Xuska Alle iyo ka badbaadinta Naarta
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
191. Kuwa xusa Alle joog iyo fadhi iyo iyagoo u jiifa dhinacyadoodaba, kana fekera abuurista samooyinka iyo arlada: Rabbigayow! Uma aadan abuurin waxakani baadil, Adigaa ka hufan (xumaan) oo xurmoo dhan leh, ee naga badbaadi cadaabka Naarta. 192. Rabbigayow! Qofkii aad geliso Naar, xaqiiq waa dulleysay, daalimiintuna ma leh (Aakhirada) gargaarayaal (iyo shafeecayaal midna). 193. Rabbigayow! Waxaanu maqallay baaqe (Nabi Muxammad) ku baaqaya Iimaanka (oo leh): Rumeeya Rabbigiin, markaasaan Rumaynay. Rabbigayow! Ee noo dhaaf dunuubtayada,oo noo astur xumayaalkeenna, na oofsana la jirka baarriyiinta. 194. Rabbigayow! Na sii waxaad noo ballan qaadday ee Rusushaadu na soo gaarsiisay oo hana dulleyn Maalinta Qiyaamaha, Adigu ballanka kama baxdide.
Qaababka ducada waxaa ka horreeya tasbiix iyo weynaynta Abuuraha, dabadeedna waxaa ku xiga baryo ah “naga ilaali” (قِنَا), “noo dambi dhaaf” (اغْفِرْ), “naga astur xumaanteenna” (كَفِّرْ), “na oofsii” (تَوَفَّنَا) iyo “na sii” (آتِنَا). Kuwani waa shanta aayadood ee waaweyn ee la akhriyo fiidkii iyo habeenkii.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
Markii ay xuseen in Alle ku galladaystay hanuunka iimaanka, ayna iimaankaas uga dhigteen dhexdhexaad ay ku dalbadaan dhammaystirka nicmada, waxay Alle ka baryeen inuu kaga abaalmariyo arrintaas, una oofiyo wixii uu ugu ballanqaaday carrabka rusushiisa: gargaar iyo guul adduunka, iyo helidda raalli ahaanshaha Alle iyo Jannadiisa Aakhiro. Alle sareeye ballanka ma jebiyo. Alle wuu ajiibay ducadooda, wuuna aqbalay baryadooda. Sidaas darteed waxay yiraahdeen:
“Rabbiyow! Waxaanu maqalnay baaqe ku baaqaya iimaanka.” Baaqahaasi waa Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), taas oo ah inuu dadka ugu yeerayo iimaanka, kuna boorrinayo asalkiisa iyo faracyadiisa.
“Markaasaan rumaynay”: waxaan uga jawaabnay si degdeg ah, waanan ku dhaqaaqnay. Hadalkani wuxuu muujinayaa inay qirayaan deeqda Alle ugu galladaystay iimaanka, kuna faraxsan yihiin nicmadiisa, iyagoo arrintaas uga dhigaya dhexdhexaad ay kaga baryaan inuu dambiyadooda dhaafo oo xumaantooda tirtiro; waayo, wanaaggu wuxuu tirtiraa xumaanta. Kan iimaanka ugu galladaystayna wuxuu ugu galladayn doonaa nabadgelyo dhammaystiran.
“Na oofsii annagoo la jirna kuwa baarriyiinta ah”: ducadan waxaa ku jira baryada in lagu waafajiyo samaynta wanaagga iyo ka tegidda xumaanta, kuwaas oo addoonka ka mid dhiga baarriyiinta; sidoo kale in lagu sii sugnaado arrintaas oo lagu adkaysto ilaa geerida.
Dabadeed Alle wuxuu tilmaamay dadka garashada leh inay yihiin kuwa “xusa Alle” xaalad kasta: “iyagoo taagan, fadhiya iyo iyagoo dhinacyadooda u jiifa.” Tani waxay koobaysaa dhammaan noocyada xuska, kuwa carrabka iyo qalbigaba. Waxa kale oo ay ku jirtaa salaadda: isagoo taagan, haddii aanu awoodinna isagoo fadhiya, haddii aanu awoodinna isagoo dhinac u jiifa. Waxay sidoo kale yihiin kuwa “ka fiirsada abuurista samooyinka iyo dhulka”, si ay ugu daliishadaan ujeeddada loo abuuray.
Aayaddani waxay tilmaamaysaa in ka fiirsashadu tahay cibaado ka mid ah sifooyinka addoomada Alle ee aqoonta leh. Markay ka fiirsadaan samooyinka iyo dhulka, waxay ogaadaan in Alle uusan u abuurin wax aan ujeeddo lahayn, markaasay yiraahdaan:
“Rabbiyow! Waxan uma aadan abuurin si baadil ah. Adigaa ka nasahan.” Wax kasta oo aan ku habboonayn weynaantaada waad ka nasahan tahay; balse xaq baad ugu abuurtay, xaqna way xambaarsan yihiin. “Ee naga badbaadi cadaabka Naarta”: adigoo naga dhawra xumaanta, nagu waafajiya camallada wanaagsan, si aan ugu badbaadno Naarta.
