رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Аудионы жүктеу мүмкін болмады. Кейінірек қайталап көріңіз.
Олар тіке тұрып, отырып, жамбасынан жатып (әр халде) Алланы еске алады. Сондай-ақ олар көктер мен жердің жаратылуы жайында ойланады да: «Раббымыз! Сен мұны босқа жаратпадың, Сен рәксің, бізді от азабынан сақта!» «Раббымыз! Сен кімді отқа салсаң, расында оны қорладың. Залымдардың еш жәрдемшісі жоқ.» «Раббымыз! Біз: Раббыларыңа иман келтіріңдер (деп) шақырған шақырушыны естіп, иман келтірдік. Раббымыз! Енді күнәларымызды жарылқап, жамандықтарымызды жасыр. Және жақсылармен бірге өлім бер!» «Раббымыз! Бізге елшілеріңе уәде еткендеріңді бер. Сондай-ақ бізді қиямет күні қорлама. Күдіксіз Сен уәдеден айнымайсың» (деп тілейді)
Бұл дұғада Жаратушыны ұлықтап-пәктеу (тасбих) айтылғаннан кейін «бізді сақта» (قِنَا), «кешір» (اغْفِرْ), «өшір» (كَفِّرْ), «дүниеден ал» (تَوَفَّنَا) және «бізге бер» (آتِنَا) деген өтініштер келеді. Құрандағы кешкі әрі түнгі ұлы аяттардың бесеуі.
Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі
Олар Алланың өздеріне иман келтіруді нәсіп еткенін айтып, нығметтің толық болуын сұраған соң, сол үшін сый беруді әрі елшілерінің тілдерімен уәде еткен нәрсесін жүзеге асыруды тіледі. Ол — дүниеде жеңіс пен үстемдікке жету, ал Ақыретте Алланың разылығы мен Жәннатына ие болу. Өйткені Алла Тағала уәдесінен таймайды. Алла олардың дұғасын қабыл етіп, жалбарынған үндерін естіді. Сол себепті олар былай деді:
«Раббымыз! Расында, біз иманға шақырушының: “Раббыларыңа иман келтіріңдер!” — деп шақырғанын естідік» («иманға шақырушы» — Мұхаммед ﷺ, яғни ол адамдарды иманға шақырып, оның негіздері мен тармақтарына ынталандырады).
«Сонда иман келтірдік», яғни оның шақыруына дереу жауап беріп, иманға асықтық. Мұнда олар Алланың өздеріне жасаған игілігін баяндайды, Оның нығметіне қуанады әрі соны уәж етіп, күнәларын кешіруін және жамандықтарын өшіруін сұрайды. Өйткені ізгі істер жамандықтарды жояды. Ал иманды нәсіп еткен Алла оларға толық амандықты да нәсіп етеді.
«Бізді ізгілермен бірге дүниеден ал». Бұл дұға ізгі амалдарды орындауға әрі жамандықтарды тәрк етуге жәрдем сұрауды қамтиды. Құл осылар арқылы ізгілердің қатарынан болады. Сондай-ақ сол ізгі жолда өмірінің соңына дейін табанды болып, берік тұруын тілеуді де қамтиды.
Содан кейін Алла ұғыныс иелерін былай сипаттады: «Олар Алланы түрегеп тұрып та, отырып та, жамбастап жатып та еске алады». Бұл олардың барлық хәлдегі зікір түрлерін — тілмен айтылатын әрі жүрекпен жасалатын зікірді қамтиды. Сондай-ақ намазды түрегеп оқу, оған шамасы келмесе отырып оқу, оған да шамасы келмесе жамбастап оқу осыған кіреді. Олар «көктер мен жердің жаратылысы жайында ой жүгіртеді», яғни жаратылыстың мақсатын түсінуге жетелейтін дәлелдерді байқау үшін ойлайды.
Бұдан ой жүгіртудің Алланы таныған жақын құлдарға тән құлшылық екені көрінеді. Олар жаратылыстарға ой жүгірткенде, Алланың бұларды босқа жаратпағанын түсініп: «Раббымыз! Сен мұны бекер жаратпадың. Сен Өзіңе лайық емес сипаттардың бәрінен пәксің», — дейді.
