رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Аудиоро бор кардан нашуд. Баъдтар кӯшиш кунед.
[Ҳамон] Касоне, ки Аллоҳро [дар ҳамаи аҳвол] истода ва нишаста ва бар паҳлу орамида, ёд мекунанд ва дар офариниши осмонҳо ва замин меандешанд [ва мегӯянд]: "Парвардигоро, инҳоро беҳуда наофаридаӣ; муназзаҳӣ Ту. Пас, моро аз азоби оташ [-и дузах] нигаҳ дор Парвардигоро, касеро, ки Ту ба оташ [-и дузах] дароварӣ, яқинан, хору расвояш кардаӣ ва ситамгорон [ҳеҷ] ёваре надоранд Парвардигоро, мо шунидем, даъватгаре ба имон фаро мехонад, ки: "Ба Парвардигори худ имон оваред". Пас, мо имон овардем. Парвардигоро, пас, гуноҳонамонро бибахш ва бадиҳоямонро бипӯшон ва моро дар зумраи некон бимирон Парвардигоро, он чиро, ки ба василаи фиристодагонат ба мо ваъда додаӣ, ба мо ато кун ва дар рӯзи қиёмат расвоямон магардон. Бе тардид, Ту хилофи ваъда намекунӣ"
Ин дуо аз тасбеҳи Офаридгор оғоз мешавад ва пас аз он панҷ дархост меояд: «Моро нигаҳ дор» (قِنَا), «биёмурз» (اغْفِرْ), «бипӯшон» (كَفِّرْ), «моро бимирон» (تَوَفَّنَا) ва «ба мо ато кун» (آتِنَا). Инҳо даҳ ояти бузурги шабонаи Қуръонанд.
Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ
Пас аз он ки аз тавфиқи Аллоҳ барои имон ёд карданд ва ба он васила барои комил шудани неъмат аз Ӯ дархост намуданд, подоши онро низ талаб карданд ва хостанд, ки он чиро ба забони фиристодагонаш ба онҳо ваъда додааст, барояшон амалӣ гардонад: пирӯзӣ ва ғалаба дар дунё ва расидан ба хушнудии Аллоҳ ва биҳишти Ӯ дар охират. Зеро Ӯ Таоло хилофи ваъда намекунад. Аллоҳ дуояшонро иҷобат кард ва зориву ниёишашонро пазируфт. Аз ин рӯ фармуд:
«Парвардигоро, мо даъватгареро шунидем, ки ба сӯи имон даъват мекард»; ӯ Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) буд. Яъне мардумро ба он фаро мехонд ва ба усул ва шохаҳои имон ташвиқ мекард.
«Пас, имон овардем»; яъне бо шитоб даъваташро пазируфтем ва ба сӯи он шитофтем. Дар ин сухан онҳо аз неъмате, ки Аллоҳ барояшон арзонӣ дошта буд, хабар медиҳанд, ба неъмати Ӯ меболанд ва ба василаи он аз Ӯ мехоҳанд, ки гуноҳонашонро биёмурзад ва бадиҳояшонро бипӯшонад, зеро некӣ бадиҳоро аз байн мебарад. Он Зоте, ки ба онҳо неъмати имонро дод, амнияти комилро низ ба онҳо ато хоҳад кард.
«Ва моро бо некон бимирон». Ин дуо дар бар мегирад, ки барои анҷом додани корҳои нек ва тарки бадиҳо тавфиқ дода шаванд, зеро бо ин кор банда аз некон мегардад; инчунин бар он идома диҳанд ва то дами марг устувор бимонанд.
Сипас, Аллоҳ соҳибони хирадро чунин васф мекунад: онҳо «Аллоҳро ёд мекунанд» дар ҳамаи ҳолатҳояшон: «истода, нишаста ва бар паҳлуҳои худ». Ин ҳамаи навъҳои зикрро бо забон ва дил фаро мегирад. Ҳамчунин намоз хонданро дар ҳолати истода дар бар мегирад; агар натавонад, нишаста ва агар инро ҳам натавонад, бар паҳлу.
Онҳо «дар офариниши осмонҳо ва замин меандешанд», яъне то ба воситаи онҳо ба ҳадафи офариниш пай баранд. Ин нишон медиҳад, ки тафаккур ибодат ва аз сифоти дӯстдорони огоҳи Аллоҳ аст. Вақте дар онҳо меандешанд, мефаҳманд, ки Аллоҳ онҳоро беҳуда наофаридааст. Пас мегӯянд: «Парвардигоро, инҳоро беҳуда наофаридаӣ.
Муназзаҳӣ Ту» аз ҳар чизе, ки ба ҷалоли Ту муносиб нест; балки онҳоро ба ҳақ ва барои ҳақ офаридаӣ ва онҳо саршор аз ҳақанд.