Ducadani waxay sidoo kale ku jirtaa baryada Jannada, waayo, haddii Alle ka badbaadiyo cadaabka Naarta, Jannadu way u sugnaataa. Hase yeeshee, maaddaama cabsidu qalbiyadooda ku jirtay, waxay Alle ka baryeen arrimaha ugu muhiimsan ee ay danaynayeen.
“Rabbiyow! Qofka aad Naarta geliso waad dulleysay”: wuxuu mutaystay carada Alle, malaa’igtiisa iyo addoomadiisa uu jecel yahay, wuxuuna la kulmay fadeexad aanu ka baxsan karin, cidina ka samatabbixin karin. Sidaas darteed ayay yiraahdeen: “Daalimiintuna ma laha wax gargaarayaal ah” oo ka samatabbixiya cadaabkiisa. Aayaddani waxay tilmaamaysaa inay Naarta ku galeen dulmigooda.
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Dabadeed waxay yiraahdeen: “Rabbiyow! Qofka aad Naarta geliso waad dulleysay”, taas oo ah, waad dullaysay, ceebtiisana waxaad u muujisay dadka la soo kulmiyey. “Daalimiintuna ma laha wax gargaarayaal ah”: Maalinta Qiyaamaha cid ka ilaalisa adiga ma jirto, mana jirto meel ay kaga baxsadaan waxa aad ku go’aamisay.
“Rabbiyow! Waxaanu maqalnay baaqe ku baaqaya iimaanka”: waa baaqe dadka ugu yeeraya iimaanka, waana Rasuulka (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee). “Inaad Rabbigiin rumaysaan, markaasaan rumaynay”: wuxuu leeyahay, “Rabbigiin rumaysta,” markaasaan uga jawaabnay oo raacnay. “Rabbiyow!
Ee noo dhaaf dambiyadayada”: iimaankayaga iyo raacidda Nabigaaga dartood noo dhaaf dambiyadayada, oo astur. “Nagana tirtir xumaantayada”: wixii naga dhexeeya adiga iyo annaga. “Na oofsii annagoo la jirna kuwa baarriyiinta ah”: nagu dar kuwa suubban.
Dabadeed Alle wuxuu tilmaamay dadka garashada leh, isagoo yiri: “Kuwa xusa Alle iyagoo taagan, fadhiya iyo iyagoo dhinacyadooda u jiifa.” Sida ku sugnaatay Saxiix al-Bukhaari, waxaa laga weriyey Cimraan bin Xusayn (Alle haka raalli noqdee) in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) uu yiri: “Tuko adigoo taagan; haddii aadan awoodin, fadhiiso; haddii aadan awoodin, dhinac u jiifso.” Macnuhu waa inaysan joojin xuska Alle xaalad kasta: qalbiyadooda, naftooda iyo carrabkooda.
“Waxayna ka fiirsadaan abuurista samooyinka iyo dhulka”: waxay fahmaan xigmadda ku jirta samooyinka iyo dhulka, taas oo tilmaamaysa weynaanta Abuuraha, awooddiisa, aqoontiisa, xikmaddiisa, doonistiisa iyo naxariistiisa. Shaykh Abuu Sulaymaan ad-Daaraanii wuxuu yiri: “Gurigayga ayaan ka baxaa, mana jiro shay ay indhahaygu qabtaan oo aanan ku arkin nicmo Alle igu leeyahay ama waano ku jirta.” Waxaa ku weriyey Ibnu Abid-Dunyaa kitaabkiisa “At-Tafakkur wal-I‘tibaar”. Al-Hasan al-Basri wuxuu yiri: “Saacad ka fiirsasho ah ayaa ka khayr badan habeen dhan oo salaad la taagnaado.”
Al-Fudayl wuxuu yiri: Al-Hasan wuxuu yiri: “Fikirku waa muraayad ku tuseysa wanaaggaaga iyo xumaantaada.” Sufyaan bin Cuyayna wuxuu yiri: “Fikirku waa nuur qalbigaaga gala.” Waxaana laga soo xigtay tuducdan:
“Haddii qofku fikir yeesho, wax kasta waxay u noqdaan waano.”
Nabi Ciise (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) waxaa laga weriyey inuu yiri: “Waxaa bishaaraysan qofka hadalkiisu yahay xus, aamusnaantiisuna fikir, eegistiisuna waano.” Luqmaan al-Xakiim wuxuu yiri: “Kalinnimada oo la dheereeyo waxay fikirka u horseeddaa, fikirka oo la dheereeyaana wuxuu daliil u yahay garaacidda albaabka Jannada.” Wahb bin Munabbih wuxuu yiri: “Marna qof fikirkiisu ma dheeraado illaa uu wax fahmo; qofna wax ma fahmo illaa uu wax barto; qofna wax ma barto illaa uu ku dhaqmo.”
Cumar bin Cabdilcasiis wuxuu yiri: “Hadalka xuska Alle, awoodda iyo sharafta leh, waa wanaagsan yahay; ka fiirsashada nicmooyinka Alle se waa cibaadada ugu fadliga badan.” Mughiith al-Aswad wuxuu yiri: “Maalin kasta qabuuraha booqda si ay idiin xusuusiyaan oo aad uga fiirsataan; qalbiyadiinnana ku soo bandhiga goobta la istaagayo, oo u fiirsada labada kooxood ee Jannada iyo Naarta loo kaxaynayo. Qalbiyadiinna iyo jidhkiinnaba ku beera xuska Naarta, qalabyadeeda iyo dabaqyaheeda.” Markaas ayuu ooyi jiray ilaa uu suuxsan oo dhulka ku dhaco, asxaabtiisana laga dhex qaado.