Керісінше, Ол бұларды ақиқатпен әрі ақиқат үшін жаратқан, олар ақиқатқа толы.
«Бізді от азабынан сақта», яғни жаман істерден қорғап, ізгі амалдарды жасауға жәрдем бер. Сонда сол арқылы оттан құтылуға қол жеткіземіз. Бұл тілек Жәннатты сұрауды да қамтиды, өйткені Алла оларды от азабынан сақтаса, Жәннатқа кіргізеді. Алайда жүректерінде қорқыныш басым болғандықтан, олар өздері үшін ең маңызды нәрсені Алладан тіледі:
«Раббымыз! Сен кімді отқа кіргізсең, оны қор қылдың». Яғни ол Алланың, періштелерінің және сүйікті құлдарының наразылығына ұшырап, құтылу да, құтқарушы табу да мүмкін емес масқаралыққа тап болады. Сондықтан: «Залымдардың ешбір жәрдемшісі жоқ», — деді.
Олар Алланың азабынан құтқарып алатын жәрдемшілер таппайды. Бұл олардың отқа өз зұлымдықтары себепті кіргеніне дәлел болады.
Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі
Содан кейін олар: «Раббымыз! Сен кімді отқа кіргізсең, оны қор қылдың», — деді. Яғни оны қорлап, жиналғандардың алдында масқаралығын жария еттің.
«Залымдардың ешбір жәрдемшісі жоқ», яғни Қиямет күні оларды Сенен қорғайтын да, оларға қатысты қалауыңнан қашып құтылатын да ешкім болмайды.
«Раббымыз! Расында, біз иманға шақырушының шақырғанын естідік», яғни иманға шақыратын дағуатшыны естідік; ол — Елші ﷺ. «Раббыларыңа иман келтіріңдер!» Сонда біз иман келтірдік», яғни: «Раббыларыңа иман келтіріңдер», — деді, біз оның шақыруына жауап беріп, соңынан ердік.
«Раббымыз! Енді күнәларымызды кешір», яғни Сенің Пайғамбарыңа иман келтіріп, оған ілескеніміз үшін күнәларымызды кешіріп, жасыра гөр. «Жамандықтарымызды өшір», яғни біз бен Сенің арамыздағы жамандықтарымызды. «Бізді ізгілермен бірге дүниеден ал», яғни бізді ізгі құлдарыңа қос.
Содан кейін Алла Тағала ұғыныс иелерін сипаттап: «Олар Алланы түрегеп тұрып та, отырып та, жамбастап жатып та еске алады», — деді. Бұған Имран ибн Хусайннан (Алла оған разы болсын) «Сахих әл-Бұхарида» риуаят етілген хадис дәлел болады. Алла Елшісі ﷺ оған: «Түрегеп намаз оқы. Егер шамам келмесе, отырып оқы.
Егер оған да шамаң келмесе, жамбастап оқы», — деген. Яғни олар ешбір жағдайда Алланы еске алуды үзбейді: жүрегімен, ішкі сезімімен және тілдерімен зікір етеді.
«Көктер мен жердің жаратылысы жайында ой жүгіртеді», яғни олардағы Жаратушының ұлылығы мен құдіретіне, білімі мен хикметіне, қалауына және мейіріміне дәлел болатын даналықтарды түсінеді. Әбу Сүлейман әд-Дарани: «Үйімнен шықсам, көзім түскен әр нәрседен Алланың маған берген нығметін немесе одан алатын ғибратты көремін», — деген. Мұны Ибн Әби әд-Дүния «Ой жүгірту мен ғибрат алу» кітабында риуаят еткен.
