ઈમાનવાળાઓની મૌલિક દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

જ્યારે તેમણે ઈમાનની તૌફીક આપવા બદલ અલ્લાહનો ઉલ્લેખ કર્યો અને સંપૂર્ણ કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે તેને માધ્યમ બનાવીને તેની પાસે વિનંતી કરી, ત્યારે તેમણે તેના બદલામાં પ્રતિફળ માગ્યું અને એવી વિનંતી કરી કે તે પોતાના રસૂલોની જીભે તેમને આપેલું વચન પૂરું કરે: દુનિયામાં વિજય અને પ્રભુત્વનું, અને આખિરતમાં અલ્લાહની પ્રસન્નતા તથા તેની જન્નત પ્રાપ્ત કરવાનું. નિઃશંક, અલ્લાહ વચન ભંગ કરતો નથી. અલ્લાહે તેમની દુઆનો જવાબ આપ્યો અને તેમની આજીજી સ્વીકારી. તેથી કહ્યું:

“હે અમારા પાલનહાર! અમે એક પોકારનારને ઈમાન તરફ પોકારતો સાંભળ્યો.” તે મુહમ્મદ ﷺ છે; એટલે કે તેઓ લોકોને ઈમાન તરફ બોલાવે છે અને તેના મૂળભૂત તથા શાખાકીય ઉપદેશો પ્રત્યે તેમને પ્રોત્સાહિત કરે છે. “તો અમે ઈમાન લાવ્યા”—એટલે અમે તરત તેમની હાકલનો જવાબ આપ્યો અને ઝડપથી ઈમાન તરફ આગળ વધ્યા.

આમાં તેઓ પોતાના પર અલ્લાહની કૃપાનો સ્વીકાર કરે છે, તેની બક્ષિસ પર ગૌરવ અનુભવે છે અને તેને આ માધ્યમથી વિનંતી કરે છે કે તે તેમનાં પાપો માફ કરે અને તેમની ભૂલો દૂર કરે; કારણ કે સારા કાર્યો ખરાબ કાર્યોને દૂર કરે છે. જેણે તેમને ઈમાનની કૃપા આપી છે, તે તેમને સંપૂર્ણ સલામતીની કૃપા પણ આપશે. “અને અમને સદાચારી લોકો સાથે મૃત્યુ આપ.” આ દુઆમાં સારા કામ કરવાની અને ખરાબ કામો છોડવાની તૌફીક માગવામાં આવી છે; તેના દ્વારા બંદો સદાચારી બને છે.

તેમાં આ માર્ગ પર ચાલુ રહેવાની અને મૃત્યુ સુધી અડગ રહેવાની પણ વિનંતી છે.

પછી અલ્લાહે બુદ્ધિશાળી લોકોને વર્ણવ્યા કે તેઓ “અલ્લાહનું સ્મરણ કરે છે”—દરેક સ્થિતિમાં: “ઊભા, બેઠા અને પોતાની પડખે પડેલા.” આમાં બોલીથી તથા હૃદયથી કરવામાં આવતા સ્મરણના બધા પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ઊભા રહીને નમાઝ પઢવી પણ સામેલ છે; જો તેમ ન કરી શકે તો બેસીને, અને જો તેમ પણ ન કરી શકે તો પડખે પઢે. તેઓ “આકાશો અને ધરતીના સર્જન અંગે ચિંતન કરે છે”—એટલે તે બંનેથી સર્જન પાછળનો હેતુ સમજવા માટે દલીલ મેળવે છે.

આથી જણાય છે કે ચિંતન કરવું અલ્લાહના જ્ઞાની અને તેને ઓળખતા વલીઓના ગુણોમાંની એક ઇબાદત છે. જ્યારે તેઓ તેના સર્જન અંગે ચિંતન કરે છે, ત્યારે જાણે છે કે અલ્લાહે તેને નિરર્થક બનાવ્યું નથી. તેથી કહે છે: “હે અમારા પાલનહાર! તેં આ બધું નિરર્થક બનાવ્યું નથી.

