Yaradılış üzərində təfəkkür və dua

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Onlar Allahın özlərinə iman nemətini bəxş etdiyini xatırladıqdan və bu neməti kamilləşdirməsini diləyərək Ona vəsilə etdikdən sonra, bunun müqabilində savab istədilər. Elçilərinin dili ilə onlara vəd etdiklərini — dünyada yardım və qələbəni, axirətdə isə Allahın razılığını və Cənnəti — gerçəkləşdirməsini dilədilər. Həqiqətən, Allah vədinə xilaf çıxmaz. Allah onların duasını qəbul edib yalvarışlarına cavab verdi. Buna görə belə buyurur:

“Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, biz imana çağıran bir çağırışçının çağırışını eşitdik”. Bu, Məhəmməddir (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun); yəni insanları imana çağırır, imanın əsaslarına və qollarına rəğbətləndirirdi.

“Biz də iman gətirdik”, yəni çağırışına dərhal cavab verdik və imana tələsdik. Burada onlar Allahın özlərinə bəxş etdiyi neməti xəbər verir, Onun nemətinə görə sevinir və bunu Ondan günahlarını bağışlamasını, təqsirlərini silməsini diləmək üçün vəsilə edirlər. Çünki yaxşı əməllər pis əməlləri silir. Onlara iman nemətini bəxş edən Allah onları tam əmin-amanlıqla da nemətləndirəcək.

“Canımızı yaxşılarla birgə al!” Bu dua, insanın yaxşılarla bir sırada olması üçün xeyir işlər görməyə müvəffəq edilməsini, şərdən uzaq tutulmasını, həmçinin bu yolda ölümədək davamlı və sabit qalmasını əhatə edir.

Sonra Allah ağıl sahiblərini vəsf edir: Onlar “ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da” hər bir halda Allahı zikr edirlər. Bu, dillə və qəlblə edilən zikrin bütün növlərini əhatə edir. Buraya namazı ayaq üstə qılmaq, buna gücü çatmayanın oturaraq, buna da gücü çatmayanın isə böyrü üstə qılması daxildir. Onlar “göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünürlər”, yəni yaradılışın məqsədini anlamaq üçün bundan dəlillər çıxarırlar.

Bu, təfəkkürün Allahın mərifət sahibi olan dostlarının xüsusiyyətlərindən bir ibadət olduğunu göstərir. Onlar göylər və yer haqqında düşündükdə Allahın bunları əbəs yerə yaratmadığını anlayıb deyirlər: “Ey Rəbbimiz! Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan. Sən pak və müqəddəssən!”

Yəni Sənin əzəmətinə layiq olmayan hər şeydən uzaqsan. Əksinə, onları haqq ilə və haqq üçün yaratmısan; onlar haqqı ehtiva edir.

“Bizi Odun əzabından qoru!” Yəni bizi günahlardan saxla, saleh əməllər görməyə müvəffəq et ki, bunun sayəsində Oddan qurtulaq. Bu dua Cənnəti diləməyi də əhatə edir, çünki Allah onları Odun əzabından qoruduqda Cənnətə qovuşacaqlar. Lakin qorxu onların qəlblərini bürüdüyü üçün Allahdan onlar üçün ən mühüm olanı dilədilər:

“Ey Rəbbimiz! Sən Oda saldığın kəsi, əlbəttə, rəzil etmiş olarsan”. Yəni o, Allahın, mələklərinin və dostlarının qəzəbinə düçar olar, qaçıb qurtulmağın və xilas edilməyin mümkün olmadığı bir rüsvayçılığa düşər. Buna görə belə buyurur: “Zalımların heç bir köməkçisi olmaz”.

Onları Allahın əzabından xilas edəcək heç kim yoxdur. Bu ayə onların zülmləri səbəbindən Oda düşdüklərinə dəlalət edir.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Sonra belə dedilər: “Ey Rəbbimiz! Sən Oda saldığın kəsi, əlbəttə, rəzil etmiş olarsan”. Yəni onu alçaltmış, məhşər əhlinin qarşısında rüsvay etmiş olarsan. “Zalımların heç bir köməkçisi olmaz”, yəni Qiyamət günü Səndən onları qoruyacaq heç kim olmayacaq və onlar barələrində verdiyin hökmün qarşısını ala bilməyəcəklər.

“Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, biz imana çağıran bir çağırışçının çağırışını eşitdik”. Yəni imana dəvət edən bir çağırışçının — Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) — çağırışını eşitdik. “Rəbbinizə iman gətirin!” — deyirdi.

“Biz də iman gətirdik”, yəni onun çağırışına cavab verdik və ona tabe olduq. “Ey Rəbbimiz! Günahlarımızı bizə bağışla”, yəni Sənin Peyğəmbərinə iman gətirməyimizə və tabe olmağımıza görə günahlarımızı ört. “Təqsirlərimizi bizdən sil” — Səninlə bizim aramızda olanları.

“Canımızı yaxşılarla birgə al!” Yəni bizi salehlərə qovuşdur.

Sonra Uca Allah ağıl sahiblərini belə vəsf etdi: “O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edər...” Səhih əl-Buxaridə İmran ibn Hüseyndən (Allah ondan razı olsun) rəvayət edildiyinə görə, Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurmuşdur: “Ayaq üstə namaz qıl. Buna gücün çatmasa, oturaraq qıl. Buna da gücün çatmasa, böyrü üstə qıl”.

Yəni onlar bütün hallarında gizlində, qəlblərində və dilləri ilə Allahı zikr etməyi dayandırmazlar.

“Göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünərlər”, yəni orada Yaradanın əzəmətinə, qüdrətinə, elminə, hikmətinə, iradəsinə və mərhəmətinə dəlalət edən hikmətləri anlayarlar. Şeyx Əbu Süleyman əd-Darani demişdir: “Evdən çıxıram və gözüm hansısa şeyə sataşanda, orada ya Allahın mənə olan nemətini, ya da mənim üçün bir ibrəti görürəm”. Bunu İbn Əbid-Dünya “ət-Təfəkkur vəl-İtibar” kitabında rəvayət etmişdir. Həsən əl-Bəsri belə demişdir: “Bir saatlıq təfəkkür, gecəni ibadətlə keçirməkdən daha xeyirlidir”.

Fudaylın nəql etdiyinə görə, Həsən demişdir: “Təfəkkür güzgüdür; yaxşı və pis əməllərini sənə göstərir”. Süfyan ibn Uyeynə belə demişdir: “Təfəkkür qəlbinə daxil olan bir nurdur”. O, bəzən bu beyti misal çəkərdi:

“İnsanın təfəkkürü varsa, Hər şeydə onun üçün bir ibrət var”.

İsa (əleyhissalam) demişdir: “Nəsihəti zikr, sükutu təfəkkür, baxışı isə ibrət olan kəsə müjdə olsun”. Loğman əl-Həkim demişdir: “Təklikdə uzun müddət qalmaq təfəkkürə daha çox ilham verir, təfəkkürün uzunluğu isə Cənnətin qapısını döyməyə dəlildir”. Vəhb ibn Münəbbih demişdir: “İnsan nə qədər çox düşünərsə, bir o qədər anlayar; anlayan elm sahibi olar, elm sahibi olan isə əməl edər”. Ömər ibn Əbdüləziz demişdir: “Allahı zikr edən söz gözəldir, Allahın nemətləri haqqında düşünmək isə ibadətlərin ən fəzilətlisidir”.

Müğis əl-Əsvəd demişdir: “Qəbirləri hər gün ziyarət edin ki, sizə təfəkkürü xatırlatsın; məhşər yerini qəlblərinizlə göz önünə gətirin, iki dəstənin — Cənnətə və ya Oda gedənlərin — aqibətinə baxın. Qəlblərinizə və bədənlərinizə Odun, onun qamçılarını və təbəqələrini xatırladın”. O, bunları xatırlayanda o qədər ağlayardı ki, huşunu itirib yoldaşlarının arasına yıxılardı.