Хасан әл-Басри: «Бір сағат ой жүгірту — бір түн құлшылық етуден артық», — деген. Әл-Фудайл жеткізгендей, Хасан: «Ой жүгірту — саған ізгі істерің мен жамандықтарыңды көрсететін айна», — деген. Суфиян ибн Уяйна: «Ой жүгірту — жүрегіңе кіретін нұр», — деген. Ол мына өлең жолын да жиі айтатын: «Адамның ойы болса, әр нәрседен Өзіне ғибрат табады».
Иса (оған Алланың сәлемі болсын): «Сөзі зікір, үнсіздігі ой жүгірту, көзқарасы ғибрат болған адамға сүйінші», — деген. Хаким Лұқман: «Ұзақ уақыт оңаша қалу ойға жетелейді, ал ойдың ұзақтығы Жәннат есігін қағудың белгісі», — деген. Уәһб ибн Мунаббиһ: «Адам ұзақ ойланса, түсінікке жетеді; түсінген адам білім алады; білім алған адам амал етеді», — деген.
Омар ибн Абд әл-Азиз: «Алланы еске алып сөйлеу жақсы, ал Алланың нығметтері жайында ой жүгірту — құлшылықтың ең абзалы», — деген. Мұғис әл-Асуад: «Қабірлерге күн сайын барып, ойларыңды жаңартыңдар. Қияметтегі жиналу орнын жүректеріңмен елестетіңдер. Екі топтың — Жәннатқа не Тозаққа қарай бет алғандарын көріңдер.
Жүректерің мен тәндеріңе Тозақтың еске алынуын, оның шоқпарлары мен қабаттарын сіңіріңдер», — дейтін. Ол мұны айтқанда, жылап, серіктерінің арасынан ес-түссіз күйде көтеріп әкетілетін.
Абдулла ибн әл-Мубарак: «Бір адам зират пен қоқыс үйіндісінің жанындағы монахтың қасынан өтіп бара жатып, оны шақырды да: “Уа, монах! Сенің қасыңда дүниенің екі қазынасы бар, екеуінде де ғибрат бар: біріншісі — адамдардың сүйектері, екіншісі — мал-мүлік қазынасы”, — деді», — деп жеткізген.
Ибн Омар жүрегін тексергісі келгенде, қираған үйге келіп, есігінің алдында тұрып, мұңды дауыспен: «Оның тұрғындары қайда?» — деп сұрайтын. Содан кейін өзіне қарап: «Оның Өзінен басқа барлық нәрсе жойылады», — дейтін. Ибн Аббас: «Ойы сергек күйде оқылған екі ракағат намаз — жүрек ғапыл болған түнгі құлшылықтан артық», — деген.
Хасан: «Уа, Адам баласы! Қарыныңның үштен бірін тамаққа, үштен бірін суға арна, қалған үштен бірін ойлануға дем алу үшін бос қалдыр», — деген. Кейбір хакімдер: «Кім дүниеге ғибрат алмай қараса, жүрегінің көруі сол ғапылдығына қарай тұмшаланады», — деген. Бишр ибн әл-Харис әл-Хафи: «Адамдар Алланың ұлылығы жайында ой жүгіртсе, Оған қарсы келмес еді», — деген.
Хасан Әмір ибн Қайс арқылы: «Мен Пайғамбардың ﷺ бір, екі немесе үш сахабасынан: “Иманның шуағы немесе иман нұры — ой жүгірту”, — дегендерін естідім», — деп риуаят еткен. Иса (оған Алланың сәлемі болсын): «Уа, әлсіз Адам баласы! Қай жерде болсаң да, Алладан қорық. Дүниеде жолаушы бол, мешіттерді мекен ет, көзіңді жылауға, тәніңді сабырға, жүрегіңді ойға үйрет. Ертеңгі күннің ризығына алаңдама», — деген.
Мүміндердің әміршісі Омар ибн Абд әл-Азиз (Алла оған разы болсын) бір күні серіктерінің арасында жылап отырды. Мұның себебін сұрағанда: «Дүние, оның ләззаттары мен құмарлықтары туралы ойландым. Содан осы дүниенің өзінен оның ақыры туралы ғибрат алдым: құмарлықтары біте салысымен, олардың дәмін ащысы бұзады. Егер ғибрат алушыға бұл дүниенің өзінде ғибрат болмаса, онда ойланатын адамға насихат бар», — деді.