તું પવિત્ર છે”—તારી મહાનતાને અનુરૂપ ન હોય તેવી દરેક બાબતથી તું પવિત્ર છે. પરંતુ તેં તેને સત્ય સાથે અને સત્યના હેતુથી બનાવ્યું છે, અને તે સત્યથી ભરેલું છે. “તો અમને આગની યાતનાથી બચાવ”—એટલે અમને પાપોથી બચાવીને અને સદ્કર્મો કરવાની તૌફીક આપીને, જેથી અમે આગથી મુક્તિ મેળવી શકીએ. આમાં જન્નત માગવાનો અર્થ પણ સમાયેલો છે, કારણ કે અલ્લાહ તેમને આગની યાતનાથી બચાવશે તો તેઓ જન્નત પામશે.

પરંતુ તેમના હૃદયોમાં ભય રહેલો હોવાથી તેમણે અલ્લાહને પોતાની સૌથી મહત્ત્વની બાબત માટે દુઆ કરી.

“હે અમારા પાલનહાર! તું જેને આગમાં દાખલ કરે, તેને ખરેખર અપમાનિત કર્યો.” એટલે કે તે અલ્લાહ, તેના ફરિશ્તાઓ અને તેના વલીઓના રોષને પાત્ર બને છે અને એવી બદનામીમાં પડે છે જેમાંથી છૂટકો કે બચાવનાર કોઈ નથી. તેથી કહ્યું: “અને અત્યાચારીઓ માટે કોઈ મદદગાર નથી”—એવા કોઈ મદદગાર નથી જે તેમને તેની યાતનામાંથી છોડાવી શકે. આ વાતમાં સંકેત છે કે તેઓ પોતાના અત્યાચારને કારણે તેમાં દાખલ થયા છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

પછી તેઓ કહે છે: “હે અમારા પાલનહાર! તું જેને આગમાં દાખલ કરે, તેને ખરેખર અપમાનિત કર્યો”—એટલે તેને હલકો કર્યો અને ભેગા થવાના મેદાનમાં તેની બદનામી જાહેર કરી. “અને અત્યાચારીઓ માટે કોઈ મદદગાર નથી”—એટલે કયામતના દિવસે તેમના માટે તારી પાસેથી બચાવનાર કોઈ નહીં હોય અને તું તેમના માટે જે નક્કી કર્યું છે તેનાથી તેઓ છટકી શકશે નહીં.

“હે અમારા પાલનહાર! અમે એક પોકારનારને ઈમાન તરફ પોકારતો સાંભળ્યો”—એટલે ઈમાન તરફ બોલાવનાર; તે રસૂલ ﷺ છે. “કે પોતાના પાલનહાર પર ઈમાન લાવો, તો અમે ઈમાન લાવ્યા”—એટલે કે તે કહે છે: “તમારા પાલનહાર પર ઈમાન લાવો,” અને અમે તેની હાકલનો જવાબ આપ્યો તથા તેનું અનુસરણ કર્યું. “હે અમારા પાલનહાર!

અમારાં પાપો માફ કર”—એટલે અમારા ઈમાન અને તારા નબીના અનુસરણના કારણે અમારાં પાપો માફ કર, એટલે કે તેમને ઢાંકી દે. “અને અમારી ભૂલો અમારાથી દૂર કર”—એટલે અમારી અને તારી વચ્ચે જે પાપો છે તે દૂર કર. “અને અમને સદાચારી લોકો સાથે મૃત્યુ આપ”—એટલે અમને સદાચારી લોકોમાં સામેલ કર.