Cabdullaahi bin al-Mubaarak wuxuu yiri: Nin ayaa wadaad ag maray qabuuraha iyo meel qashin lagu daadiyo, markaas ayuu u yeeray oo ku yiri: “Wadaad yahow, agtaada waxaa yaal laba khasnadood oo ka mid ah khasnadaha adduunka, kuwaas oo aad cashar ka qaadan karto: khasnadda ragga iyo khasnadda maalka.” Waxaa laga weriyey Ibnu Cumar in markuu rabay inuu qalbigiisa daryeelo uu tegi jiray guri burbursan, albaabkiisana istaagi jiray, isagoo cod murugo leh ku dhawaaqaya: “Xaggee bay joogaan ehelkeedii?” Dabadeed naftiisa ayuu ku noqon jiray oo oran jiray: “Wax kasta way halaagsamayaan wajigiisa mooyee.”
(Al-Qasas: 88; Yuusuf: 105–106.) Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: “Laba rakcadood oo dhexdhexaad loo tukado, iyadoo laga fiirsanayo, ayaa ka khayr badan habeen la taagnaado iyadoo qalbigu moogan yahay.” Al-Hasan wuxuu yiri: “Ina Aadamow, calooshaada saddex meelood meel cunto kaga cun, saddex meelood meelna cab, saddexda meelood ee kale uga tag si aad ugu neefsato fikir.” Qaar ka mid ah xikmadleyda ayaa yiri: “Qofkii adduunka u eega isaga oo aan cashar ka qaadan, aragga qalbigiisu wuxuu ku madoobaadaa inta mooganaantiisu le’eg tahay.”
Bishr al-Xaafii wuxuu yiri: “Haddii dadku ka fikiri lahaayeen weynaanta Alle sareeye, ma caasiyi lahaayeen.” Al-Hasan, isaga oo ka soo werinaya Caamir bin Cabd Qays, wuxuu yiri: “Waxaan maqlay in ka badan hal, laba ama saddex ka mid ah Saxaabadii Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) oo leh: ‘Iftiinka iimaanka waa ka fiirsasho.’” Nabi Ciise (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) waxaa laga weriyey inuu yiri: “Ina Aadamow, daciif yahow, Alle ka cabso meel kasta oo aad joogto.
Adduunka marti ka noqo, masaajidkana guri ka dhig; indhahaaga bar oohinta, jidhkaagana samirka, qalbigaagana fikirka, hana ka welwelin rizqiga berri.” Amiirkii mu’miniinta Cumar bin Cabdilcasiis (Alle haka raalli noqdee) ayaa maalin asxaabtiisa dhexdooda ku ooyay. Markii la weydiiyey sababta, wuxuu yiri: “Waxaan ka fikiray adduunka, raaxadiisa iyo shahwooyinkiisa, dabadeed waan ka cibro qaatay: shahwooyinkiisu ma dhammaadaan illaa ay qadhaadhkoodu ku qasaan. Haddii aanu adduunku cibro u ahayn qof cibro qaata, waxaa ku jira waano qof xusuusanaya.”
Ibnu Abid-Dunyaa wuxuu yiri: Al-Xusayn bin Cabdirraxmaan ayaa ii tiriyey:
“Raaxada mu’minku waa fikirka, farxadda mu’minkuna waa cashar qaadashada. Alle keliya ayaan mahadinnaa; dhammaanteen khatar baan ku sugan nahay. Qof baa maaweelo ku jira, cimrigiisuna dhammaanayo isaga oo aan dareensanayn. Nolol baa jirtay, rajada ka sarraysay, qurux badanayd, indho durduraya iyo hoos geedo leh, farxad dhir ah iyo midho macaan.
Dabadeed iyada iyo ehelkeedaba waqtigu si degdeg ah ayuu u beddelay. Alle keliya ayaan mahadinnaa; arrintan waxaa ku jirta cibro. Arrintan waxaa ku jirta waano qofka garashada leh, haddii uu cibro qaato.”
Alle sareeye wuxuu canaantay kuwa aan cibro ka qaadan makhluuqaadkiisa, kuwaas oo tilmaamaya jiritaankiisa iyo sifooyinkiisa, sharcigiisa, qaddarkiisa iyo aayaadkiisa. Wuxuu yiri: “Aayado badan oo samooyinka iyo dhulka ku sugan ayay dul maraan iyagoo ka jeedsan. Intooda badan Alle ma rumaystaan iyagoo shirkina la wadaajinaya.” Wuxuu ammaanay addoomadiisa mu’miniinta ah: “Kuwa xusa Alle iyagoo taagan, fadhiya iyo iyagoo dhinacyadooda u jiifa, kana fiirsada abuurista samooyinka iyo dhulka,” iyagoo leh: “Rabbiyow!