Ибн Әби әд-Дүния Хусайн ибн Абд әр-Рахманның мына өлеңін келтіреді:
«Мүміннің серуені — ой жүгірту, Мүміннің ләззаты — ғибрат алу. Жалғыз Аллаға мадақ айтамыз, Бәріміз де қауіп-қатер үстіндеміз. Қаперсіз жанның ғұмыры өтіп жатыр, Ал өзі оны сезбейді. Кезінде армандардан да артық болып көрінген, Көркем жайнаған өмір бар еді.
Бұлақтың сылдыры мен ағаштың саясы, Өсімдіктердің қуанышы мен жемістің тәттілігі. Оны да, оның иелерін де заманның тез өзгерісі өзгертті. Жалғыз Аллаға мадақ айтамыз, Мұнда ғибрат бар екені анық. Егер ғибрат алса, мұнда ақыл иесіне ғибрат бар».
Алла Өзінің болмысына, сипаттарына, шариғатына, тағдырына және белгілеріне дәлел болатын жаратылыстарынан ғибрат алмайтындарды айыптап: «Көктер мен жердегі қаншама белгілердің қасынан олар теріс айналып өтеді! Олардың көбі Аллаға серік қосқан күйде ғана иман келтіреді», — деген. Ал мүмін құлдарын: «Олар Алланы түрегеп тұрып та, отырып та, жамбастап жатып та еске алады және көктер мен жердің жаратылысы жайында ой жүгіртеді», — деп мақтаған. Олар: «Раббымыз!
Сен мұны бекер жаратпадың», — дейді. Яғни бұл жаратылысты босқа емес, ақиқатпен жараттың: жамандық істегендерді істегендері үшін, ал жақсылық жасағандарды ең жақсы сыймен қайтару үшін жараттың. Содан кейін босқа жаратудан әрі жалған нәрсені жасаудан Оны пәктеп: «Сен пәксің!» — дейді. Яғни Сен бір нәрсені бекер жаратудан пәксің.
«Бізді от азабынан сақта», яғни жаратылысты ақиқат пен әділдік үшін жаратқан, кемшілік пен айыптан, бекершіліктен пәк болған Иеміз! Құдіретің мен күшің арқылы бізді Тозақ азабынан сақта, Өзің разы болатын амалдарды жасауға бейімде. Бізді игі істерге сәтті етіп, сол арқылы нығметтер Жәннатына жол көрсет және ауыр азабыңнан қорға.
«Раббымыз! Сен кімді отқа кіргізсең, оны қор қылдың». Яғни оны қорлап, масқара еттің. Кейбіреулер: «Оны құрдымға жібердің», — деген; ал тағы біреулер: «Абыройын төктің», — деп түсіндірген. Бұған Алланың: «Қонақтарымның алдында мені ұятқа қалдырма», — деген сөзі дәлел («Һуд» сүресі, 78-аят).
Егер: «Алла Тағала: “Қиямет күні Алла пайғамбарды және онымен бірге иман келтіргендерді қор қылмайды”, — деген. Ал иман иелерінің кейбірі отқа кіреді. Сонда “Сен кімді отқа кіргізсең, оны қор қылдың” деген сөзді қалай түсінеміз?» — деп сұралса, Анас пен Қатада: «Мұндағы мағына — кімді отта мәңгі қалдырсаң, соны қор қылдың», — деген. Сағид ибн әл-Мусайяб бұл тек одан шықпайтын адамға қатысты екенін айтқан.
Анас (Алла оған разы болсын) Пайғамбардан ﷺ Алланың бір топ адамды Тозаққа кіргізіп, кейін одан шығаратыны туралы риуаят еткен. «Залымдардың еш жәрдемшісі жоқ».
«Раббымыз! Расында, біз иманға шақырушыны естідік», яғни Мұхаммедті ﷺ. Мұны Абдулла ибн Масғуд пен Ибн Аббас (Алла екеуіне разы болсын) және көптеген ғалымдар айтқан. Әл-Құрази: «Бұл — Құран. Өйткені әркім Пайғамбармен кездескен емес», — деген.