Abdullah ibn əl-Mübarək belə rəvayət edir: “Bir kişi qəbiristanlığın və zibilxananın yanından keçərkən bir rahibə səslənib dedi: ‘Ey rahib! Yanında dünya xəzinələrindən iki xəzinə var; hər ikisində sənin üçün ibrət var: insanların xəzinəsi və mal-dövlət xəzinəsi’”. İbn Ömər qəlbini yoxlamaq istəyəndə xarabalığa gedər, qapısında dayanıb kədərli səslə: “Sakinləri haradadır?” — deyə səslənər, sonra özünə dönüb belə deyərdi: “Onun zatından başqa hər şey məhv olacaq” (əl-Qəsəs, 28:88). İbn Abbas demişdir: “Təfəkkürlə qılınan iki mülayim rükət, qəlbi qafil halda gecəni ibadətlə keçirməkdən daha xeyirlidir”.

Həsən belə demişdir: “Ey Adəm oğlu! Qarnının üçdə birini yeməyə, üçdə birini içməyə ayır, qalan üçdə birini isə təfəkkür üçün nəfəs almağa saxla”. Hikmət sahiblərindən biri demişdir: “Dünyaya ibrət götürmədən baxanın qəlb gözü həmin qəflət qədər korlaşar”. Bişr ibn əl-Haris əl-Hafi demişdir: “İnsanlar Allahın əzəməti haqqında düşünsəydilər, Ona asi olmazdılar”.

Həsən, Amir ibn Qeys haqqında belə rəvayət etmişdir: “Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) səhabələrindən bir yox, iki yox, üç yox, bir neçə nəfərin belə dediyini eşitdim: ‘İmanın işığı, yaxud nuru təfəkkürdür’”. İsa (əleyhissalam) demişdir: “Ey zəif Adəm oğlu! Harada olsan, Allahdan qorx. Dünyada qonaq ol, məscidləri öz evin et.

Gözlərinə ağlamağı, bədəninə səbir etməyi, qəlbinə təfəkkürü öyrət və sabahkı ruzinin qayğısını çəkmə”. Möminlərin əmiri Ömər ibn Əbdüləziz (Allah ondan razı olsun) bir gün yoldaşlarının yanında ağladı. Səbəbini soruşduqda dedi: “Dünyanı, onun ləzzətlərini və şəhvətlərini düşündüm, onlardan ibrət götürdüm. Onun şəhvətləri bitməyə macal tapmamış acılığı onları bulandırır.

Əgər ibrət götürən üçün onda ibrət olmasa da, xatırlayanlar üçün nəsihətlər vardır”. İbn Əbid-Dünya əl-Hüseyn ibn Əbdürrəhmandan bu şeiri söyləməsini istəmişdir:

“Möminin seyrangahı təfəkkür, ləzzəti isə ibrətdir. Tək Allaha həmd edirik; hər birimiz təhlükə qarşısındayıq. Qafilin ömrü sona çatır, özü isə bunun fərqinə varmır. Neçə gözəl həyat arzuların fövqündə, çiçəklənən və parlaq idi; Bulaqların şırıltısı, ağacların kölgəsi içində, Bitkilərin sevinci, meyvələrin xoş ətri ilə dolu idi.

Zamanın sürəti onu və əhlini dəyişdirdi. Tək Allaha həmd edirik; bunda, əlbəttə, ibrət vardır. İbrət götürən ağıllı insan üçün bunda ibrət vardır”.

Uca Allah Özünün zatına, sifətlərinə, şəriətinə, qədərinə və ayələrinə dəlalət edən yaratdıqlarından ibrət götürməyənləri məzəmmət etmişdir: “Göylərdə və yerdə neçə-neçə dəlillər var ki, onların yanından üz çevirərək keçirlər. Onların çoxu Allaha ancaq şərik qoşaraq iman gətirirlər” (Yusuf, 12:105–106). Mömin bəndələrini isə tərifləmişdir: “O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edər və göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünərlər”. Onlar belə deyərlər: “Ey Rəbbimiz!

Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan”. Yəni bu məxluqları bihudə yaratmamısan; əksinə, pislik edənlərə etdiklərinin cəzasını, yaxşılıq edənlərə isə ən gözəl mükafatı vermək üçün haqq ilə yaratmısan. Sonra Allahı əbəs iş görməkdən və batil yaratmaqdan uzaq tutaraq deyərlər: “Sən pak və müqəddəssən!” Yəni nəyisə əbəs yerə yaratmaqdan uzaqsan.

