले अल्लाहको महानताबारे चिन्तन गरेको भए उहाँको अवज्ञा गर्ने थिएनन्।» हसनले आमिर बिन कैसबाट वर्णन गरे: «मैले एक, दुई वा तीनभन्दा बढी नबीका साथीहरूबाट सुनेँ, उनीहरू भन्थे: ईमानको उज्यालो भनेको चिन्तन हो।»

ईसा (अलैहिस्सलाम) बाट वर्णन छ कि उहाँले भन्नुभयो: «हे कमजोर आदमका सन्तान! जहाँ भए पनि अल्लाहसँग डराऊ। दुनियाँमा पाहुना बन, मस्जिदहरूलाई आफ्नो घर बनाऊ, आफ्ना आँखालाई रुन सिकाऊ, शरीरलाई धैर्य गर्न सिकाऊ, हृदयलाई चिन्तनमा लगाऊ र भोलिको रोजीबारे चिन्ता नगर।» अमीरुल-मुमिनीन उमर बिन अब्दुल अजीज (रजियल्लाहु अन्हु) आफ्ना साथीहरूमाझ एक दिन रोए।

त्यसको कारण सोधिँदा उनले भने: «मैले दुनियाँ, त्यसका सुख र चाहनाहरूबारे चिन्तन गरेँ। त्यसबाटै मैले त्यसको वास्तविकता बुझें। त्यसका चाहनाहरू पूरा हुन नपाउँदै तिनको तीतोपनले तिनलाई बिगारिहाल्छ। यदि यसमा विचार गर्नेका लागि शिक्षा छैन भने पनि, सम्झना गर्नेका लागि यसमा उपदेश त अवश्य छ।»

इब्न अबी अद-दुन्याले भने: «हुसैन बिन अब्दुर्रहमानले मलाई यी पङ्क्तिहरू सुनाए: “मोमिनको रमाइलो चिन्तन हो, मोमिनको आनन्द शिक्षा हो। हामी एक्ला अल्लाहको प्रशंसा गर्छौँ, हामी सबै जोखिममा छौँ। कति मानिस बेखबर रहँदा उसको आयु बितिसकेको हुन्छ। कति जीवन इच्छा पूरा भएको जस्तो सुन्दर र मनमोहक थियो—झरनाको कलकल, रूखको छाया, वनस्पतिको आनन्द र फलको मिठासमा।

समयका फेरबदलले त्यसलाई र त्यसका बासिन्दालाई बदलिदियो। हामी एक्ला अल्लाहको प्रशंसा गर्छौँ; निश्चय नै यसमा शिक्षा छ। बुद्धि भएकाले शिक्षा लिए भने यसमा उनीहरूका लागि पाठ छ।”»

अल्लाहले आफ्ना अस्तित्व, गुण, विधान, निर्णय र निशानीतर्फ देखाउने सृष्टिबाट शिक्षा नलिनेहरूलाई निन्दा गर्नुभएको छ। उहाँले भन्नुभयो: «आकाशमण्डल र पृथ्वीमा कति धेरै निशानीहरू छन्, जसको छेउबाट उनीहरू गुज्रन्छन् तर तिनबाट विमुख हुन्छन्। उनीहरूमध्ये धेरैजसो अल्लाहमाथि ईमान ल्याउँदा पनि उहाँसँग अरूलाई साझेदार ठहर्‍याउँछन्» (युसुफ १२:१०५–१०६)। अनि उहाँले आफ्ना ईमानवाला भक्तहरूको प्रशंसा गर्नुभयो: «जो उभिँदा, बस्दा र आफ्ना कोल्टेहरूमा पल्टिँदा अल्लाहको स्मरण गर्छन् र आकाशमण्डल र पृथ्वीको सृष्टिबारे चिन्तन गर्छन्»—र भन्छन्: «हे हाम्रा पालनकर्ता!

तिमीले यो व्यर्थमा सृष्टि गरेका होइनौ»—अर्थात्, तिमीले यो सृष्टि खेलवाडका लागि गरेका होइनौ। बरु सत्यसहित सृष्टि गरेका हौ, ताकि खराब काम गर्नेहरूलाई उनीहरूका कर्मअनुसार र असल काम गर्नेहरूलाई उत्तम प्रतिफल देऊ। त्यसपछि उनीहरूले उहाँलाई व्यर्थता र निरर्थक सृष्टिबाट पवित्र ठहर्‍याउँदै भने: «तिमी पवित्र छौ»—तिमीले कुनै वस्तु व्यर्थमा सृष्टि गर्ने कुराबाट पवित्र छौ। «त्यसैले हामीलाई आगोको यातनाबाट बचाऊ»—हे सत्य र न्यायसहित सृष्टि गर्ने, त्रुटि, दोष र व्यर्थताबाट पवित्र प्रभु!