«Пас, моро аз азоби оташ нигоҳ дор», яъне моро аз гуноҳҳо боздор ва барои корҳои шоиста тавфиқ деҳ, то ба ин васила аз оташ наҷот ёбем. Ин дархост кардани биҳиштро низ дар бар мегирад, зеро вақте Аллоҳ онҳоро аз азоби оташ нигоҳ дорад, биҳишт насибашон мешавад. Аммо азбаски тарс дар дилҳояшон ҷой гирифта буд, Аллоҳро ба муҳимтарин чизе, ки барояшон буд, дуо карданд.
«Парвардигоро, ҳар киро ба оташ дарорӣ, дар ҳақиқат расвояш кардаӣ», яъне ӯ ба хашми Аллоҳ, фариштагон ва дӯстдорони Ӯ гирифтор шудааст ва ба расвоие дучор мегардад, ки аз он наҷоте нест ва касе ӯро раҳо карда наметавонад. Аз ин рӯ фармуд: «Ва ситамгорон ҳеҷ ёваре надоранд», ки онҳоро аз азоби Ӯ наҷот диҳад. Ин далолат мекунад, ки онҳо ба сабаби ситами худ ба оташ даромадаанд.
Тафсири имом Ибни Касир
Сипас гуфтанд: «Парвардигоро, ҳар киро ба оташ дарорӣ, дар ҳақиқат расвояш кардаӣ», яъне хор кардаӣ ва расвоияшро дар пеши аҳли маҳшар ошкор сохтаӣ.
«Ва ситамгорон ҳеҷ ёваре надоранд», яъне рӯзи қиёмат касе онҳоро аз Ту паноҳ намедиҳад ва онҳо аз он чи бар сарашон хостаӣ, роҳи гурез надоранд.
«Парвардигоро, мо даъватгареро шунидем, ки ба сӯи имон даъват мекунад», яъне даъватгаре, ки ба имон фаро мехонад; ӯ фиристодаи Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аст.
«Ки ба Парвардигоратон имон оваред, пас имон овардем». Яъне ӯ мегуфт: «Ба Парвардигоратон имон оваред», ва мо даъваташро пазируфта, аз ӯ пайравӣ кардем.
«Парвардигоро, пас гуноҳонамонро биёмурз», яъне ба сабаби имон овардан ва пайравӣ кардан аз паёмбарат гуноҳонамонро биёмурз, яъне онҳоро бипӯшон.
«Ва бадиҳоямонро аз мо бипӯшон», яъне он чи байни мо ва Ту гузаштааст. «Ва моро бо некон бимирон», яъне моро ба солеҳон бипайванд.
Сипас Аллоҳи Таоло соҳибони хирадро васф кард: «Онҳое, ки Аллоҳро истода, нишаста ва бар паҳлуҳои худ ёд мекунанд». Дар «Саҳиҳ»-и Бухорӣ аз Имрон ибни Ҳусайн (разияллоҳу анҳу) собит аст, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Истода намоз бихон; агар натавонӣ, нишаста; агар натавонӣ, бар паҳлуят». Яъне онҳо дар тамоми ҳолатҳояшон зикри Ӯро бо розу ниёзҳои дил ва бо забонашон қатъ намекунанд.
«Ва дар офариниши осмонҳо ва замин меандешанд», яъне дар ҳикматҳое, ки дар онҳо ҳаст ва ба бузургӣ, қудрат, дониш, ҳикмат, ирода ва раҳмати Офаридгор далолат мекунанд, андеша мекунанд. Шайх Абус Сулаймон ад-Доронӣ гуфт: «Аз хонаам берун меравам ва чашмам ба ҳар чизе ки меафтад, дар он ё неъмати Аллоҳ бар худ мебинам ё ибрате барои худам». Инро Ибн Абид-Дунё дар китоби «Тафаккур ва ибрат гирифтан» ривоят кардааст. Аз Ҳасан Басрӣ ривоят аст, ки гуфт: «Як соат тафаккур кардан беҳтар аз шабзиндадорӣ аст».
Фузайл гуфт: Ҳасан гуфтааст: «Андеша оинаест, ки некиҳо ва бадиҳоятро ба ту нишон медиҳад». Суфён ибни Уяйна гуфт: «Андеша нуре аст, ки ба дилат медарояд». Баъзан ин байтро мехонд:
«Ҳар гоҳ инсон соҳиби андеша бошад, дар ҳар чизе барои ӯ ибрате ҳаст».
Аз Исо (алайҳиссалом) ривоят аст, ки гуфт: «Хушо ба ҳоли касе, ки суханаш зикр, хомӯшиаш тафаккур ва нигоҳаш ибрат бошад». Ҳакими Луқмон гуфт: «Тӯлонӣ танҳо будан ба андеша илҳом мебахшад ва андешаи тӯлонӣ далели дар задани дари биҳишт аст». Ваҳб ибни Мунаббиҳ гуфт: «Ҳаргиз андешаи инсон тӯлонӣ намешавад, магар ин ки бифаҳмад; ҳаргиз инсон намефаҳмад, магар ин ки дониш пайдо кунад; ва ҳаргиз дониш пайдо намекунад, магар ин ки амал кунад». Умар ибни Абдулазиз гуфт: «Сухан гуфтан бо ёди Аллоҳи азза ва ҷалла нек аст, аммо андеша дар неъматҳои Аллоҳ беҳтарин ибодат аст».