“Bizi Odun əzabından qoru!” Ey məxluqları haqq və ədalətlə yaradan, ey nöqsanlardan, eyibdən və əbəs işdən uzaq olan Allah! Öz qüdrətin və gücünlə bizi Odun əzabından qoru, bizi Səndən razı qalacağın əməllərə yönəlt, saleh əməllər görməyə müvəffəq et ki, onlar bizi nemət Cənnətlərinə aparsın və ağrılı əzabından qorusun.

“Ey Rəbbimiz! Öz elçilərinin vasitəsi ilə vəd etdiklərini bizə ver”. Bu, elçilərinə iman gətirdiyimizə görə vəd etdiklərini bizə ver, yaxud elçilərinin dili ilə vəd etdiklərini bizə ver deməkdir. İkinci məna daha aydındır.

İmam Əhməd belə rəvayət etmişdir: Əbu əl-Yəman bizə rəvayət etdi, ona İsmail ibn Əyyəş, Əmr ibn Məhəmməddən, o, Əbu İqaldan, o da Ənəs ibn Malikdən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etmişdir ki, Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) dedi: “Əsqalan iki gəlindən biridir. Allah Qiyamət günü oradan hesabsız yetmiş min nəfəri qaldıracaq; oradan əlli min nəfəri də şəhid və Allahın hüzuruna gələn nümayəndələr kimi qaldıracaq. Orada başları öz əllərində olan, boyun damarlarından qan axan şəhid dəstələri olacaq. Onlar deyəcəklər: ‘Ey Rəbbimiz!

Öz elçilərinin vasitəsi ilə vəd etdiklərini bizə ver və Qiyamət günü bizi rəzil etmə! Şübhəsiz ki, Sən vədinə xilaf çıxmazsan!’ Allah buyuracaq: ‘Qulum doğru dedi. Onları Bəyda çayında yuyun’. Onlar oradan tərtəmiz, ağappaq çıxacaq və Cənnətdə istədikləri yerə gedəcəklər”.

Bu hədis “Müsnəd”in nadir rəvayətlərindən sayılır. Bəziləri onu uydurma hesab etmişlər. Ən doğrusunu Allah bilir.

“Qiyamət günü bizi rəzil etmə!” Yəni məxluqların qarşısında. “Şübhəsiz ki, Sən vədinə xilaf çıxmazsan”, yəni elçilərinin xəbər verdiyi vədin — Qiyamət günü Sənin hüzurunda durmağın — hökmən gerçəkləşəcək.

Hafiz Əbu Yəla belə rəvayət etmişdir: əl-Haris ibn Sərıc bizə, əl-Muʿtəmir bizə, əl-Fədl ibn İsa bizə, Məhəmməd ibn əl-Münkədir bizə rəvayət etdi ki, Cabir ibn Abdullah ona Allahın Elçisinin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə dediyini xəbər vermişdir: “Qiyamət günü Allahın hüzurunda dayanarkən rüsvayçılıq və alçalma Adəm oğluna elə təsir edər ki, bəndə oda göndərilməsini arzulayar”. Bu, qərib hədisdir.

Sabit olmuşdur ki, Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) gecə təhəccüd namazına qalxanda Ali-İmran surəsinin sonundakı bu on ayəni oxuyardı. Buxari belə demişdir: Səid ibn Əbu Məryəm bizə, Məhəmməd ibn Cəfər bizə rəvayət etdi; o, Şərik ibn Abdullah ibn Əbu Nəmirdən, o, Kureybdən, o da İbn Abbasdan belə nəql etmişdir: “Xalam Məymunənin yanında gecələdim. Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) bir müddət ailəsi ilə söhbət etdikdən sonra yatdı.

Gecənin son üçdə biri olanda qalxıb göyə baxdı və dedi: ‘Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır’ (Ali-İmran, 3:190). Sonra qalxıb dəstəmaz aldı, misvakla dişlərini təmizlədi və on bir rükət namaz qıldı. Bilal azan verdi, o da iki rükət qıldı, sonra çıxıb camaata sübh namazını qıldırdı”. Müslim də bu rəvayəti Əbu Bəkr ibn İshaq əs-Səncani vasitəsilə İbn Əbu Məryəmdən nəql etmişdir.