आफ्नो शक्ति र सामर्थ्यद्वारा हामीलाई आगोको यातनाबाट बचाऊ, हामीलाई तिमी प्रसन्न हुने कर्महरूका लागि तयार गर, र हामीलाई सत्कर्म गर्ने तौफीक देऊ, जसद्वारा तिमीले हामीलाई नेमतले भरिएका जन्नततर्फ डोर्‍याऊ र आफ्नो पीडादायी यातनाबाट जोगाऊ। (अल-कसस २८:८८; युसुफ १२:१०५–१०६)

«हे हाम्रा पालनकर्ता! आफ्ना रसूलहरूमार्फत तिमीले हामीलाई जुन वचन दिएका छौ, त्यो हामीलाई प्रदान गर»—भनिएको छ, यसको अर्थ आफ्ना रसूलहरूमाथि ईमान ल्याउने सर्तमा भन्ने हो। अर्को भनाइअनुसार, यसको अर्थ आफ्ना रसूलहरूको मुखबाट भन्ने हो; यही अर्थ बढी स्पष्ट छ। इमाम अहमदले भने: हामीलाई अबू अल-यमानले हदीस सुनाए; उनलाई इस्माईल बिन अय्याशले, उनलाई अम्र बिन मुहम्मदले, उनलाई अबू अकालले, उनलाई अनस बिन मालिक (रजियल्लाहु अन्हु) ले सुनाए कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: «अस्कलान दुई दुलहीमध्ये एक हो।

अल्लाहले त्यहाँबाट कियामतको दिन हिसाबबिना सत्तरी हजार मानिस उठाउनुहुनेछ र त्यहाँबाट पचास हजार शहीदलाई अल्लाहसमक्ष प्रतिनिधिमण्डलका रूपमा उठाउनुहुनेछ। त्यहाँ शहीदहरूका पङ्क्तिहरू हुनेछन्; उनीहरूका टाउका उनीहरूकै हातमा हुनेछन् र उनीहरूका घाँटीका नसा रगत बगाइरहेका हुनेछन्। उनीहरू भन्नेछन्: “हे हाम्रा पालनकर्ता! आफ्ना रसूलहरूमार्फत तिमीले हामीलाई जुन वचन दिएका छौ, त्यो हामीलाई प्रदान गर र कियामतको दिन हामीलाई अपमानित नगर।

निश्चय नै तिमी वाचा भङ्ग गर्दैनौ।” तब उहाँ भन्नुहुनेछ: “मेरो भक्तले सत्य भन्यो। उनीहरूलाई अल-बैदा नदीमा स्नान गराऊ।” त्यसपछि उनीहरू त्यहाँबाट सफा, उज्याला भएर निस्कनेछन् र जन्नतमा जहाँ चाहन्छन् त्यहाँ विचरण गर्नेछन्।» यो हदीस ‘मुस्नद’का अनौठा वर्णनहरूमध्ये पर्छ।

केही विद्वानले यसलाई बनावटी मानेका छन्; अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

«र कियामतको दिन हामीलाई अपमानित नगर»—अर्थात्, सबै सृष्टिको सामु। «निश्चय नै तिमी वाचा भङ्ग गर्दैनौ»—अर्थात्, तिम्रा रसूलहरूले खबर दिएको वाचा अवश्य पूरा हुनेछ: कियामतको दिन तिम्रो सामु उपस्थित हुने। हाफिज अबू यालाले भने: हामीलाई अल-हारिस बिन सुरैजले हदीस सुनाए; उनलाई अल-मुतामिरले, उनलाई अल-फदल बिन ईसा’ले, उनलाई मुहम्मद बिन अल-मुनकदिरले सुनाए कि जाबिर बिन अब्दुल्लाहले उनलाई सुनाए: अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: «कियामतको दिन अल्लाह, महिमामय र उच्च, सामु उभिँदा मानिसलाई हुने लज्जा र अपमान यति ठूलो हुनेछ कि त्यस बेला उसले आफूलाई आगोमा हाल्न आदेश दिइयोस् भन्ने चाहना गर्नेछ।» यो अनौठो हदीस हो।