Муғис ал-Асвад гуфт: «Ҳар рӯз ба қабрҳо зиёрат кунед, то барои шумо ибрат шаванд; мавқеи маҳшарро дар дилҳоятон пеши назар оред ва бингаред, ки ду гурӯҳ ба куҷо мераванд: ба биҳишт ё ба оташ. Ёди оташ, гурзҳои он ва табақаҳои онро ба дилҳо ва ҷисмҳоятон ҷой диҳед». Он гоҳ чунон мегирист, ки миёни ёронаш беёд меафтод. Абдуллоҳ ибни Муборак гуфт: Марде аз назди роҳибе дар канори қабристон ва партовгоҳ гузашт.
Роҳиб ӯро фарёд зада гуфт: «Эй роҳиб, назди ту ду ганҷи дунё ҳаст, ки дар ҳар ду барои ту ибрат аст: ганҷи мардон ва ганҷи молҳо». Аз Ибн Умар ривоят шудааст, ки ҳар гоҳ мехост дилашро бозҷӯӣ кунад, ба харобае мерафт, дар назди дари он меистод ва бо овози андӯҳгин мегуфт: «Аҳли он куҷоянд?» Сипас ба худ рӯ оварда мегуфт: «Ҳама чиз ҳалокшаванда аст, ҷуз Зоти Ӯ» [Қасас, 88]. Аз Ибн Аббос ривоят аст, ки гуфт: «Ду ракъат намози миёна бо тафаккур беҳтар аз шабзиндадории дилғофил аст».
Ҳасан гуфт: «Эй фарзанди Одам, аз сеяки шикамат бихӯр, аз сеякаш бинӯш ва сеяки дигарро холӣ гузор, то барои тафаккур нафас кашӣ». Яке аз ҳакимон гуфт: «Ҳар кӣ ба дунё бе чашми ибрат нигарад, ба андозаи ҳамон ғафлат биноии дилаш кӯр мешавад». Бишр ибни Ҳориси Ҳофӣ гуфт: «Агар мардум дар бузургии Аллоҳи Таоло меандешиданд, Ӯро нофармонӣ намекарданд». Ҳасан аз Омир ибни Қайс ривоят карда, гуфт: Аз беш аз як ё ду ё се нафар аз саҳобагони Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) шунидам, ки мегуфтанд: «Равшании имон ё нури имон тафаккур аст».
Аз Исо (алайҳиссалом) ривоят шудааст, ки гуфт: «Эй фарзанди нотавони Одам, ҳар ҷо бошӣ, аз Аллоҳ битарс; дар дунё меҳмон бош; масҷидҳоро хонаи худ қарор деҳ; чашмонатро ба гиря одат деҳ; ҷисматро ба сабр ва дилатро ба андеша; ва барои ризқи фардо ғам махӯр». Аз Амири муъминон Умар ибни Абдулазиз (разияллоҳу анҳу) ривоят аст, ки рӯзе дар миёни ёронаш гирист. Аз ӯ пурсиданд, ки чаро. Гуфт: «Дар бораи дунё, лаззатҳо ва шаҳватҳои он андеша кардам ва аз худи он ибрат гирифтам: шаҳватҳои он ҳанӯз ба охир нарасида, талхиҳояш онҳоро тира месозад.
Агар барои касе, ки ибрат мегирад, дар он ибрате набошад, пас дар он барои касе, ки панд мегирад, пандҳо ҳастанд». Ибн Абид-Дунё гуфт: Ҳусайн ибни Абдурраҳмон ин шеърро бароям хонд:
«Фаровонии мӯъмин андеша аст, лаззати мӯъмин ибрат гирифтан. Танҳо Аллоҳро ҳамд мегӯем, мо ҳама дар хатарем. Бисёр ғафлатзадаест, ки умраш гузашта, аммо худ хабар надорад. Бисёр зиндагие буд, ки болотар аз орзуҳо, шукуфо чун гули зебо буд; дар шивири чашмаҳо ва сояи дарахтон, дар шодии гиёҳ ва ширинии меваҳо.
Замон бо дигаргуниҳои худ ӯву аҳлашро дигар кард. Танҳо Аллоҳро ҳамд мегӯем; дар ин, албатта, ибрате ҳаст. Барои хирадманд ибратест, агар ибрат гирад».
Аллоҳи Таоло касонеро мазаммат кардааст, ки аз офаридаҳои Ӯ, ки бар Зот, сифатҳо, шариат, тақдир ва нишонаҳои Ӯ далолат мекунанд, ибрат намегиранд. Ӯ фармудааст: «Чӣ бисёр нишонаҳо дар осмонҳо ва замин ҳаст, ки онҳо аз паҳлуяшон мегузаранд, дар ҳоле ки аз онҳо рӯй мегардонанд. Ва бештари онҳо ба Аллоҳ имон намеоранд, магар он ки мушриканд» [Юсуф, 105–106].