Waxan uma aadan abuurin si baadil ah.” Taas macnaheedu waa: makhluuqaadkan baadil iyo ciyaar uma aadan abuurin; ee waxaad xaq ugu abuurtay si aad ugu abaalmariso kuwa xumaanta sameeyey wixii ay falayeen, kuwa wanaagsanna ugu abaalmariso wanaag. Dabadeed waxay Alle ka nasahaan ciyaar iyo abuurid baadil ah, iyagoo leh: “Adigaa ka nasahan”—inaad wax baadil ah abuurto.
“Ee naga badbaadi cadaabka Naarta”: Adiga oo makhluuqaadka xaq iyo caddaalad ugu abuuray, khaladaadka, ceebaha iyo ciyaartana ka nasahan, awooddaada iyo xooggaaga nagu badbaadi cadaabka Naarta; nagu waafaji camal aad raalli ka tahay, nagu hanuuni camal wanaagsan oo nagu gaadhsii Jannada nicmada leh, nagana badbaadi cadaabkaaga daran.
“Rabbiyow! Na sii waxaad noogu ballanqaadday rusushaada”: waxaa la yiri macnaheedu waa, ballanka aad noo qaaday markii aan rusushaada rumaynay; waxaana la yiri, macnaheedu waa, wixii aad noogu ballanqaadday carrabka rusushaada. Macnaha dambe ayaa ah kan ugu muuqda. Imaam Axmed wuxuu yiri: Abul-Yamaan ayaa noo sheegay; Ismaaciil bin Cayyaash ayaa noo sheegay, isaga oo ka werinaya Camr bin Muxammad, Abuu Caqaalna Anas bin Maalik (Alle haka raalli noqdee) ayuu ka weriyey inuu yiri: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yiri: “Casqalaan waa mid ka mid ah labada aroosadood.
Alle wuxuu ka soo bixin doonaa Qiyaamaha toddobaatan kun oo qof oo aan xisaab lahayn, waxaana ka soo bixi doona konton kun oo shahiid ah oo wafdi ahaan ugu imanaya Alle. Halkaasna waxaa jiri doona safaf shuhado ah, madaxoodu gacmahooda ku jiraan, xididdada qoortooduna dhiig ka qulqulayo. Waxay oranayaan: ‘Rabbiyow! Na sii waxaad noogu ballanqaadday rusushaada, hana na dulleyn Maalinta Qiyaamaha; Adigu ballanka ma jebisid.’
Markaas ayuu Alle oranayaa: ‘Addoonkaygii run buu sheegay; ku maydha webiga Al-Baydhaa.’ Markaasay ka soo baxayaan iyagoo nadiif ah oo cad, waxayna Jannada dhexdeeda u socdaan meeshii ay doonaan.” Xadiiskani wuxuu ka mid yahay xadiisyada dhifka ah ee Musnadka, qaarna waxay ku xukumeen mawduuc [la been-abuuray], Alle ayaana og.
“Hana na dulleyn Maalinta Qiyaamaha”: iyadoo makhluuqa oo dhan hor taagan yahay. “Adigu ballanka ma jebisid”: ballanka ay rusushaadu idiinka warrantay, oo ah in Maalinta Qiyaamaha la istaagi doono hortaada, waa hubaal inuu dhici doono.
Xaafid Abuu Yaclaa wuxuu yiri: Al-Xaarith bin Suraij ayaa noo sheegay; Al-Mu‘tamir ayaa noo sheegay; Al-Fadl bin Ciise ayaa noo sheegay; Muxammad bin al-Munkadirna wuxuu noo sheegay in Jaabir bin Cabdullaahi u sheegay in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yiri: “Ceebta iyo dulliga gaadha ina Aadamka maalinta Qiyaamaha, marka uu Alle hortiisa istaago, waxay gaadhsiinayaan heer uu addoonku jeclaan lahaa in lagu amro inuu Naarta aado.” Waa xadiis qalaad.
Waxaa sugnaatay in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) uu tobankan aayadood ee ugu dambeeya Suurat Aali-Cimraan akhrin jiray markuu habeenkii u kici jiray tahajjud. Al-Bukhaari (Alle ha u naxariistee) wuxuu yiri: Saciid bin Abii Maryam ayaa noo sheegay; Muxammad bin Jacfar ayaa noo sheegay, isaga oo leh: Shariik bin Cabdullaahi bin Abii Namir ayaa ii sheegay, Kureybna wuxuu ka weriyey Ibnu Cabbaas oo yiri: “Waxaan habeen la hoyday eeddaday Maymuuna. Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ayaa cabbaar la sheekaystay ehelkiisa, dabadeedna seexday.
Markii saddex-meeloodka dambe ee habeenku gaadhay ayuu fadhiistay oo cirka eegay, markaas ayuu akhriyey: ‘Abuurista samooyinka iyo dhulka iyo isbeddelka habeenka iyo maalinta waxaa ugu sugan calaamooyin dadka garashada leh.’ Dabadeed wuu kacay, weyso ayuu qaatay, miswaakna wuu isticmaalay, wuxuuna tukaday kow iyo toban rakcadood. Markaas ayaa Bilaal aadaamay; Rasuulkuna laba rakcadood ayuu tukaday, dabadeedna baxay oo dadka salaaddii subax la tukaday.” Muslimna sidaas oo kale ayuu ka weriyey Abuu Bakr bin Isxaaq as-Sancaanii, isaga oo ka werinaya Ibnu Abii Maryam.