«Иманға шақырып: “Раббыларыңа иман келтіріңдер!” — деді. Біз иман келтірдік. Раббымыз! Енді күнәларымызды кешір, жамандықтарымызды өшір әрі бізді ізгілермен бірге дүниеден ал». Яғни бізді ізгілердің қатарында ете гөр.
«Алланы түрегеп тұрып та, отырып та, жамбастап жатып та еске алатындар...» Әли ибн Әбу Талиб, Ибн Аббас (Алла екеуіне разы болсын), ән-Нахағи және Қатада: «Бұл намазға қатысты: адам түрегеп намаз оқиды, шамасы келмесе отырып, оған да шамасы келмесе жамбастап оқиды», — деген.
Әбу Осман Сағид ибн Исмаил әд-Дабби бізге риуаят етіп, Әбу Мұхаммед Абд әл-Жаббар ибн Мұхаммед әл-Жирахи арқылы, Әбу әл-Аббас Мұхаммед ибн Ахмад әл-Махбуби бізге жеткізген; ол Әбу Иса Мұхаммед ибн Иса әт-Тирмизиден, ол Һаннадтан, ол Уакиғтан, Ибраһим ибн Тахманнан, Хусайн әл-Муғаллимнен, Абдулла ибн Бурайдадан, ал ол Имран ибн Хусайннан риуаят етеді: Имран Алла Елшісінен ﷺ науқастың намазы туралы сұрады. Ол: «Түрегеп оқы. Егер шамам келмесе, отырып оқы. Егер оған да шамам келмесе, жамбастап оқы», — деді.
Ал басқа тәпсіршілер бұл аятта барлық жағдайда Алланы үздіксіз еске алу көзделген, өйткені адам осы үш қалыптың бірінде ғана болады, деген. Бұған «Ниса» сүресіндегі: «Намазды аяқтаған соң, Алланы түрегеп тұрып та, отырып та, жамбастап жатып та еске алыңдар» деген аят ұқсайды («Ниса» сүресі, 103-аят).
«Көктер мен жердің жаратылысы жайында ой жүгіртеді» — олардағы керемет жаратылыстарды байқау арқылы Алланың құдіретін танып, олардың Жаратушысы, құдіретті, бәрін басқарушы әрі хикмет Иесі бар екенін білу үшін. Ибн Аун: «Ой жүгірту ғапылдықты кетіріп, жүректе қорқыныш тудырады, су өсімдіктердің өсуіне себеп болғандай. Жүректерді қайғыдан артық ешнәрсе тазартпайды, ал ой жүгіртуден артық ешнәрсе нұрландырмайды», — деген.
«Раббымыз», яғни олар: «Раббымыз», — деп айтады. «Сен мұны жараттың...» Бұл сөз жаратылыстың бәріне қатысты айтылғандықтан, арабшада әйел текті нұсқа емес, ер текті ишара есімдігі қолданылған. «Бекер» — ойын-сауық, бос нәрсе деген мағынада.
Алла мұны ұлы іс үшін жаратты; «бекер» сөзі жалғаулықтың жасырын түрде түсірілуі нәтижесінде табыс септігінде келген, яғни «бекерлікпен» деген мағынаны береді. «Сен пәксің! Бізді от азабынан сақта!»
«Раббымыз! Елшілеріңе уәде еткендеріңді бізге бер», яғни елшілеріңнің тілдерімен уәде еткен нәрсені. «Бізді қор қылма», яғни азаптама, құрдымға жіберме, масқаралама әрі қорлама. «Қиямет күні. Расында, Сен уәдеден таймайсың».