પછી અલ્લાહે બુદ્ધિશાળી લોકોનું વર્ણન કર્યું: “જેઓ ઊભા, બેઠા અને પોતાની પડખે પડેલા અલ્લાહનું સ્મરણ કરે છે.” સહિહ અલ-બુખારીમાં ઇમરાન બિન હુસૈન (રઝિ.) થી પ્રમાણિત છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: “ઊભા રહીને નમાઝ પઢો; જો ન કરી શકો તો બેસીને, અને જો ન કરી શકો તો પડખે.” અર્થાત્ તેઓ દરેક સ્થિતિમાં પોતાના હૃદય, અંતરાત્મા અને જીભથી અલ્લાહના સ્મરણથી વિરામ લેતા નથી.

“અને આકાશો તથા ધરતીના સર્જન અંગે ચિંતન કરે છે”—એટલે તેમાં રહેલી એવી હિકમતો સમજે છે, જે સર્જનહારની મહાનતા, શક્તિ, જ્ઞાન, હિકમત, પસંદગી અને દયા દર્શાવે છે. શૈખ અબૂ સુલેમાન અદ્દારાની કહેતા: “હું ઘરની બહાર નીકળું છું તો મારી નજર જે વસ્તુ પર પડે છે, તેમાં મને અલ્લાહની કોઈ બક્ષિસ અથવા મારા માટે કોઈ બોધપાઠ દેખાય છે.” આ વાત ઇબ્ન અબી અદ્દુન્યાએ પોતાની “અત્તફક્કુર વલ ઇતિબાર” નામની કિતાબમાં નોંધેલી છે.

હસન અલ-બસરીએ કહ્યું: “એક ઘડીનું ચિંતન, બેદરકારીથી કરેલી આખી રાતની ઇબાદત કરતાં ઉત્તમ છે.” ફુદૈલે કહ્યું: “હસન કહેતા: ચિંતન એક અરીસો છે, જે તને તારા સદ્કર્મો અને દુષ્કર્મો બતાવે છે.” સુફયાન બિન ઉયૈનાએ કહ્યું: “ચિંતન એ પ્રકાશ છે, જે તારા હૃદયમાં પ્રવેશે છે.” તેઓ ક્યારેક આ પંક્તિ પણ કહેતા: “જ્યારે મનુષ્ય વિચારશીલ હોય, ત્યારે દરેક વસ્તુમાં તેના માટે બોધપાઠ હોય છે.”

ઈસા (અ. સ.) એ કહ્યું: “સૌભાગ્યશાળી છે તે, જેની વાણી સ્મરણ હોય, મૌન ચિંતન હોય અને દૃષ્ટિ બોધપાઠ હોય.” હકીમ લુકમાન કહેતા: “લાંબો એકાંત ચિંતનને પ્રેરણા આપે છે, અને લાંબું ચિંતન જન્નતના દ્વાર પર પહોંચવાનો માર્ગ છે.” વહબ બિન મુનબ્બિહ કહેતા: “કોઈ વ્યક્તિએ લાંબું ચિંતન કર્યું હોય તો તે જરૂર સમજ્યો છે; અને જેણે સમજ્યું હોય તેણે જ્ઞાન મેળવ્યું છે; અને જેણે જ્ઞાન મેળવ્યું હોય તેણે તેના પ્રમાણે અમલ કર્યો છે.”

ઉમર બિન અબ્દુલ અઝીઝ કહેતા: “અલ્લાહનો ઉલ્લેખ કરતી વાત સારી છે, પરંતુ અલ્લાહની બક્ષિસો અંગે ચિંતન કરવું સૌથી ઉત્તમ ઇબાદત છે.” મુગીસ અલ-અસવદ કહેતા: “દરરોજ કબરોની મુલાકાત લો, જેથી તમને ચિંતન થાય; તમારા હૃદયથી હશરના મેદાનને નિહાળો; જન્નત કે આગ તરફ જતા બંને સમૂહોને જુઓ; અને આગ, તેના હથોડા તથા તેના સ્તરોનું સ્મરણ તમારા હૃદય અને શરીરમાં ઉતારો.” આ સમયે તેઓ એટલા રડતા કે બેભાન થઈને પોતાના સાથીઓ વચ્ચે પડી જતા.