Al-Bukhaari wuxuu haddana dhowr dariiqo uga weriyey Maalik, Makhramah bin Sulaymaan iyo Kureyb, Ibnu Cabbaasna wuxuu yiri: “Waxaan habeen la hoyday Maymuuna, xaaska Nabiga oo eeddaday ahayd. Waxaan dhinac uga jiifay barkinta; Rasuulka Alle iyo ehelkiisuna dhinaca dheer ayay uga jiifeen. Rasuulka Alle wuu seexday ilaa uu habeen badhkii gaadhay, ama wax yar ka hor ama ka dib, markaas ayuu hurdadii ka kacay, gacantiisana wejiga ayuu kaga masaxay hurdada. Dabadeed wuxuu akhriyey tobankii aayadood ee ugu dambeeyey Suurat Aali-Cimraan.
Wuxuu aaday weel biyo ah oo sudhnaa, weyso fiicanna wuu ka qaatay, dabadeedna salaad ayuu istaagay. Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: ‘Aniguna waan kacay oo sidii uu sameeyey ayaan sameeyey, dabadeedna agtiisa ayaan istaagay.’ Rasuulka Alle gacantiisa midig ayuu madaxayga saaray, dhegtayda midigna wuu qabtay oo rogrogay. Laba rakcadood ayuu tukaday, dabadeed laba, dabadeed laba, dabadeed laba, dabadeed laba, dabadeed laba, dabadeedna witir ayuu tukaday.
Dabadeed wuu jiifsaday ilaa mu’addinku u yimid; markaas ayuu kacay oo laba rakcadood oo fudud tukaday, dabadeedna baxay oo salaaddii subax tukaday.” Sidaas oo kale ayay kooxaha kale ee xadiiska ururiyey uga wariyeen dhowr dariiqo oo Maalik laga soo weriyey. Muslim iyo Abuu Daawuudna waxay ka weriyeen dariiqooyin kale oo Makhramah bin Sulaymaan laga soo weriyey.
Dariiq kale oo xadiiskan ah oo Ibnu Cabbaas laga weriyey: Abuu Bakr bin Mardawayh wuxuu yiri: Muxammad bin Axmed bin Muxammad bin Cali ayaa noo sheegay, Abuu Yaxyaa bin Abii Masarahna wuxuu noo sheegay; Khallaad bin Yaxyaa ayaa noo sheegay; Yuunus bin Abii Isxaaq ayaa noo sheegay, isaga oo ka werinaya Al-Minhaal bin Camr, Cali bin Cabdullaahi bin Cabbaasna Cabdullaahi bin Cabbaas ayuu ka weriyey, kaas oo yiri: “Al-Cabbaas ayaa igu amray inaan la hoydo ehelka Rasuulka Alle, oo aan ilaaliyo salaaddiisa. Rasuulka Alle ayaa dadka la tukaday salaaddii cishaha.
Markii aanu masaajidka ku hadhin qof aan isaga ahayn ayuu kacay oo dhinacayga soo maray, wuxuuna yiri: ‘Yaa jooga? Cabdullaahi miyaa?’ Waxaan iri: ‘Haa.’ Wuxuu yiri: ‘Maxaa jira?’ Waxaan iri: ‘Al-Cabbaas ayaa igu amray inaan caawa idinla hoydo.’
Wuxuu yiri: ‘Haddaba, soo gal.’ Markii uu gudaha galay ayuu yiri: ‘Cabdullaahi, gogosha ii fidi.’ Barkin harag laga sameeyey ayaa loo keenay, Rasuulka Alle ayaana ku seexday ilaa aan maqlay khuuro. Dabadeed fadhi ayuu uga toosay sariirtiisii, madaxiisana cirka ayuu u qaaday oo yiri: ‘Subxaana al-Malik al-Qudduus’ [Alle, Boqorka Daahirka ah, ayaa ka nasahan ceebaha] saddex jeer.
Dabadeed wuxuu akhriyey aayadahan dhammaadka Suurat Aali-Cimraan ilaa uu dhammeeyey.” Muslim, Abuu Daawuud iyo An-Nasaa’i waxay iyaguna ka weriyeen xadiis arrintan ku saabsan oo Cali bin Cabdullaahi bin Cabbaas laga soo weriyey.
Dariiq kale: Ibnu Mardawayh wuxuu ka weriyey Caasim bin Bahdalah, isaga oo ka werinaya qaar ka mid ah saaxiibbadiis, Saciid bin Jubayrna Ibnu Cabbaas ayuu ka weriyey in Nabigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) habeen baxay markii qayb habeenka ka mid ahi dhaaftay. Wuxuu cirka eegay, wuxuuna akhriyey aayaddan: “Abuurista samooyinka iyo dhulka iyo isbeddelka habeenka iyo maalinta waxaa ugu sugan calaamooyin dadka garashada leh,” ilaa dhammaadka suuradda.