सहीह प्रमाणबाट स्थापित छ कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) राति तहज्जुदका लागि उठ्दा सूरत आले इमरानका अन्तिम दस आयत पढ्नुहुन्थ्यो। इमाम बुखारी (रहिमहुल्लाह) ले भने: हामीलाई सईद बिन मरयमले हदीस सुनाए; उनलाई मुहम्मद बिन जाफरले, उनलाई शरिक बिन अब्दुल्लाह बिन अबी नमिरले, उनलाई कुरैबले इब्न अब्बासबाट सुनाए: «म मेरी माइजू मैमूनाको घरमा रात बिताएँ। अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले आफ्ना परिवारसँग केही बेर कुराकानी गर्नुभयो, त्यसपछि सुत्नुभयो।

रातको अन्तिम एकतिहाइ हुँदा उहाँ उठ्नुभयो, आकाशतर्फ हेर्नुभयो र भन्नुभयो: “निश्चय नै आकाशमण्डल र पृथ्वीको सृष्टि र रात तथा दिनको फेरबदलमा बुद्धि भएकाहरूका लागि निशानीहरू छन्।” त्यसपछि उहाँ उठ्नुभयो, वुजू गर्नुभयो, मिस्वाक गर्नुभयो र एघार रकअत नमाज पढ्नुभयो। त्यसपछि बिलालले अजान दिए र उहाँले दुई रकअत पढ्नुभयो। त्यसपछि बाहिर निस्केर मानिसहरूलाई फज्रको नमाज पढाउनुभयो।»

मुस्लिमले पनि अबू बक्र बिन इस्हाक अस-सनआनीबाट, इब्न अबी मरयममार्फत यही हदीस वर्णन गरेका छन्।

त्यसपछि बुखारीले मालिकबाट, मखरमा बिन सुलैमानबाट, कुरैबबाट र इब्न अब्बासबाट अरू सनदमार्फत वर्णन गरे कि इब्न अब्बासले भने: «म अल्लाहका नबीकी पत्नी तथा मेरी माइजू मैमूनाको घरमा रात बिताएँ। म सिरानीको चौडाइतर्फ सुतेँ र अल्लाहका रसूल तथा उहाँका परिवार सिरानीको लम्बाइतर्फ सुते। अल्लाहका रसूल सुत्नुभयो। आधा रात हुँदा—वा त्यसको अलिकति अघि वा पछि—उहाँ निद्राबाट उठ्नुभयो, आफ्नो हातले अनुहारबाट निद्रा पुछ्नुभयो र सूरत आले इमरानका अन्तिम दस आयत पढ्नुभयो।

त्यसपछि झुन्ड्याइएको पानीको भाँडोतर्फ जानुभयो, त्यसबाट राम्ररी वुजू गर्नुभयो र नमाज पढ्न उभिनुभयो।» इब्न अब्बासले भने: «मैले पनि उहाँले गरेजस्तै गरेँ, त्यसपछि गएर उहाँको छेउमा उभिएँ। अल्लाहका रसूलले आफ्नो दाहिने हात मेरो टाउकोमा राख्नुभयो र मेरो दाहिने कान समातेर मोल्नुभयो। उहाँले दुई रकअत, फेरि दुई रकअत गर्दै छ पटक पढ्नुभयो, त्यसपछि वितर पढ्नुभयो।

त्यसपछि अजान दिने व्यक्ति नआउन्जेल उहाँ पल्टनुभयो। अजान दिने व्यक्ति आएपछि उठेर दुई हल्का रकअत पढ्नुभयो, अनि बाहिर निस्केर फज्रको नमाज पढाउनुभयो।» जमाअतका अरू संकलकहरूले पनि मालिकबाट यही हदीस विभिन्न सनदले वर्णन गरेका छन्। मुस्लिम र अबू दाऊदले पनि मखरमा बिन सुलैमानबाट अन्य सनदहरूद्वारा वर्णन गरेका छन्।