Sonra Buxari bu rəvayəti Malikdən, o da Məxrəmə ibn Süleymandan, o da Kureybdən, o da İbn Abbasdan bir neçə isnadla nəql etmişdir. İbn Abbas belə demişdir: “Allahın Peyğəmbərinin zövcəsi və mənim xalam Məymunənin yanında gecələdim. Mən döşəyin eninə uzandım, Allahın Elçisi və ailəsi isə onun uzununa uzandılar. Allahın Elçisi yatdı.

Gecənin yarısı keçəndə — yaxud bir az əvvəl, yaxud bir az sonra — yuxudan oyandı, əli ilə üzündən yuxunu sildi, sonra Ali-İmran surəsinin son on ayəsini oxudu. Sonra asılmış su tuluğunun yanına gedib dəstəmaz aldı və dəstəmazı gözəl etdi, sonra namaza durdu. İbn Abbas dedi: Mən də onun etdiyi kimi etdim, sonra onun yanına durdum. Allahın Elçisi sağ əlini başıma qoyub sağ qulağımdan tutaraq yüngülcə çəkdi.

İki rükət, sonra iki rükət, sonra iki rükət, sonra iki rükət, sonra iki rükət, sonra iki rükət qıldı, sonra vitr namazı qıldı. Daha sonra uzandı. Müəzzin gələndə qalxıb yüngülcə iki rükət qıldı, sonra çıxıb sübh namazını qıldırdı”. Bu rəvayəti “Kütubi-sittə” müəlliflərinin qalanları da Malikdən müxtəlif isnadlarla nəql etmişlər.

Müslim və Əbu Davud da onu Məxrəmə ibn Süleymandan başqa yollarla rəvayət etmişlər.

İbn Abbasdan bu hədisin başqa bir yolu da vardır. Əbu Bəkr ibn Mərdəveyh belə rəvayət etmişdir: Məhəmməd ibn Əhməd ibn Məhəmməd ibn Əli bizə, Əbu Yəhya ibn Əbu Məsrə bizə, Xəllad ibn Yəhya bizə, Yunus ibn Əbu İshaq bizə, əl-Minhəl ibn Əmr bizə, Əli ibn Abdullah ibn Abbas bizə rəvayət etdi ki, Abdullah ibn Abbas belə demişdir: “Abbas mənə Allahın Elçisinin ailəsinin yanında gecələməyi və onun namazını izləməyi tapşırdı. Allahın Elçisi insanlara işa namazını qıldırdı. Məsciddə ondan başqa heç kim qalmayanda qalxdı və yanımdan keçərkən soruşdu: ‘Kimdir?

Abdullah?’ Mən: ‘Bəli’, — dedim. Dedi: ‘Nə olub?’ Dedim: ‘Abbas bu gecə sizin yanınızda qalmağı mənə tapşırıb’. Dedi: ‘Elə isə gəl!’ Evə daxil olanda dedi: ‘Abdullah, yatmaq üçün nə isə sər!’ Bir keçi dərisindən yastıq gətirdilər.

Allahın Elçisi onun üzərində yatdı, mən xorultusunu eşitdim. Sonra yatağında oturub göyə baxdı və üç dəfə: ‘Müqəddəs Hökmdar pakdır!’ — dedi. Ardınca Ali-İmran surəsinin son ayələrini surənin sonunadək oxudu”. Müslim, Əbu Davud və Nəsai də bu hadisə barədə Əli ibn Abdullah ibn Abbasdan hədis rəvayət etmişlər.

İbn Mərdəveyhin Asim ibn Bəhdelədən, onun bəzi yoldaşlarından, Səid ibn Cübeyrdən, İbn Abbasdan rəvayət etdiyi başqa bir hədisə görə, Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) bir gecə gecənin bir hissəsi keçdikdən sonra çölə çıxıb göyə baxmış, bu ayəni surənin sonunadək oxumuşdur: “Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır”. Sonra belə dua etmişdir: “Allahım!