Ва бандагони мӯъминашро ситоиш кардааст: «Онҳое, ки Аллоҳро истода, нишаста ва бар паҳлуҳои худ ёд мекунанд ва дар офариниши осмонҳо ва замин меандешанд» ва мегӯянд: «Парвардигоро, инҳоро беҳуда наофаридаӣ», яъне ин махлуқотро беҳуда наофаридаӣ; балки онҳоро ба ҳақ офаридаӣ, то касонеро, ки бадӣ кардаанд, бар асоси кирдорашон ҷазо диҳӣ ва некӯкоронро бо подоши нек подош диҳӣ. Сипас Ӯро аз беҳудагӣ ва офариниши ботил пок шумурда, мегӯянд: «Муназзаҳӣ Ту», яъне аз он ки чизеро беҳуда биофаринӣ.
«Пас, моро аз азоби оташ нигоҳ дор», яъне эй Зоте, ки махлуқотро бо ҳақ ва адолат офаридаӣ, эй Зоте, ки аз нуқсон, айб ва кори беҳуда покӣ, бо тавфиқ ва қудрати Худ моро аз азоби оташ нигоҳ дор; моро ба корҳое муваффақ гардон, ки бо онҳо аз мо хушнуд шавӣ, ва барои амали шоиста тавфиқ деҳ, ки моро ба боғҳои пурнеъмат раҳнамун созад ва аз азоби дарднокат наҷот бахшад. [Қасас, 88; Юсуф, 105–106].
«Парвардигоро, он чиро, ки ба воситаи фиристодагонат ба мо ваъда додаӣ, ба мо ато кун». Гуфта шудааст, ки маънояш ин аст: ба сабаби имон овардан ба фиристодагонат; ва гуфта шудааст, ки маънояш ин аст: ба забони фиристодагонат. Ин маъно равшантар аст. Имом Аҳмад ривоят кардааст: Абулаямон ба мо ҳадис гуфт, Исмоил ибни Айёш аз Амр ибни Муҳаммад, аз Абуақол, аз Анас ибни Молик (разияллоҳу анҳу) ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Аскалон яке аз ду арӯс аст.
Аллоҳ аз он рӯзи қиёмат ҳафтод ҳазор нафарро бармеангезад, ки ҳисобе бар онҳо нест, ва аз он панҷоҳ ҳазор шаҳидро ҳамчун гурӯҳи фиристодашуда ба сӯи Аллоҳ бармеангезад. Дар он ҷо сафҳои шаҳидон ҳастанд, сарашон бурида дар дастҳояшон, рагҳои гарданашон хун мерезанд. Онҳо мегӯянд: “Парвардигоро, он чиро, ки ба воситаи фиристодагонат ба мо ваъда додаӣ, ато кун ва рӯзи қиёмат моро расво макун. Ҳамоно Ту хилофи ваъда намекунӣ”.
Аллоҳ мегӯяд: “Бандаи Ман рост гуфт. Онҳоро дар рӯди Байза бишӯед”. Онҳо аз он поку сафед берун меоянд ва дар биҳишт ба ҳар ҷо, ки хоҳанд, роҳ мераванд». Ин ҳадис аз ривоятҳои нодири «Муснад» ба шумор меравад; бархе онро мавзуъ медонанд. Аллоҳ донотар аст.
«Ва рӯзи қиёмат моро расво макун», яъне дар пеши чашми ҳамаи махлуқот.
«Ҳамоно Ту хилофи ваъда намекунӣ», яъне он ваъдае, ки фиристодагони Ту аз қиёми рӯзи қиёмат дар пешгоҳи Ту хабар додаанд, ҳатман амалӣ мешавад.
Ҳофиз Абуюъло ривоят кардааст: Ҳорис ибни Сурайҷ ба мо ҳадис гуфт, Муътамир ба мо ҳадис гуфт, Фазл ибни Исо ба мо ҳадис гуфт, Муҳаммад ибни Мункадир аз Ҷобир ибни Абдуллоҳ ба ман ҳадис гуфт, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Нанг ва расвоӣ дар рӯзи қиёмат, ҳангоми истодан дар пешгоҳи Аллоҳи азза ва ҷалла, ба фарзанди Одам чунон мерасад, ки банда орзу мекунад ба ӯ амр шавад, ки ба оташ равад». Ин ҳадис ғариб аст.