इब्न अब्बासबाट यस हदीसको अर्को सनद: अबू बक्र बिन मरदवैयहले भने: हामीलाई मुहम्मद बिन अहमद बिन मुहम्मद बिन अलीले हदीस सुनाए; उनलाई अबू याह्या बिन अबी मसरा’ले, उनलाई खल्लाद बिन याह्याले र उनलाई युनुस बिन अबी इस्हाकले सुनाए; उनले अल-मिनहाल बिन अम्रबाट, उनले अली बिन अब्दुल्लाह बिन अब्बासबाट र उनले अब्दुल्लाह बिन अब्बासबाट वर्णन गरे: «अब्बासले मलाई अल्लाहका रसूलको परिवारसँग रात बिताउन र उहाँको नमाजको निगरानी गर्न आदेश दिए। अल्लाहका रसूलले मानिसहरूलाई ईशाको नमाज पढाउनुभयो। मस्जिदमा उहाँबाहेक कोही बाँकी नरहेपछि उहाँ उठ्नुभयो, मेरो छेउबाट जानुभयो र भन्नुभयो: “यहाँ को छ? अब्दुल्लाह?”

मैले भनेँ: “हो।” उहाँले भन्नुभयो: “के भयो?” मैले भनेँ: “अब्बासले आज राति तपाईंहरूसँग बस्न आदेश दिनुभएको छ।” उहाँले भन्नुभयो: “त्यसो भए, भित्र आऊ।” उहाँ घरभित्र प्रवेश गर्नुभएपछि भन्नुभयो: “अब्दुल्लाहका लागि ओछ्यान बिछ्याऊ।”

त्यसपछि छालाबाट बनेको एउटा सिरानी ल्याइयो। अल्लाहका रसूल त्यसमा सुत्नुभयो। मैले उहाँको घुर्ने आवाज सुनेँ। त्यसपछि उहाँ उठेर आफ्नो ओछ्यानमा बस्नुभयो, आकाशतर्फ टाउको उठाउनुभयो र तीन पटक भन्नुभयो: “अत्यन्त पवित्र राजा पवित्र हुनुहुन्छ।”

त्यसपछि उहाँले सूरत आले इमरानका अन्तिम आयतहरू अन्त्यसम्म पढ्नुभयो।» मुस्लिम, अबू दाऊद र नसाईले पनि अली बिन अब्दुल्लाह बिन अब्बासबाट यसबारे हदीस वर्णन गरेका छन्।

यसको अर्को सनद इब्न मरदवैयहले आसिम बिन बहदलाबाट, उनका केही साथीबाट, सईद बिन जुबैरबाट र इब्न अब्बासबाट वर्णन गरेका छन्: «एक रात केही समय बितेपछि नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बाहिर निस्कनुभयो, आकाशतर्फ हेर्नुभयो र “निश्चय नै आकाशमण्डल र पृथ्वीको सृष्टि र रात तथा दिनको फेरबदलमा बुद्धि भएकाहरूका लागि निशानीहरू छन्” भन्ने आयतदेखि सूरतको अन्त्यसम्म पढ्नुभयो। त्यसपछि भन्नुभयो: “हे अल्लाह!

मेरो हृदयमा प्रकाश देऊ, मेरो सुनाइमा प्रकाश देऊ, मेरो दृष्टिमा प्रकाश देऊ, मेरो दायाँतर्फ प्रकाश देऊ, मेरो बायाँतर्फ प्रकाश देऊ, मेरो अगाडि प्रकाश देऊ, मेरो पछाडि प्रकाश देऊ, मेरो माथि प्रकाश देऊ, मेरो तल प्रकाश देऊ र कियामतको दिन मेरा लागि प्रकाश बढाइदेऊ।”» कुरैबबाट इब्न अब्बास (रजियल्लाहु अन्हुमा) ले वर्णन गरेका सहीहका केही सनदहरूमा यो दुआ प्रमाणित छ।

त्यसपछि इब्न मरदवैयह र इब्न अबी हातिमले जाफर बिन अल-मुगीराबाट, सईद बिन जुबैरबाट र इब्न अब्बासबाट वर्णन गरे: «कुरैशका मानिसहरू यहूदीहरूकहाँ गए र सोधे: “मूसा तिमीहरूकहाँ के निशानी लिएर आएका थिए?” उनीहरूले भने: “उहाँको लट्ठी र हेर्नेहरूका सामु उज्यालो देखिने उहाँको हात।” त्यसपछि उनीहरू इसाईहरूकहाँ गए र सोधे: “ईसाको अवस्था तिमीहरूकहाँ कस्तो थियो?” उनीहरूले भने: “उहाँ अन्धा र कुष्ठरोगीलाई निको पार्नुहुन्थ्यो र मृतकहरूलाई जीवित पार्नुहुन्थ्यो।”