Егер: «Алланың уәдеден таймайтынын білген бола тұра, олардың “Раббымыз! Елшілеріңе уәде еткендеріңді бізге бер” деуінің мәні неде?» — деп сұралса, былай жауап беріледі: дұға түрінде айтылғанымен, мағынасы — хабарлау, яғни «Елшілерің арқылы уәде еткеніңді бізге міндетті түрде бер». Мұның толық мағынасы: «Күнәларымызды кешір, жамандықтарымызды өшір, Қиямет күні бізді қор қылма», — дегеннен кейін, елшілеріңнің тілдерімен уәде еткен артықшылық пен рақымға бізді жеткіз. Тағы бір түсіндірмеде: «Раббымыз!
Бізді Өзіңнің сыйыңа лайық болып, елшілеріңнің тілдерімен уәде еткен нәрсеге ие болатындардың қатарынан ете гөр», — деп тіледі. Өйткені олар өздерінің мұндай құрметке лайық екеніне кәміл сенбегендіктен, Алладан сол құрметке лайық етуді сұрады. Тағы бір пікір бойынша, олар жауларға қарсы жеңіс туралы уәденің тез орындалуын тіледі. «Уәдеңнен таймайтыныңды білеміз, бірақ Сенің сабырлылығыңа шыдай алмаймыз. Олардың қор болуын тездетіп, бізге қарсы жеңіс бер», — деді.
Әл-Бағауидің тәпсірі
«Раббымыз! Сен кімді отқа кіргізсең, оны қор қылдың», яғни қорладың. Кейбіреулер: «Құрдымға жібердің», — десе, басқалары: «Абыройын төктің», — деген. Бұған Алланың: «Қонақтарымның алдында мені ұятқа қалдырма», — деген сөзі дәлел («Һуд» сүресі, 78-аят).
Егер: «Алла Тағала: “Қиямет күні Алла пайғамбарды және онымен бірге иман келтіргендерді қор қылмайды”, — деді. Ал иман келтіргендердің кейбірі отқа кіреді. Сондай-ақ: “Сен кімді отқа кіргізсең, оны қор қылдың”, — деді. Бұл қалай үйлеседі?» — деп сұралса, Анас пен Қатада: «Мағынасы: кімді отта мәңгі қалдырсаң, соны қор қылдың», — деп түсіндірген.
Сағид ибн әл-Мусайяб: «Бұл оттан шықпайтын адамға ғана қатысты», — деген. Анас (Алла оған разы болсын) Пайғамбардан ﷺ Алланың кейбір адамдарды отқа кіргізіп, кейін одан шығаратынын риуаят еткен. «Залымдардың еш жәрдемшісі жоқ».
«Раббымыз! Расында, біз иманға шақырушыны естідік» — мұндағы шақырушы Мұхаммед ﷺ. Мұны Абдулла ибн Масғуд пен Ибн Аббас (Алла екеуіне разы болсын), сондай-ақ көпшілік ғалым айтқан. Әл-Құрази: «Бұл — Құран, өйткені әркім Пайғамбармен кездесе бермейді», — деген.
«Иманға шақырып», яғни иманға қарай үндейді. «Раббыларыңа иман келтіріңдер!» Сонда иман келтірдік. Раббымыз! Күнәларымызды кешір, жамандықтарымызды өшір әрі бізді ізгілермен бірге дүниеден ал», яғни ізгілердің қатарында ете гөр.
«Олар Алланы түрегеп тұрып та, отырып та, жамбастап жатып та еске алады». Әли ибн Әбу Талиб, Ибн Аббас (Алла екеуіне разы болсын), ән-Нахағи мен Қатада: «Бұл намаз туралы: адам түрегеп оқиды, шамасы келмесе отырып, ал оған да шамасы келмесе жамбастап оқиды», — деген.
Әбу Осман Сағид ибн Исмаил әд-Дабби бізге хабар берді; оған Әбу Мұхаммед Абд әл-Жаббар ибн Мұхаммед әл-Жирахи хабар берген; оған Әбу әл-Аббас Мұхаммед ибн Ахмад әл-Махбуби хабар берді; оған Әбу Иса Мұхаммед ибн Иса әт-Тирмизи хабар берді; оған Һаннад, оған Уакиғ, оған Ибраһим ибн Тахман, оған Хусайн әл-Муғаллим, оған Абдулла ибн Бурайда, ал оған Имран ибн Хусайн хабар берген. Имран: «Алла Елшісінен ﷺ науқастың намазы туралы сұрадым», — дейді. Ол: «Түрегеп оқы. Егер шамам келмесе, отырып оқы. Егер оған да шамам келмесе, жамбастап оқы», — деді.