Qəlbimə nur, eşitməmə nur, görməmə nur, sağımda nur, solumda nur, önümdə nur, arxamda nur, üstümdə nur, altımda nur bəxş et və Qiyamət günü mənim nurumu artır”. Bu dua Kureybin İbn Abbasdan (Allah hər ikisindən razı olsun) rəvayət etdiyi səhih rəvayətlərin bəzilərində sabitdir.

Sonra İbn Mərdəveyh və İbn Əbu Hatim Cəfər ibn əl-Muğirədən, Səid ibn Cübeyrdən, İbn Abbasdan rəvayət etmişlər: “Qureyş yəhudilərin yanına gəlib soruşdu: ‘Musa sizə hansı möcüzələrlə gəlmişdi?’ Onlar dedilər: ‘Əsa və baxanlara ağ görünən əl’. Sonra xristianların yanına gəlib soruşdular: ‘İsa sizin aranızda necə idi?’ Onlar dedilər: ‘Anadangəlmə koru və cüzamlı xəstəni sağaldır, ölüləri dirildirdi’.

Sonra Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) yanına gəlib dedilər: ‘Rəbbinə dua et ki, Səfa dağını qızıla çevirsin’. O, Uca Allahdan dua etdi və bu ayə nazil oldu: ‘Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır’”. İbn Mərdəveyhin rəvayətində Peyğəmbərin “Qoy bu barədə düşünsünlər” dediyi bildirilir. Təbərani bu hədisin rəvayətini ayənin əvvəlində vermişdir.

Bu, ayələrin Məkkədə nazil olduğunu göstərir, halbuki məşhur rəyə görə onlar Mədinədə nazil olmuşdur. Buna digər hədis dəlalət edir.

İbn Mərdəveyh belə rəvayət etmişdir: İsmail ibn Əli ibn İsmail bizə, Əhməd ibn Əli əl-Hərrani bizə, Şüca ibn Əşrəs bizə, Həşrəc ibn Nəbata əl-Vasitî Əbu Məkram bizə, əl-Kəlbi — yəni Əbu Cinab — bizə, Əta bizə rəvayət etdi: “Mən, İbn Ömər və Übeyd ibn Ümeyr Aişənin (Allah ondan razı olsun) yanına getdik. Aramızda pərdə var idi. O, dedi: ‘Übeyd, bizi ziyarət etməyə sənə nə mane olur?’ O dedi: ‘Şairin “Az-az ziyarət et ki, sevgin artsın” sözləri’.

İbn Ömər dedi: ‘Bizi burax və Allahın Elçisində gördüyün ən qəribə şeyi bizə danış’. Aişə ağladı və dedi: ‘Onun bütün işləri heyrətamiz idi. Bir gecə yanıma gəldi, dərisi mənim dərimə toxunana qədər yaxınlaşdı, sonra dedi: “Məni burax, Rəbbimə ibadət edim”. Dedim: “Allaha and olsun ki, sənə yaxın olmağı sevirəm, amma Rəbbinə ibadət etməyini də sevirəm”.

O, su qabının yanına gedib dəstəmaz aldı, çox su tökmədi, sonra namaza durdu və saqqalı islanana qədər ağladı. Daha sonra səcdəyə gedib yer islanana qədər ağladı, sonra böyrü üstə uzanıb ağlamağa davam etdi. Bilal sübh namazına çağırmağa gələndə Aişə dedi: “Ey Allahın Elçisi! Allah sənin əvvəlki və sonrakı günahlarını bağışladığı halda səni ağladan nədir?”

O dedi: “Vay sənin halına, Bilal! Bu gecə mənə ‘Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır’ ayəsi nazil olduğu halda, məni ağlamaqdan nə saxlayar?” Sonra dedi: “Bu ayələri oxuyub onlar haqqında düşünməyənə vay olsun!”” Əbd ibn Humeyd bu rəvayəti Əbu Cinab əl-Kəlbidən, Ətadan daha geniş və tam şəkildə nəql etmişdir.

Əbu Hatim ibn Hibban da “Səhih” əsərində eyni məzmunlu rəvayət nəql etmişdir. Abdullah ibn Məhəmməd ibn Əbid-Dünya da “ət-Təfəkkur vəl-İtibar” kitabında onu rəvayət etmişdir.