त्यसपछि उनीहरू नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) कहाँ आए र भने: “हाम्रा लागि आफ्ना पालनकर्तासँग दुआ गर्नुहोस्, उहाँले सफा पर्वतलाई सुन बनाइदिनुहोस्।” उहाँले सर्वशक्तिमान् अल्लाहसँग दुआ गर्नुभयो र त्यसपछि “निश्चय नै आकाशमण्डल र पृथ्वीको सृष्टि र रात तथा दिनको फेरबदलमा बुद्धि भएकाहरूका लागि निशानीहरू छन्” भन्ने आयत अवतरित भयो। उहाँले भन्नुभयो: “उनीहरूले यसबारे चिन्तन गरून्।”» यो इब्न मरदवैयहको शब्दावली हो।

यस हदीसको विस्तृत वर्णन अत-तबरानीले आयतको सुरुमा पहिले नै उल्लेख गरेका छन्। यसबाट यी आयतहरू मक्की हुनुपर्ने देखिन्छ, जबकि प्रसिद्ध मतअनुसार यी मदनी हुन्। यसको प्रमाण अर्को हदीस हो। इब्न मरदवैयहले भने: हामीलाई इस्माईल बिन अली बिन इस्माईलले हदीस सुनाए; उनलाई अहमद बिन अली अल-हर्रानीले, उनलाई जुजा’ बिन अशरसले, उनलाई हशरज बिन नबात अल-वास्ती अबू मुकर्रमले, उनलाई अल-कल्बी—अर्थात् अबू जुनाब—ले र उनलाई अताले सुनाए: «म, इब्न उमर र उबैद बिन उमैर आयशा (रजियल्लाहु अन्हा) कहाँ गयौँ।

हामी र उहाँको बीचमा पर्दा थियो। उहाँले भन्नुभयो: “उबैद! हामीलाई भेट्न आउन तिमीलाई केले रोक्छ?” उनले भने: “यो कविको भनाइका कारण: ‘कहिलेकाहीँ भेट्न जाऊ, प्रेम बढ्नेछ।’” इब्न उमरले भने: “हामीलाई छोडिदिनुहोस् र अल्लाहका रसूलबाट देख्नुभएको सबैभन्दा अचम्मको कुरा बताइदिनुहोस्।”

उहाँ रुनुभयो र भन्नुभयो: “उहाँका सबै कुरा अचम्मका थिए। एक रात उहाँ मेरो कोठामा आउनुभयो। उहाँको छालाले मेरो छाला छोएपछि भन्नुभयो: ‘मलाई मेरो पालनकर्ताको इबादत गर्न देऊ।’ मैले भनेँ: ‘अल्लाहको कसम, म तपाईंको निकटता मन पराउँछु, तर तपाईं आफ्नो पालनकर्ताको इबादत गर्नुहुने कुरा पनि मन पराउँछु।’

उहाँ पानीको भाँडोतर्फ जानुभयो, वुजू गर्नुभयो र धेरै पानी खेर फाल्नुभएन। त्यसपछि नमाज पढ्न उभिनुभयो र रुनुभयो, यहाँसम्म कि उहाँको दाह्री भिज्यो। त्यसपछि सज्दामा जानुभयो र रुनुभयो, यहाँसम्म कि जमिन भिज्यो। त्यसपछि आफ्नो कोल्टेमा पल्टनुभयो र बिलाल फज्रको नमाजको जानकारी दिन नआउन्जेल रुनुभयो।”

आयशाले भनिन्: “मैले सोधेँ: ‘हे अल्लाहका रसूल! अल्लाहले तपाईंका पहिले र पछिका पाप क्षमा गरिसक्नुभएको छ, तैपनि तपाईं किन रुनुहुन्छ?’ उहाँले भन्नुभयो: ‘हे बिलाल, म किन नरुनेँ? आज राति ममाथि “निश्चय नै आकाशमण्डल र पृथ्वीको सृष्टि र रात तथा दिनको फेरबदलमा बुद्धि भएकाहरूका लागि निशानीहरू छन्” भन्ने आयत अवतरित भएको छ।’