Dabadeed wuxuu yiri: “Ilaahow, qalbigayga nuur ka yeel, maqalkaygana nuur, araggaygana nuur, midigtayda nuur, bidixdayda nuur, hortayda nuur, gadaashayda nuur, korkayga nuur, hoostayda nuur, nuurkaygana ii weyneey Maalinta Qiyaamaha.” Ducadani waxay ku sugnaatay qaar ka mid ah dariiqyada saxiixa ah, waxaana Kureyb ka weriyey Ibnu Cabbaas (Alle ha ka raalli noqdee).
Dabadeed Ibnu Mardawayh iyo Ibnu Abii Xaatim waxay ka weriyeen Jacfar bin al-Mughiirah, Saciid bin Jubayrna Ibnu Cabbaas ka weriyey inuu yiri: Qureysh ayaa Yuhuudda u timid oo weydiisay: “Muuse mucjisooyin noocee ah ayuu idiinla yimid?” Waxay yiraahdeen: “Usha iyo gacantii caddayd ee daawadayaasha.” Waxay sidoo kale Nasaarada weydiiyeen: “Ciise sidee buu idiinku ahaa?” Waxay yiraahdeen: “Wuxuu bogsiin jiray indhoolayaasha ku dhashay iyo dadka baraska qaba, wuxuuna soo noolayn jiray meydadka.”
Dabadeed waxay Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) u yimaadeen oo yiraahdeen: “Rabbigaaga noo bari inuu buurta Safaa noo beddelo dahab.” Markaasuu Rabbigiis, awoodda iyo sharafta leh, baryay, waxaana soo degtay: “Abuurista samooyinka iyo dhulka iyo isbeddelka habeenka iyo maalinta waxaa ugu sugan calaamooyin dadka garashada leh.” Wuxuu yiri: “Ha ka fikiraan.” Waa sida uu Ibnu Mardawayh u weriyey.
At-Tabaraani hore ayuu xadiiskan ugu weriyey bilowga aayadda. Tani waxay tilmaamaysaa in aayadahani Makki yihiin, hase yeeshee aragtida caanka ahi waxay tahay inay Madani yihiin; daliilkeeduna waa xadiiska kale.
Ibnu Mardawayh wuxuu yiri: Ismaaciil bin Cali bin Ismaaciil ayaa noo sheegay; Axmed bin Cali al-Xaraanii ayaa noo sheegay; Shujaac bin Ashras ayaa noo sheegay; Xashraji bin Nabaatah al-Waasidii, Abuu Makram, ayaa noo sheegay, isagoo ka werinaya al-Kalbii—oo ah Abuu Janaab—Cataa ayaana ka weriyey inuu yiri: Aniga, Ibnu Cumar iyo Cubayd bin Cumayr ayaan u tagnay Caa’isha (Alle haka raalli noqdee). Waxaan u galnay iyadoo xijaab naga dhexeeyo. Waxay tiri: “Cubaydow, maxaa kuu diiday inaad na soo booqato?” Wuxuu yiri: “Hadalkii gabayaaga: ‘Booqasho kala fogee si jacaylku u kordho.’”
Ibnu Cumar wuxuu yiri: “Annaga daa, oo noo sheeg waxa ugu yaabka badan ee aad ka aragtay Rasuulka Alle.” Markaasay ooyday oo tiri: “Arrimihiisuba waxay ahaayeen wax lala yaabo. Habeen ayuu ii yimid ilaa maqaarkiisu maqaarkayga taabtay, dabadeedna wuxuu yiri: ‘Ii daa inaan Rabbigay caabudo.’ Waxaan iri: ‘Ilaah baan ku dhaartaye, waxaan jeclahay inaad ii dhowaato, waxaana jeclahay inaad Rabbigaaga caabuddo.’
Wuxuu u kacay weelkii biyaha, weyso ayuu ka qaatay isaga oo aan biyo badan ku shubin, dabadeedna salaad ayuu istaagay. Wuu ooyay ilaa gadhkiisu qoyo, sujuudna wuu galay oo ooyay ilaa dhulku qoyay. Dabadeed dhinac ayuu u jiifsaday isagoo ooyaya. Markii Bilaal u yimid inuu salaadda subax ugu yeedho ayay tiri: ‘Rasuulkii Allow, maxaad u ooyaysaa, iyadoo Alle kuu dhaafay dambigaagii hore iyo kan dambeba?’
Wuxuu yiri: ‘Bilaalow, maxaa iga celinaya inaan ooyo iyadoo caawa la igu soo dejiyey: “Abuurista samooyinka iyo dhulka iyo isbeddelka habeenka iyo maalinta waxaa ugu sugan calaamooyin dadka garashada leh”?’ Dabadeed wuxuu yiri: ‘Halaag baa u sugnaaday qofka akhriya isaga oo aan ka fiirsan.’” Cabdu bin Xumayd ayaa isna ka weriyey Ja‘far bin Cawn, Abuu Janaab al-Kalbii ayaana Cataa ka weriyey, isagoo xadiiskaas ka sii dheereeyey oo si dhammaystiran u taxay.