Sonra İbn Əbid-Dünya belə demişdir: əl-Həsən ibn Əbdüləziz mənə danışdı: Sünəydin Süfyan əs-Səvridən mərfu olaraq belə nəql etdiyini eşitdim: “Ali-İmran surəsinin son ayələrini oxuyub onlar üzərində düşünməyənə vay olsun!” O, barmaqları ilə on ayəni saydı. əl-Həsən ibn Əbdüləziz dedi: Übeyd ibn əs-Saib mənə xəbər verdi ki, əl-Əvzaiyə: “Bu ayələr üzərində təfəkkürün son həddi nədir?” — deyə soruşuldu. O, “Onları anlayaraq oxumaqdır”, — dedi.

İbn Əbid-Dünya belə rəvayət edir: Qasim ibn Haşim bizə, Əli ibn Əyyəş bizə, Əbdürrəhman ibn Süleyman bizə dedi: “əl-Əvzaiyə ayələr üzərində təfəkkürdən hansı ən az payın insana yetərli olduğunu və onu bu təhdiddən xilas edəcəyini soruşdum. O, bir müddət susdu, sonra dedi: ‘Onları anlayaraq oxumaqdır’”.

İbn Mərdəveyh Əbu Hüreyrədən qərib bir hədis də rəvayət etmişdir: Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) hər gecə Ali-İmran surəsinin sonundan on ayə oxuyardı. Bu rəvayətin isnadında olan Məzahir ibn Əsləm zəif ravidir.

əl-Bəğəvinin təfsiri

“Ey Rəbbimiz! Sən Oda saldığın kəsi, əlbəttə, rəzil etmiş olarsan”. Yəni onu alçaltmış olarsan. Bir rəyə görə, onu məhv etmiş olarsan; başqa bir rəyə görə isə rüsvay etmiş olarsan. Uca Allahın “Qonaqlarım barəsində məni rüsvay etməyin” (Hud, 11:78) ayəsi də bu mənadadır.

Əgər deyilərsə ki, Uca Allah “O gün Allah Peyğəmbəri və onunla birlikdə iman gətirənləri rüsvay etməz” (ət-Təhrim, 66:8) buyurmuşdur, halbuki iman əhlindən bəziləri Oda düşəcəklər, həm də “Sən Oda saldığın kəsi, əlbəttə, rəzil etmiş olarsan” deyilmişdir — cavab olaraq deyilər ki, Ənəs və Qatadənin sözlərinə görə, bunun mənası belədir: “Sən Oda əbədi qalmaq üçün daxil etdiyin kəsi rəzil etmiş olarsan”. Səid ibn əl-Müseyyib də bu hökmün oradan çıxmayacaq kəslərə aid olduğunu demişdir.

Ənəs (Allah ondan razı olsun) Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə rəvayət etmişdir: “Allah bir dəstəni Oda daxil edəcək, sonra onları oradan çıxaracaq”. “Zalımların heç bir köməkçisi olmaz”.

“Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, biz imana çağıran bir çağırışçını eşitdik”. İbn Məsud, İbn Abbas (Allah onların hər ikisindən razı olsun) və əksər alimlər onun Məhəmməd (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) olduğunu demişlər. Əl-Qurazi isə onun Quran olduğunu demişdir, çünki hər kəs Peyğəmbərlə görüşə bilməz.

“İmana çağırır”, yəni imana dəvət edirdi. “Rəbbinizə iman gətirin!” — deyirdi. “Biz də iman gətirdik. Ey Rəbbimiz! Günahlarımızı bizə bağışla, təqsirlərimizi bizdən sil və canımızı yaxşılarla birgə al!” Yəni bizi yaxşıların dəstəsinə daxil et.

“O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edərlər”. Əli ibn Əbu Talib, İbn Abbas (Allah onların hər ikisindən razı olsun), ən-Nəxai və Qatadə bu ayənin namaza aid olduğunu demişlər: insan ayaq üstə namaz qılar; buna gücü çatmasa, oturaraq; buna da gücü çatmasa, böyrü üstə qılar.