त्यसपछि उहाँले भन्नुभयो: ‘धिक्कार छ त्यसलाई, जसले यी आयत पढ्छ तर तिनमा चिन्तन गर्दैन।’» अब्द बिन हमीदले जाफर बिन औनबाट, उनले अबू जुनाब अल-कल्बीबाट र उनले अताबाट योभन्दा लामो तथा विस्तृत वर्णन गरेका छन्। यही हदीस अबू हातिम बिन हिब्बानले आफ्नो ‘सहीह’मा इमरान बिन मूसा, उस्मान बिन अबी शैबा, याह्या बिन जकरिया, इब्राहिम बिन सुवैद अन-नखई र अब्दुल मलिक बिन अबी सुलैमानमार्फत अताबाट वर्णन गरेका छन्। अताले भने: «म र उबैद बिन उमैर आयशाकहाँ गयौँ»—त्यसपछि उनले यही घटना उल्लेख गरे।

अब्दुल्लाह बिन मुहम्मद बिन अबी अद-दुन्याले पनि आफ्नो ‘अत-तफक्कुर वल-इ‘तिबार’मा जुजा’ बिन अशरसबाट यही वर्णन गरेका छन्। त्यसपछि उनले भने: हसन बिन अब्दुल अजीजले मलाई सुनाए: «मैले सुनैदलाई सुफ्यान—अर्थात् अस-सौरी—बाट माथिसम्म जोडिएको रूपमा यो हदीस उल्लेख गरेको सुनेँ: “जसले सूरत आले इमरानको अन्तिम भाग पढ्छ र त्यसबारे चिन्तन गर्दैन, उसलाई धिक्कार छ।”» उनले आफ्ना औँलामा दस गने। हसन बिन अब्दुल अजीजले भने: «उबैद बिन अस-साइबले मलाई खबर गरे कि अल-अवजाईलाई सोधियो: “यी आयतहरूबारे चिन्तनको सीमा के हो?”

उनले भने: “उनीहरूलाई बुझेर पढ्नु।”» इब्न अबी अद-दुन्याले भने: कासिम बिन हाशिमले मलाई हदीस सुनाए; उनलाई अली बिन अय्याशले, उनलाई अब्दुर्रहमान बिन सुलैमानले सुनाए: «मैले अल-अवजाईलाई सोधेँ: “यी आयतहरूमा चिन्तन गर्न चाहनेले कुन न्यूनतम कुरा गर्नुपर्छ, जसले उसलाई यस चेतावनीबाट बचाओस्?”» उनी केही बेर मौन रहे, त्यसपछि भने: «उनीहरूलाई बुझेर पढ्नु।»

अल्लाह ती दुवैसँग प्रसन्न होऊन्; अल-कल्बी; सर्वशक्तिमान् अल्लाह; अब्दुल्लाह बिन उमर। अर्को अनौठो हदीस: अबू बक्र बिन मरदवैयहले भने: हामीलाई अब्दुर्रहमान बिन बशीर बिन नुमैरले हदीस सुनाए; उनलाई इस्हाक बिन इब्राहिम अल-बस्तीले सुनाए। अनि उनले भने: हामीलाई इस्हाक बिन इब्राहिम बिन जैदले हदीस सुनाए; उनलाई अहमद बिन अम्रले सुनाए। ती दुवैले हिशाम बिन अम्मारबाट, उनले सुलैमान बिन मूसा अज-जुहरीबाट, उनले मजाहिर बिन अस्लम अल-मख्जूमीबाट र उनले सईद बिन अबी सईद अल-मक्बुरीबाट वर्णन गरे कि अबू हुरैराले भने: «अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) हरेक रात सूरत आले इमरानको अन्तिम दस आयत पढ्नुहुन्थ्यो।» मजाहिर बिन अस्लम कमजोर वर्णनकर्ता हुन्।

अल्-बगवीको तफ्सिर

«हे हाम्रा पालनकर्ता! तिमीले जसलाई आगोमा प्रवेश गरायौ, निश्चय नै उसलाई अपमानित गर्‍यौ»—अर्थात्, तिमीले उसलाई तुच्छ बनायौ। भनिएको छ, यसको अर्थ तिमीले उसलाई नष्ट गर्‍यौ; अर्को भनाइअनुसार, तिमीले उसलाई बेइज्जत गर्‍यौ। यसको प्रमाण अल्लाहको भनाइ हो: «मेरा पाहुनाहरूका विषयमा मलाई बेइज्जत नगर» (हूद ११:७८)।