અબ્દુલ્લાહ બિન મુબારકે કહ્યું: “એક માણસ કબ્રસ્તાન અને કચરાના ઢગલા પાસે રહેતા સાધુ પાસેથી પસાર થયો. સાધુએ તેને બોલાવીને કહ્યું: ‘હે સાધુ! તારી પાસે દુનિયાના બે ખજાના છે, જેમાંથી તું બોધપાઠ લઈ શકે છે: માણસોનો ખજાનો અને સંપત્તિનો ખજાનો.’” ઇબ્ન ઉમર (રઝિ.)

જ્યારે પોતાના હૃદયની સંભાળ લેવા ઇચ્છતા, ત્યારે કોઈ ખંડેર પાસે જતા અને તેના દરવાજે ઊભા રહીને દુઃખભર્યા અવાજે કહેતા: “તેના રહેવાસીઓ ક્યાં ગયા?” પછી પોતાની જાતને કહેતા: “તેના ચહેરા સિવાય દરેક વસ્તુ નાશ પામવાની છે.” ઇબ્ન અબ્બાસ (રઝિ.) એ કહ્યું: “ચિંતન સાથે પઢેલી બે મધ્યમ રકાત, બેદરકાર હૃદય સાથે આખી રાત ઊભા રહેવા કરતાં ઉત્તમ છે.”

હસન અલ-બસરીએ કહ્યું: “હે આદમના પુત્ર! તારા પેટનો ત્રીજો ભાગ ખાવા માટે, ત્રીજો ભાગ પીવા માટે અને બાકીનો ત્રીજો ભાગ શ્વાસ લેવા તથા ચિંતન કરવા માટે રાખ.” કેટલાક જ્ઞાનીઓએ કહ્યું: “જે વ્યક્તિ બોધપાઠ લીધા વિના દુનિયાને જુએ છે, તેની હૃદયની દૃષ્ટિ એટલી જ બૂઝાઈ જાય છે જેટલી તેની બેદરકારી હોય છે.” બિશ્ર અલ-હાફીએ કહ્યું: “જો લોકો અલ્લાહની મહાનતા અંગે ચિંતન કરે, તો તેની અવજ્ઞા ન કરે.”

હસન અલ-બસરીએ આમિર બિન અબ્દ કૈસના હવાલે કહ્યું: “મેં એક, બે કે ત્રણ નહીં, પરંતુ ઘણા સહાબીઓને કહેતા સાંભળ્યા છે કે ઈમાનનો પ્રકાશ ચિંતન છે.” ઈસા (અ. સ.) એ કહ્યું: “હે નબળા આદમના પુત્ર! તું જ્યાં પણ હોય ત્યાં અલ્લાહથી ડર; દુનિયામાં મહેમાનની જેમ રહેજે, મસ્જિદોને ઘર બનાવજે, તારી આંખોને રડવાની તાલીમ આપજે, શરીરને ધીરજ શીખવજે અને હૃદયને ચિંતન કરાવજે; આવતીકાલના રિઝ્કની ચિંતા ન કર.”

અમીરુલ મોમીનીન ઉમર બિન અબ્દુલ અઝીઝ (રહિ.) એક દિવસ પોતાના સાથીઓ વચ્ચે રડ્યા. તેમને તેનું કારણ પૂછવામાં આવ્યું તો તેમણે કહ્યું: “મેં દુનિયા, તેના સુખો અને તેની ઇચ્છાઓ વિશે વિચાર્યું. પછી તેનાથી જ બોધ લીધો. તેની ઇચ્છાઓ પૂરી થવાની હોય ત્યારે જ તેની કડવાશ તેને બગાડી નાખે છે.

જો તેમાં બોધ લેનાર માટે બોધ ન હોય, તો પણ તેમાં યાદ રાખનાર માટે ઉપદેશો તો છે જ.”