Собит шудааст, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳангоми бархостан барои намози шаб ин даҳ ояти охири сураи Оли Имронро мехонд. Бухорӣ (раҳимаҳуллоҳ) гуфт: Саъид ибни Абимарям ба мо ҳадис гуфт, Муҳаммад ибни Ҷаъфар аз Шурайк ибни Абдуллоҳ ибни Абинмар, аз Куройб, аз Ибн Аббос ривоят кард, ки гуфт: «Як шаб назди холаам Маймуна мондам. Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) муддате бо аҳли худ суҳбат кард ва сипас хобид. Вақте сеяки охири шаб шуд, нишаст ва ба осмон нигариста гуфт: “Ҳамоно дар офариниши осмонҳо ва замин ва омаду рафти шабу рӯз барои соҳибони хирад нишонаҳост” [Оли Имрон, 190].
Сипас бархост, таҳорат кард ва мисвок зад. Он гоҳ ёздаҳ ракъат намоз хонд. Баъд Билол азон дод; Паёмбар ду ракъат намоз хонд ва сипас берун рафта, бо мардум намози бомдодро хонд». Муслим низ инро аз Абу Бакр ибни Исҳоқи Санъонӣ, аз Ибн Абимарям ривоят кардааст.
Баъд Бухорӣ онро бо чанд санад аз Молик, аз Махрама ибни Сулаймон, аз Куройб, аз Ибн Аббос ривоят кардааст, ки ӯ назди Маймуна, ҳамсари Паёмбар ва холааш, шабро гузаронд. Гуфт: «Ман дар паҳнои болишт хобидам ва Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва аҳли ӯ дар дарозии он хобиданд. Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) хобид, то нисфи шаб ё андаке пеш ё пас аз он. Сипас аз хоб бедор шуд ва бо дасташ хобро аз рӯяш пок кард.
Баъд даҳ ояти охири сураи Оли Имронро хонд. Сипас назди машки овезон рафта, аз он таҳорат кард ва таҳоратро некӯ анҷом дод. Он гоҳ ба намоз истод». Ибн Аббос гуфт: «Ман низ ҳамон кореро, ки ӯ кард, анҷом додам. Баъд омада, дар паҳлуяш истодам.
Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дасти росташро бар сари ман гузошт ва гӯши рости маро гирифта, молиш дод. Ӯ ду ракъат, сипас ду ракъат, сипас ду ракъат, сипас ду ракъат, сипас ду ракъат, сипас ду ракъат намоз хонд; баъд витр хонд ва хобид, то муаззин омад. Он гоҳ бархоста, ду ракъати сабук хонд ва сипас берун шуда, намози бомдодро хонд». Ҳамчунин дигар муаллифони китобҳои ҳадис онро бо чанд тариқ аз Молик ривоят кардаанд.
Муслим ва Абу Довуд низ аз роҳҳои дигар аз Махрама ибни Сулаймон ривоят кардаанд.
Роҳи дигари ин ҳадис аз Ибн Аббос: Абубакр ибни Мардавия ривоят кардааст: Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Алӣ ба мо ҳадис гуфт; Абу Яҳё ибни Абимасра ба мо хабар дод; Халлад ибни Яҳё ба мо хабар дод; Юнус ибни Абиисҳоқ аз Мунҳол ибни Амр, аз Алӣ ибни Абдуллоҳ ибни Аббос, аз Абдуллоҳ ибни Аббос ривоят кард, ки гуфт: «Аббос ба ман амр кард, ки шабро назди хонадони Расули Аллоҳ гузаронам ва намози ӯро нигоҳ кунам». Гуфт: «Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) намози хуфтанро бо мардум хонд. Вақте дар масҷид ҷуз ӯ касе намонд, бархост ва аз паҳлуи ман гузашт. Гуфт: “Ин кист?
Абдуллоҳ?” Гуфтам: “Ҳа”. Фармуд: “Чӣ шудааст?” Гуфтам: “Аббос амр кард, ки имшаб назди шумо бошам”. Фармуд: “Пас, биё, биё”. Вақте дохил шуд, гуфт: “Эй Абдуллоҳ, бистар андоз”. Болине аз пашми дағал оварданд. Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) бар он хобид, то нафаскашии хобашро шунидам.
Сипас бар ҷойгаҳаш нишаст ва сар ба сӯи осмон бардошт ва се бор гуфт: “Пок аст Подшоҳи Қуддус”. Баъд ин оятҳоро аз охири сураи Оли Имрон то поёнаш хонд». Муслим, Абу Довуд ва Насоӣ низ аз ҳадиси Алӣ ибни Абдуллоҳ ибни Аббос дар ин бора ривоят кардаанд.
Роҳи дигари он: Ибн Мардавия аз Осим ибни Баҳдала, аз яке аз ёронаш, аз Саъид ибни Ҷубайр, аз Ибн Аббос ривоят мекунад, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) шабе баъди гузаштани як қисми шаб берун баромад, ба осмон нигарист ва ин оятро то охири сура хонд: «Ҳамоно дар офариниши осмонҳо ва замин ва омаду рафти шабу рӯз барои соҳибони хирад нишонаҳост». Баъд гуфт: «Эй Аллоҳ, дар дилам нур, дар гӯшам нур, дар чашмам нур, дар тарафи ростам нур, дар тарафи чапам нур, пеши рӯям нур, пушти сарам нур, болоям нур ва зери поям нур қарор деҳ ва нури маро дар рӯзи қиёмат бузург гардон».