Басқа тәпсіршілер: «Мұнда барлық жағдайда зікірді үзбей айту көзделеді, өйткені адам осы үш қалыптың бірінен сирек шығады», — деген. Бұған «Ниса» сүресіндегі: «Намазды аяқтаған соң, Алланы түрегеп тұрып та, отырып та, жамбастап жатып та еске алыңдар» деген сөз ұқсайды («Ниса» сүресі, 103-аят).
«Көктер мен жердің жаратылысы жайында ой жүгіртеді» — олардың ішіндегі ғажайып жаратылыстарға қарап, Алланың құдіретін танып, бұлардың Жаратушысы бар екенін, Оның құдіретті, барлығын реттеуші әрі хикмет иесі екенін білу үшін. Ибн Аун: «Ой жүгірту ғапылдықты жояды әрі жүректе қорқыныш тудырады, су өсімдіктің өсуіне себеп болғандай. Жүректерді қайғыдан артық ешнәрсе тазартпайды, ал ой жүгіртуден артық ешнәрсе нұрландырмайды», — деген.
«Раббымыз», яғни олар: «Раббымыз», — деп айтады. «Сен мұны жараттың». Бұл сөз бүкіл жаратылысқа қатысты айтылғандықтан, араб тілінде әйел текті есімдік емес, ер текті ишара есімдігі қолданылған. «Бекер» — ойын-сауық әрі бос нәрсе деген мағынада, керісінше, Сен оны ұлы іс үшін жараттың.
«Бекер» сөзі жалғаулықты алып тастау арқылы табыс септігіне қойылған, яғни «бекерлікпен» дегенді білдіреді. «Сен пәксің! Бізді от азабынан сақта!»
«Раббымыз! Елшілеріңе уәде еткендеріңді бізге бер», яғни елшілеріңнің тілдерімен уәде еткен нәрсеңді. «Бізді қор қылма», яғни азаптама, құрдымға жіберме, абыройымызды төкпе әрі қорлама. «Қиямет күні. Расында, Сен уәдеңнен таймайсың».
Егер: «Олар Алланың уәдеден таймайтынын біле тұра, неге “Раббымыз! Елшілеріңе уәде еткендеріңді бізге бер” деп сұрады?» — делінсе, былай жауап беріледі: бұл сөзінің түрі — дұға, ал мағынасы — хабар; яғни «Елшілерің арқылы уәде еткен нәрсеңді бізге міндетті түрде бер». Оның мағынасы: «Күнәларымызды кешір, жамандықтарымызды өшір, Қиямет күні бізді қор қылма, әрі елшілерің арқылы уәде еткен артықшылық пен рақымға бізді жеткіз». Тағы бір пікір бойынша, олар: «Раббымыз!
Бізді Өзіңнің сыйыңа лайық болып, елшілерің арқылы уәде еткен нәрсені алатындардың қатарынан ете гөр», — деді. Өйткені олар мұндай құрметке лайық екендеріне сенімді болмағандықтан, Алладан сол құрметке лайық етуді сұрады. Басқа пікір бойынша, олар жауларға қарсы жеңіс туралы уәденің тез орындалуын тіледі. Олар: «Сенің уәдеңнен таймайтыныңды білеміз, бірақ сабырлығыңа шыдай алмаймыз. Олардың қор болуын тездетіп, бізге қарсы жеңіс бер», — деді.
«Сахих әл-Бұхари» (№ 4569) мен «Сахих Муслимде» (№ 256) риуаят етілгендей, Мұхаммед пайғамбар ﷺ түнгі намазға (тәһәжжүдке) тұру үшін оянған сайын осы он аятты оқитын.