यदि कसैले सोध्यो: अल्लाहले त भन्नुभएको छ, «जुन दिन अल्लाहले नबी र उनीसँग ईमान ल्याएका मानिसहरूलाई अपमानित गर्नुहुन्न» (अत-तहरीम ६६:८), तर ईमान भएका केही मानिसहरू पनि आगोमा प्रवेश गर्नेछन्; अनि यहाँ «तिमीले जसलाई आगोमा प्रवेश गरायौ, निश्चय नै उसलाई अपमानित गर्‍यौ» भनिएको छ—यसको उत्तर के हो? अनस र कतादाले भने: यसको अर्थ, «जसलाई तिमीले आगोमा सधैँका लागि राख्यौ, तिमीले उसलाई अपमानित गर्‍यौ» भन्ने हो। सईद बिन अल-मुसय्यिबले भने: यो कुरा आगोबाट कहिल्यै ननिस्कनेका लागि विशेष हो।

अनस (रजियल्लाहु अन्हु) बाट नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभएको वर्णन छ: «निश्चय नै अल्लाहले केही मानिसहरूलाई आगोमा प्रवेश गराउनुहुनेछ, त्यसपछि त्यहाँबाट निकाल्नुहुनेछ।» «अत्याचारीहरूका लागि कुनै सहायक हुनेछैन।»

«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीले आह्वान गर्नेको आवाज सुन्यौँ»—अर्थात्, मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)। इब्न मसऊद र इब्न अब्बास (रजियल्लाहु अन्हुमा) तथा धेरैजसो मानिसहरूले यही भनेका छन्। अल-कुरजीले भने: यसको अर्थ कुरआन हो; किनकि हरेक मानिसले नबीलाई भेट्न पाउँदैन।

«ईमानतर्फ आह्वान गर्छ» अर्थात् ईमानतर्फ बोलाउँछ। «आफ्ना पालनकर्तामाथि ईमान ल्याऊ»—त्यसपछि हामीले ईमान ल्यायौँ। «हे हाम्रा पालनकर्ता! हाम्रा पापहरू क्षमा गरिदेऊ, हाम्रा खराबीहरू हामीबाट मेटाइदेऊ र हामीलाई सदाचारीहरूकै साथ मृत्यु देऊ»—अर्थात्, सदाचारीहरूको समूहमा राखेर हाम्रो मृत्यु गराऊ।

«जो उभिँदा, बस्दा र आफ्ना कोल्टेहरूमा पल्टिँदा अल्लाहको स्मरण गर्छन्»—अली बिन अबी तालिब, इब्न अब्बास (रजियल्लाहु अन्हुमा), अन-नखई र कतादाले भने: यसको अर्थ नमाज हो। मानिसले उभिएर नमाज पढ्छ; नसके बसेर, त्यो पनि नसके कोल्टे परेर पढ्छ। अबू उस्मान सईद बिन इस्माईल अद-दब्बीले हामीलाई खबर गरे; उनलाई अबू मुहम्मद अब्दुल जब्बार बिन मुहम्मद अल-जिराहीले, उनलाई अबू अल-अब्बास मुहम्मद बिन अहमद अल-महबूबीले, उनलाई अबू ईसा मुहम्मद बिन ईसा अत-तिर्मिजीले हदीस सुनाए। उनले भने: हुनादले हामीलाई हदीस सुनाए; उनलाई वकीअले, उनलाई इब्राहिम बिन तहमानीले, उनलाई हुसैन अल-मुअल्लिमले, उनलाई अब्दुल्लाह बिन बुरैदाले इमरान बिन हुसेनबाट सुनाए।

उनले भने: «मैले अल्लाहका रसूललाई बिरामीको नमाजबारे सोधेँ। उहाँले भन्नुभयो: “उभिएर नमाज पढ। यदि सक्दैनौ भने बसेर पढ; त्यो पनि सक्दैनौ भने कोल्टे परेर पढ।”» अन्य व्याख्याकारहरूले भने: यसको अर्थ सबै अवस्थाहरूमा निरन्तर अल्लाहको स्मरण गर्नु हो; किनकि मानिस प्रायः यी तीनमध्ये कुनै न कुनै अवस्थामा हुन्छ।

यसको समानार्थी कुरा सूरत अन-निसामा छ: «जब तिमीहरूले नमाज पूरा गर्छौ, तब उभिएर, बसेर र आफ्ना कोल्टेहरूमा पल्टेर अल्लाहको स्मरण गर» (अन-निसा ४:१०३)।