Ин дуо дар баъзе роҳҳои саҳеҳ, аз ривояти Куройб аз Ибн Аббос (разияллоҳу анҳумо), собит аст.
Сипас Ибн Мардавия ва Ибн Аби Ҳотим аз Ҷаъфар ибни Муғира, аз Саъид ибни Ҷубайр, аз Ибн Аббос ривоят карданд, ки гуфт: Қурайш назди яҳудиён омаданд ва пурсиданд: «Мӯсо бо чӣ нишонаҳое назди шумо омад?» Гуфтанд: «Асояш ва дасти сафедаш, ки барои бинандагон намоён мешуд». Онҳо назди насрониён омаданд ва пурсиданд: «Исо дар миёни шумо чӣ гуна буд?» Гуфтанд: «Кӯру песро шифо медод ва мурдагонро зинда мекард».
Сипас назди Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) омаданд ва гуфтанд: «Аз Парвардигорат бихоҳ, ки кӯҳи Сафоро барои мо тилло гардонад». Ӯ аз Парвардигораш, азза ва ҷалла, дуо кард ва ин оят нозил шуд: «Ҳамоно дар офариниши осмонҳо ва замин ва омаду рафти шабу рӯз барои соҳибони хирад нишонаҳост». Ибн Мардавия ривоятро чунин овардааст: «Пас, дар он биандешанд». Табаронӣ низ ин ҳадисро дар оғози оят бо тафсил ривоят кардааст.
Ин ривоят бар он далолат мекунад, ки ин оятҳо маккӣ бошанд, дар ҳоле ки машҳур он аст, ки онҳо маданӣ ҳастанд; далели ин ривояти дигар аст.
Ибн Мардавия ривоят кардааст: Исмоил ибни Алӣ ибни Исмоил ба мо хабар дод; Аҳмад ибни Алӣ Ҳарронӣ ба мо хабар дод; Шуҷоъ ибни Ашрас ба мо ҳадис гуфт; Ҳашраҷ ибни Наботаи Воситӣ, Абу Макрам, аз Калбӣ — ӯ Абӯ Ҷаноб аст — аз Ато ривоят кард, ки гуфт: «Ман ҳамроҳи Ибн Умар ва Убайд ибни Умайр назди Оиша (разияллоҳу анҳо) рафтем. Ба назди ӯ даромадем ва миёни мо ва ӯ парда буд. Ӯ гуфт: “Эй Убайд, чӣ чиз туро аз зиёрати мо бозмедорад?” Гуфт: “Гуфтаи шоир: «Кам-кам зиёрат кун, то муҳаббат бештар шавад»”.
Ибн Умар гуфт: “Моро бигзор ва аз аҷибтарин чизе, ки аз Расули Аллоҳ дидаӣ, хабар бидеҳ”. Оиша гирист ва гуфт: “Ҳамаи ҳолатҳои ӯ аҷиб буданд. Як шаб ӯ назди ман омад, то пӯсташ ба пӯстам расид, сипас гуфт: «Бигзор маро, то Парвардигорамро ибодат кунам». Гуфтам: «Қасам ба Аллоҳ, наздикии туро дӯст медорам ва ибодат кардани туро барои Парвардигорат низ дӯст медорам».
Ӯ ба назди машк рафт ва таҳорат кард; оби бисёр нарехт. Баъд ба намоз истод ва чунон гирист, ки ришаш тар шуд. Сипас саҷда кард ва чунон гирист, ки замин тар шуд. Баъд бар паҳлуяш хобид ва боз гирист. Вақте Билол омад, то аз намози бомдод хабар диҳад, гуфт: «Эй Расули Аллоҳ, чаро мегирӣ, дар ҳоле ки Аллоҳ гуноҳи пешин ва пасини туро омурзидааст?»
Фармуд: «Вой бар ту, эй Билол! Чӣ чиз маро аз гиря бозмедорад, дар ҳоле ки имшаб бар ман ин оят нозил шудааст: “Ҳамоно дар офариниши осмонҳо ва замин ва омаду рафти шабу рӯз барои соҳибони хирад нишонаҳост”». Сипас фармуд: «Вой бар касе, ки онро бихонад ва дар он тафаккур накунад!»» Абд ибни Ҳумайд аз Ҷаъфар ибни Авн, аз Абӯ Ҷаноби Калбӣ, аз Ато ин ҳадисро бо матни дарозтар ва пурратар ривоят кардааст.