Sidaas oo kale ayuu Abuu Xaatim bin Xibbaan ku weriyey kitaabkiisa Saxiix, isagoo ka weriyey Cimraan bin Muusaa, kaasna Cuthmaan bin Abii Shaybah ayuu ka weriyey, Yaxyaa bin Zakariyyaa, Ibraahiim bin Suwayd an-Nakhcī iyo Cabdil-Malik bin Abii Sulaymaan ayaana ka weriyeen Cataa oo yiri: Aniga iyo Cubayd bin Cumayr ayaan Caa’isha u tagnay, dabadeedna wuxuu xusay wax la mid ah. Sidoo kale Cabdullaahi bin Muxammad bin Abid-Dunyaa ayaa ku weriyey kitaabkiisa “At-Tafakkur wal-I‘tibaar”, isaga oo ka weriyey Shujaac bin Ashras.
Dabadeed wuxuu yiri: Al-Hasan bin Cabdul-Casiis ayaa ii sheegay: Waxaan maqlay Sunayd oo ka werinaya Sufyaan—oo ah ath-Thawrii—isaga oo kor ugu nisbeeyey Nabiga: “Qofkii akhriya aayadaha ugu dambeeya Aali-Cimraan isaga oo aan ka fiirsan, hoog baa u sugnaaday.” Wuxuu farahiisa ku tiriyey toban. Al-Hasan bin Cabdul-Casiis wuxuu yiri: Cubayd bin as-Saa’ib ayaa ii sheegay in Al-Awzaacii la weydiiyey: “Waa maxay heerka ugu hooseeya ee qofku ka fiirsan karo aayadahooda?” Wuxuu yiri: “Wuu akhriyaa isagoo fahmaya.”
Ibnu Abid-Dunyaa wuxuu yiri: Qaasim bin Haashim ayaa ii sheegay; Cali bin Cayyaash ayaa noo sheegay; Cabdurraxmaan bin Sulaymaan ayaa yiri: Waxaan Al-Awzaacii weydiiyey waxa ugu yar ee qofku fikirka aayadahan ku qabsan karo, kana badbaadi karo halaaggaas. Wax yar ayuu aamusay, dabadeedna wuxuu yiri: “Wuu akhriyaa isagoo fahmaya.”
Xadiis kale oo qalaad: Abuu Bakr bin Mardawayh wuxuu yiri: Cabdurraxmaan bin Bashiir bin Numayr ayaa noo sheegay; Isxaaq bin Ibraahiim al-Bustii ayaa noo sheegay; sidoo kale wuxuu yiri: Isxaaq bin Ibraahiim bin Zayd ayaa noo sheegay, Axmed bin Camrna wuxuu noo sheegay; labadooduba waxay yiraahdeen: Hishaam bin Cammaar ayaa noo sheegay; Sulaymaan bin Muusaa az-Zuhrii ayaa noo sheegay; Muzaahir bin Aslam al-Makhzuumii ayaa noo sheegay; Saciid bin Abii Saciid al-Maqburii ayaana Abuu Hureyrah ka weriyey in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) uu habeen kasta akhrin jiray toban aayadood oo ka mid ah dhammaadka Suurat Aali-Cimraan. Muzaahir bin Aslam waa daciif.
Tafsiirka Al-Baqawi
“Rabbiyow! Qofka aad Naarta geliso waad dulleysay”: macnaheedu waa waad dullaysay. Waxaa kaloo la yiri: waad halaagtay; ama ceebaysay, sida uu Alle yiri: “Ha igu ceebayn martidayda.” (Huud: 78.) Haddii la yiraahdo: Alle wuxuu yiri: “Maalinta aanu Alle ceebayn doonin Nabiga iyo kuwa la rumaystay ee la jira” (At-Taxriim: 8), halka qaar ka mid ah mu’miniintu Naarta geli doonaan, haddana uu yiri: “Qofka aad Naarta geliso waad dulleysay.”
Waxaa lagu jawaabay: Anas iyo Qataadah waxay yiraahdeen macnaheedu waa: “Qofka aad ku waarinayso Naarta waad dulleysay.” Saciid bin al-Musayyibna wuxuu yiri: Arrintani waxay si gaar ah u khusaysaa qofka aan Naarta ka bixi doonin. Waxaa Anas (Alle haka raalli noqdee) laga weriyey Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) inuu yiri: “Alle wuxuu dad gelin doonaa Naarta, dabadeedna wuu ka soo saari doonaa.” “Daalimiintuna ma laha wax gargaarayaal ah.”
“Rabbiyow! Waxaanu maqalnay baaqe”: waxaa loola jeedaa Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), sida ay yiraahdeen Ibnu Mascuud iyo Ibnu Cabbaas (Alle haka raalli noqdee) iyo dadka badankoodu. Al-Qurazii wuxuu yiri: waxaa loola jeedaa Qur’aanka, maxaa yeelay qof kastaa Nabiga lama kulmo. “Ugu yeeraya iimaanka”: macnaheedu waa, iimaanka ugu yeeraya.
“Inaad Rabbigiin rumaysaan, markaasaan rumaynay. Rabbiyow! Ee noo dhaaf dambiyadayada, naga astur xumaantayada, na oofsii annagoo la jirna kuwa baarriyiinta ah”: taas oo ah, nagu dar baarriyiinta dhexdooda.