Əbu Osman Səid ibn İsmail bizə, Əbu Məhəmməd Əbdül-Cəbbar ibn Məhəmməd əl-Cərahî bizə, Əbu əl-Abbas Məhəmməd ibn Əhməd əl-Məhbubi bizə, Əbu İsa Məhəmməd ibn İsa ət-Tirmizi bizə, Hənnad bizə, Vəki bizə, İbrahim ibn Təhman vasitəsilə, Hüseyn əl-Muəllimdən, o da Abdullah ibn Büreydədən rəvayət etdi ki, İmran ibn Hüseyn dedi: “Xəstənin namazı barədə Allahın Elçisindən soruşdum”. O buyurdu: “Ayaq üstə namaz qıl. Buna gücün çatmasa, oturaraq qıl. Buna da gücün çatmasa, böyrü üstə qıl”.

Təfsirçilərin qalanları isə ayənin insanın bütün hallarında zikrə davam etməsi mənasında olduğunu demişlər. Çünki insan adətən bu üç haldan birində olur. Nisa surəsindəki bu ayə də buna bənzəyir: “Namazı bitirdikdən sonra ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edin” (ən-Nisa, 4:103).

“Göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünərlər”. Onlarda olan möcüzəvi yaradılış Allahın qüdrət sahibi, hər şeyi idarə edən və hikmətli bir Yaradan olduğunu göstərir. İbn Övn demişdir: “Təfəkkür qəfləti aradan qaldırır, suyun bitki yetişdirdiyi kimi qəlbdə də Allah qorxusu yaradır. Qəlblər kədərdən daha çox heç nə ilə saflaşmır, təfəkkürdən daha çox heç nə ilə nurlanmır”.

“Ey Rəbbimiz!” Yəni onlar belə deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Sən bunları...” Burada “bunları” ifadəsi yaradılmışlara aiddir, buna görə də qadın cinsində olan “bu” deyil, kişi cinsindəki “bu” işlədilmişdir. “Əbəs yerə” — yəni oyun-oyuncaq və bihudə olaraq deyil.

Əksinə, böyük bir məqsəd üçün yaratmısan. “Əbəs” sözü əvvəlindəki ön qoşmanın ixtisar edilməsi ilə təsirlik halda işlənmişdir; mənası “əbəsliklə” deməkdir. “Sən pak və müqəddəssən! Bizi Odun əzabından qoru!”

“Ey Rəbbimiz! Öz elçilərinin vasitəsi ilə vəd etdiklərini bizə ver”, yəni elçilərinin dili ilə vəd etdiklərini bizə ver. “Qiyamət günü bizi rəzil etmə”, yəni bizə əzab vermə, bizi məhv etmə, rüsvay və alçaltma.

“Şübhəsiz ki, Sən vədinə xilaf çıxmazsan”. Əgər deyilərsə: “Allahın vədinə xilaf çıxmayacağını bildikləri halda ‘Ey Rəbbimiz! Öz elçilərinin vasitəsi ilə vəd etdiklərini bizə ver’ demələrinin mənası nədir?” — cavab olaraq deyilər ki, bu ifadə zahirən dua şəklindədir, mənası isə xəbərdir: “Elçilərinin vasitəsi ilə bizə vəd etdiyini, şübhəsiz ki, verəcəksən”. Bunun təqdiri belədir: “Günahlarımızı bağışla, təqsirlərimizi bizdən sil və Qiyamət günü bizi rəzil etmə ki, elçilərinin dili ilə vəd etdiyin fəzilət və mərhəməti bizə verəsən”.

Başqa bir rəyə görə, bunun mənası belədir: “Ey Rəbbimiz! Bizi Sənin savabına layiq olanlardan et və elçilərinin dili ilə vəd etdiyini onlara verdiyin kəslərdən et”. Çünki onlar həmin kəramətə layiq olduqlarına əmin deyildilər və buna görə Allahdan özlərini ona layiq etməsini diləyirdilər. Bir rəyə görə isə onlar düşmənlər üzərində qələbə vədinin tezləşdirilməsini istəmişlər.

Belə demişdilər: “Vədinə xilaf çıxmayacağını bilirik, lakin Sənin möhlət verməyinə səbrimiz çatmır; düşmənlərimizi tez rüsvay et və bizə onların üzərində qələbə ver”.