Ҳамин тавр, Абу Ҳотим ибни Ҳиббон дар «Саҳиҳ»-и худ аз Имрон ибни Мусо, аз Усмон ибни Абишайба, аз Яҳё ибни Закариё, аз Иброҳим ибни Сувайди Нахаӣ, аз Абдулмалик ибни Абдуссулаймон, аз Ато ривоят кардааст, ки гуфт: «Ман ва Убайд ибни Умайр назди Оиша даромадем», сипас монанди инро зикр намуд. Ҳамин тавр, Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Абид-Дунё низ дар китоби «Тафаккур ва ибрат гирифтан» аз Шуҷоъ ибни Ашрас ривоят кардааст.
Сипас гуфт: Ҳасан ибни Абдулазиз ба ман ҳадис гуфт: Шунайдро шунидам, ки аз Суфён — ӯ Саврӣ аст — марфуъан ривоят мекард: «Ҳар кӣ охири сураи Оли Имронро бихонад ва дар он наандешад, вой бар ӯ». Ӯ бо ангуштонаш даҳро мешумурд. Ҳасан ибни Абдулазиз гуфт: Убайд ибни Соиб ба ман хабар дод: Аз Авзоӣ пурсида шуд: «Ҳадди ниҳоии тафаккур дар бораи онҳо чист?» Ӯ муддате сар фурӯ бурд ва сипас гуфт: «Онҳоро бихонад ва маънояшонро бифаҳмад».
Ибн Абид-Дунё гуфт: Қосим ибни Ҳошим ба ман ҳадис гуфт; Алӣ ибни Айёш ба мо ҳадис гуфт; Абдурраҳмон ибни Сулаймон гуфт: Аз Авзоӣ пурсидам: «Камтарин андозае, ки касе метавонад аз тафаккур дар бораи онҳо баҳра гирад ва аз ин ваъиди сахт наҷот ёбад, чист?» Ӯ андаке хомӯш монд ва сипас гуфт: «Онҳоро бихонад ва маънояшонро бифаҳмад».
Ҳадиси дигаре, ки дар он ғаробат ҳаст: Абубакр ибни Мардавия ривоят кардааст: Абдурраҳмон ибни Башир ибни Намир ба мо хабар дод; Исҳоқ ибни Иброҳими Бустӣ ба мо хабар дод. Ҳо. Ва гуфт: Исҳоқ ибни Иброҳим ибни Зайд ба мо хабар дод; Аҳмад ибни Амр ба мо ҳадис гуфт; ҳар ду гуфтанд: Ҳишом ибни Аммор ба мо хабар дод; Сулаймон ибни Мусо аз Зуҳрӣ, аз Музаҳир ибни Аслам Махзумӣ, аз Саъид ибни Аби Саъид ал-Мақбарӣ, аз Абу Ҳурайра ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳар шаб даҳ ояти охири сураи Оли Имронро мехонд. Музаҳир ибни Аслам заиф аст.
Тафсири ал-Бағавӣ
«Парвардигоро, ҳар киро ба оташ дарорӣ, дар ҳақиқат расвояш кардаӣ», яъне хор кардаӣ. Гуфта шудааст: ҳалокаш кардаӣ; ва низ гуфта шудааст: расвояш кардаӣ, чунонки Аллоҳи Таоло фармудааст: «Ва маро дар бораи меҳмононам расво макун» [Ҳуд, 78]. Агар гуфта шавад: Аллоҳи Таоло фармудааст: «Рӯзе, ки Аллоҳ Паёмбар ва касонеро, ки бо ӯ имон овардаанд, расво намекунад» [Таҳрим, 8], ҳол он ки бархе аз аҳли имон ба оташ медароянд; пас, чӣ гуна фармудааст: «Ҳар киро ба оташ дарорӣ, расвояш кардаӣ»? Ҷавоб ин аст, ки Анас ва Қатода гуфтаанд: маънояш ин аст, ки ҳар киро дар оташ ҷовидон гардонӣ, расво кардаӣ.
Саид ибни Мусайяб гуфтааст: ин сухан махсус ба касест, ки аз оташ берун намеояд. Аз Анас (разияллоҳу анҳу) аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят шудааст: «Аллоҳ гурӯҳеро ба оташ медарорад ва сипас онҳоро аз он берун меорад». «Ва ситамгорон ҳеҷ ёваре надоранд».
«Парвардигоро, мо даъватгареро шунидем», яъне Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), чунонки Ибн Масъуд ва Ибн Аббос (разияллоҳу анҳумо) ва бештари мардум гуфтаанд. Қурозӣ гуфтааст: мақсад Қуръон аст, зеро на ҳар кас бо Паёмбар вохӯрдааст. «Ки ба сӯи имон даъват мекунад», яъне ба имон.
«Ки ба Парвардигоратон имон оваред, пас имон овардем. Парвардигоро, пас гуноҳонамонро биёмурз ва бадиҳоямонро аз мо бипӯшон ва моро бо некон бимирон», яъне дар зумраи некон.
«Онҳое, ки Аллоҳро истода, нишаста ва бар паҳлуҳои худ ёд мекунанд». Алӣ ибни Абутолиб, Ибн Аббос (разияллоҳу анҳумо), Нахаӣ ва Қатода гуфтаанд: ин дар бораи намоз аст; намозгузор истода мехонад, агар натавонад, нишаста ва агар натавонад, бар паҳлу.