“Kuwa xusa Alle iyagoo taagan, fadhiya iyo iyagoo dhinacyadooda u jiifa”: Cali bin Abii Daalib, Ibnu Cabbaas (Alle haka raalli noqdee), An-Nakhcī iyo Qataadah waxay yiraahdeen: tani waxay ku saabsan tahay salaadda. Wuxuu tukadaa isagoo taagan; haddii aanu awoodin, isagoo fadhiya; haddii aanu awoodin, dhinac ayuu u jiifaa.
Abuu Cusmaan Saciid bin Ismaaciil ad-Dabbi ayaa noo sheegay; Abuu Muxammad Cabdul-Jabbaar bin Muxammad al-Jaraaxii ayaa noo sheegay; Abul-Cabbaas Muxammad bin Axmed al-Maxbubii ayaa noo sheegay; Abuu Ciise Muxammad bin Ciise At-Tirmidhi ayaa noo sheegay; Hinnaad ayaa noo sheegay; Wakiicna wuxuu ka weriyey Ibraahiim bin Dahmaan, Xusayn al-Mucallim, Cabdullaahi bin Burayda iyo Cimraan bin Xusayn oo yiri: Waxaan Rasuulka Alle weydiiyey salaadda qofka bukaanka ah, wuxuuna yiri: “Tuko adigoo taagan; haddii aadan awoodin, fadhiiso; haddii aadan awoodin, dhinac u jiifso.”
Fasirayaashii kale waxay yiraahdeen: waxaa loola jeedaa joogtaynta xuska xaaladaha guud oo dhan, waayo aad bay u yar tahay inuu qofku ka maqnaado mid ka mid ah saddexdan xaaladood. Wax la mid ah ayaa ku sugan Suurat An-Nisaa’: “Markaad salaadda dhammaysataan, xusa Alle idinkoo taagan, fadhiya iyo idinkoo dhinacyadiinna u jiifa.” (An-Nisaa’: 103.)
“Waxayna ka fiirsadaan abuurista samooyinka iyo dhulka”: iyo waxa qurux badan ee ku dhex jira, si ay ugu daliishadaan awoodda Alle, una ogaadaan inuu leeyahay Abuuraha awood leh, wax maamula oo xikmad leh. Ibnu Cawn wuxuu yiri: “Fikirku wuxuu meesha ka saaraa mooganaanta, qalbigana wuxuu ku abuuraa khushuuc, sida biyuhu dhirta u kiciyaan. Qalbiyadana wax fikirka oo kale ma nadiifiyo, wax fikirka oo kale ma iftiimiyo.” “Rabbiyow”: taas oo ah, waxay oranayaan “Rabbiyow”.
“Waxan ayaad abuurtay”: hadalka waxaa loo celiyey “abuurka”, sidaas darteedna looma adeegsan qaabka dheddigga “tan”. “Si baadil ah”: waa ciyaar iyo wax aan ujeeddo lahayn; ee waxaad u abuurtay arrin weyn darteed. Ereyga “baadil” naxwe ahaan waxaa loo adeegsaday xarafka xiriiriyaha oo laga reebay; macne ahaan waa “baadil ahaan”. “Adigaa ka nasahan, ee naga badbaadi cadaabka Naarta.”
“Rabbiyow! Na sii waxaad noogu ballanqaadday rusushaada”: taas oo ah, waxaad noogu ballanqaadday carrabka rusushaada. “Hana na dulleyn”: hana na cadaabin, halaagin, ceebayn, hana na dullayn Maalinta Qiyaamaha. “Adigu ballanka ma jebisid.”
Haddii la yiraahdo: maxay u yiraahdeen “Rabbiyow! Na sii waxaad noogu ballanqaadday rusushaada,” iyagoo og in Alle aanu ballanka jebin? Waxaa lagu jawaabay: erey ahaan waa duco, macne ahaanse waa war sheegid; oo la macno ah: “Dabcan waxaad na siin doontaa wixii aad noogu ballanqaadday rusushaada.” Macnaha waxaa loo fahmay sidan: “Ee noo dhaaf dambiyadayada, naga tirtir xumaantayada, hana na dulleyn Maalinta Qiyaamaha; si aad noo siiso fadliga iyo naxariista aad noogu ballanqaadday rusushaada.”
Waxaa kaloo la yiri: macnaheedu waa: “Rabbiyow, naga yeel kuwa mudan abaalmarintaada, oo sii waxa aad carrabka rusushaada ugu ballanqaadday”; waayo, ma ay hubin inay mudan yihiin karaamadaas, sidaas darteed waxay Alle ka baryeen inuu ka yeelo kuwa mudan. Waxaa kaloo la yiri: waxay Alle ka baryayeen inuu soo dadajiyo gargaarkii uu ugu ballanqaaday inay cadawga ka guulaysan doonaan. Waxay yiraahdeen: “Waan ognahay inaadan ballanka jebinayn, hase yeeshee uma samri karno dulqaadkaaga; ee soo dadaji dulligooda, nagana gargaar iyaga korkooda.”
Waxaa ku sugan Saxiix al-Bukhaari (lambarka 4569) iyo Saxiix Muslim (lambarka 256) in Nabiga Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) uu tobankan aayadood akhriyi jiray mar kasta oo uu u kaco salaadda habeenka (Tahajjud).