«र आकाशमण्डल र पृथ्वीको सृष्टिबारे चिन्तन गर्छन्»—र तिनमा भएका अद्भुत सृष्टिहरू हेर्छन्, जसले उनीहरूलाई अल्लाहको शक्ति बुझाउँछन् र तिनको सृष्टिकर्ता शक्तिशाली, व्यवस्थापक र बुद्धिमान् हुनुहुन्छ भन्ने ज्ञान दिन्छन्। इब्न औनले भने: «चिन्तनले बेखबरपन हटाउँछ र हृदयमा भय उत्पन्न गर्छ, जसरी पानीले बोटबिरुवा उम्राउँछ। दुःखले जति हृदयलाई निर्मल बनाउँछ, त्यति अरू केहीले बनाउँदैन; र चिन्तनले जति उज्यालो पार्छ, त्यति अरू केहीले पार्दैन।» «हे हाम्रा पालनकर्ता»—अर्थात्, उनीहरू भन्छन्: हे हाम्रा पालनकर्ता!

«तिमीले यो»—यो शब्दलाई सृष्टिसँग सम्बन्धित गरिएको छ, त्यसैले यहाँ «यो» भनिएको हो, «यी» भनिएको होइन। «व्यर्थमा»—अर्थात्, खेलवाड र हाँसोठट्टाका लागि होइन; बरु तिमीले यसलाई महान् उद्देश्यका लागि सृष्टि गरेका हौ। «बातिल» शब्दमा पूर्वसर्ग हटाइएको छ; यसको अर्थ «व्यर्थका रूपमा» हो। «तिमी पवित्र छौ, त्यसैले हामीलाई आगोको यातनाबाट बचाऊ।»

«हे हाम्रा पालनकर्ता! आफ्ना रसूलहरूमार्फत तिमीले हामीलाई जुन वचन दिएका छौ, त्यो हामीलाई प्रदान गर»—अर्थात्, आफ्ना रसूलहरूको मुखबाट दिएको वचन पूरा गर। «र हामीलाई अपमानित नगर»—हामीलाई यातना नदेऊ, नष्ट नगर, बेइज्जत नगर र तुच्छ नबनाऊ। «कियामतको दिन।

निश्चय नै तिमी वाचा भङ्ग गर्दैनौ।» यदि कसैले सोध्यो: उनीहरूले अल्लाह वाचा भङ्ग गर्नुहुन्न भन्ने जान्दाजान्दै «हे हाम्रा पालनकर्ता! आफ्ना रसूलहरूमार्फत तिमीले हामीलाई जुन वचन दिएका छौ, त्यो हामीलाई प्रदान गर» भनेर किन भने? उत्तर: यसको शब्द दुआजस्तो भए पनि अर्थ जानकारी दिनु हो—अर्थात्, «तिमीले हामीलाई आफ्ना रसूलहरूमार्फत दिएको कुरा अवश्य प्रदान गर्नेछौ»।

यसको अर्थ यस्तो हुन्छ: «हाम्रा पापहरू क्षमा गर, हाम्रा खराबीहरू मेटाइदेऊ र कियामतको दिन हामीलाई अपमानित नगर, ताकि आफ्ना रसूलहरूमार्फत हामीलाई वाचा गरेको अनुग्रह र कृपा हामीलाई प्रदान गर।» अर्को भनाइअनुसार यसको अर्थ हो: «हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई तिम्रो प्रतिफलको योग्य हुने मानिसहरूमध्ये बनाऊ र आफ्ना रसूलहरूमार्फत वाचा गरेको कुरा उनीहरूलाई प्रदान गर»; किनकि उनीहरू आफू त्यो सम्मानका योग्य भएको कुरामा निश्चित थिएनन्, त्यसैले आफूहरूलाई त्यसको योग्य बनाइदिन मागे। अर्को भनाइअनुसार, उनीहरूले शत्रुहरूमाथिको विजयको वाचा छिटो पूरा गरिदिन मागे।

उनीहरूले भने: «हामीलाई थाहा छ, तिमी वाचा भङ्ग गर्दैनौ; तर तिम्रो सहनशीलताका कारण हामी कुर्न सक्दैनौँ। त्यसैले उनीहरूको अपमान छिटो गर र उनीहरूविरुद्ध हामीलाई विजय देऊ।»