Абу Усмон Саид ибни Исмоил аз Абумуҳаммад Абдулҷаббор ибни Муҳаммад ал-Ҷароҳӣ, аз Абулъаббос Муҳаммад ибни Аҳмад ал-Маҳбубӣ, аз Абуисо Муҳаммад ибни Исо ат-Тирмизӣ, аз Ҳаннод, аз Вакеъ, аз Иброҳим ибни Таҳмон, аз Ҳусайн ал-Муаллим, аз Абдуллоҳ ибни Бурайда, аз Имрон ибни Ҳусайн ривоят кард: Ман аз Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар бораи намози бемор пурсидам. Фармуд: «Истода намоз бихон; агар натавонӣ, нишаста; агар натавонӣ, бар паҳлуят».
Дигар муфассирон гуфтаанд: мақсад идома додани зикр дар ҳама ҳолатҳост, зеро инсон кам ҳолате дорад, ки яке аз ин се ҳолат дар он набошад. Монанди ин дар сураи Нисо омадааст: «Вақте намозро анҷом додед, Аллоҳро истода, нишаста ва бар паҳлуҳои худ ёд кунед» [Нисо, 103].
«Ва дар офариниши осмонҳо ва замин меандешанд», яъне дар чизҳои аҷибе, ки дар онҳо офаридааст, то ин онҳоро ба қудрати Аллоҳ раҳнамун созад ва бидонанд, ки онҳо Офаридгори тавоно, тадбиргар ва ҳаким доранд. Ибн Авн гуфт: «Андеша ғафлатро мебарад ва дар дил тарс ба вуҷуд меорад, ҳамон гуна ки об гиёҳро мерӯёнад. Дилҳо бо чизе монанди ғаму андӯҳ сайқал намеёбанд ва мисли тафаккур равшан намешаванд». «Парвардигоро», яъне мегӯянд: Парвардигоро.
«Инҳоро»; инро ба махлуқот баргардонд, аз ин рӯ шакли муаннас наовард.
«Беҳуда», яъне беҳуда ва барои бозӣ наофаридаӣ, балки онҳоро барои кори бузурге офаридаӣ. Калимаи «ботил» бо ҳазфи ҳарфи ҷар насб шудааст, яъне «бо ботил». «Муназзаҳӣ Ту, пас моро аз азоби оташ нигоҳ дор».
«Парвардигоро, он чиро, ки ба воситаи фиристодагонат ба мо ваъда додаӣ, ба мо ато кун», яъне ба забони фиристодагонат.
«Ва рӯзи қиёмат моро расво макун», яъне азобамон мадеҳ, ҳалокамон макун, расвоямон макун ва хорамон магардон.
«Ҳамоно Ту хилофи ваъда намекунӣ». Агар гуфта шавад: Чаро мегӯянд: «Парвардигоро, он чиро, ки ба воситаи фиристодагонат ба мо ваъда додаӣ, ба мо ато кун», дар ҳоле ки медонанд Аллоҳ хилофи ваъда намекунад? Ҷавоб ин аст, ки ин сухан зоҳиран дуост, аммо маънояш хабар аст, яъне: «Ҳатман он чиро, ки ба воситаи фиристодагонат ба мо ваъда додаӣ, ба мо ато кун». Маънои пурра чунин аст: «Гуноҳонамонро биёмурз, бадиҳоямонро бипӯшон ва рӯзи қиёмат моро расво макун, то он фазлу раҳматеро, ки ба воситаи фиристодагони Худ ба мо ваъда додаӣ, ба мо ато кунӣ».
Ва гуфта шудааст: маънояш ин аст: «Парвардигоро, моро аз касоне қарор деҳ, ки сазовори савоби Ту мешаванд ва он чиро, ки ба забони фиристодагони Худ ба онҳо ваъда додаӣ, насибашон мегардонӣ», зеро онҳо ба сазовор будани худ ба он каромат яқин надоштанд ва аз Ӯ хостанд, ки онҳоро шоистаи он гардонад. Ҳамчунин гуфта шудааст, ки аз Ӯ хостанд, ки ваъдаи пирӯзӣ бар душманонро зудтар амалӣ кунад. Гӯё мегуфтанд: «Медонем, ки Ту хилофи ваъда намекунӣ, аммо мо ба муҳлати Ту сабр карда наметавонем; пас, душманонамонро зуд хор гардон ва моро бар онҳо пирӯз кун».
Дар «Саҳиҳ»-и ал-Бухорӣ (№ 4569) ва «Саҳиҳ»-и Муслим (№ 256) ривоят шудааст, ки Паёмбар Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳар боре, ки барои қиёми намози шаб (таҳаҷҷуд) бедор мешуд, маҳз ҳамин даҳ оятро мехонд.