ઇબ્ન અબી અદ્દુન્યાએ કહ્યું: હુસૈન બિન અબ્દુર રહમાનએ મને આ કવિતા સંભળાવી: “ઈમાનવાળાની મોજ ચિંતન છે, ઈમાનવાળાનો આનંદ બોધપાઠ છે. અમે એકલા અલ્લાહની પ્રશંસા કરીએ છીએ; દરેક જણ જોખમમાં છે. કેટલાય બેદરકારોનું જીવન વીતી ગયું, છતાં તેમને ખબર પણ ન પડી. કેટલુંક જીવન ઇચ્છા કરતાંય વધુ સુંદર અને મનોહર હતું, ઝરણાંના કલરવમાં, વૃક્ષોની છાયામાં, છોડની ખુશીમાં અને ફળોની મીઠાશમાં.

સમયની ઝડપે તેના અને તેના પરિવારના સુખને બદલી નાખ્યાં. અમે એકલા અલ્લાહની પ્રશંસા કરીએ છીએ; આમાં ખરેખર બોધપાઠ છે. જો બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ બોધ લે, તો તેમાં તેના માટે ચોક્કસ બોધપાઠ છે.”

અલ્લાહે એવા લોકોને નિંદ્યા છે, જેઓ તેની જાત, ગુણો, શરિઅત, નિર્ધારણ અને નિશાનીઓ દર્શાવતી તેની રચનાઓમાંથી બોધ લેતા નથી. અલ્લાહ કહે છે: “આકાશો અને ધરતીમાં કેટલીય નિશાનીઓ છે, જેના પાસેથી તેઓ પસાર થાય છે, છતાં તેઓ તેનાથી મોઢું ફેરવે છે. અને તેમનામાંથી મોટા ભાગના લોકો અલ્લાહ પર ઈમાન ધરાવતા હોવા છતાં તેની સાથે શિર્ક કરે છે.” (યૂસુફ ૧૨:૧૦૫–૧૦૬) અને તેણે પોતાના ઈમાનવાળા બંદાઓની પ્રશંસા કરી: “જેઓ ઊભા, બેઠા અને પોતાની પડખે પડેલા અલ્લાહનું સ્મરણ કરે છે અને આકાશો તથા ધરતીના સર્જન અંગે ચિંતન કરે છે.”

તેઓ કહે છે: “હે અમારા પાલનહાર! તેં આ બધું નિરર્થક બનાવ્યું નથી”—એટલે તેં આ સર્જન વ્યર્થ બનાવ્યું નથી; પરંતુ સત્ય હેતુથી બનાવ્યું છે, જેથી દુષ્કર્મ કરનારાઓને તેમના કર્મો અનુસાર બદલો આપે અને સદ્કર્મ કરનારાઓને ઉત્તમ પ્રતિફળ આપે. પછી તેઓ અલ્લાહને વ્યર્થતા અને નિરર્થક સર્જનથી પવિત્ર ઠરાવે છે: “તું પવિત્ર છે”—એટલે કોઈ વસ્તુ નિરર્થક બનાવવા અથવા વ્યર્થ સર્જન કરવાથી તું પવિત્ર છે.

“તો અમને આગની યાતનાથી બચાવ”—એટલે હે તે અલ્લાહ, જેણે સત્ય અને ન્યાય સાથે સર્જન કર્યું છે, જે ખામી, દોષ અને નિરર્થકતાથી પવિત્ર છે, તારી શક્તિ અને સામર્થ્યથી અમને આગની યાતનાથી બચાવ; અમને એવા કાર્યો કરવાની તૌફીક આપ, જેનાથી તું અમારાથી પ્રસન્ન થાય; અને અમને એવા સદ્કર્મ કરવાની તૌફીક આપ, જેના દ્વારા તું અમને સુખોની જન્નત તરફ દોરે અને પોતાની પીડાદાયક યાતનાથી બચાવે.

“હે અમારા પાલનહાર! અમને તે આપ, જેનું વચન તેં તારા રસૂલો મારફતે આપ્યું છે.” એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ છે: “તારા રસૂલો પર ઈમાન લાવવાના બદલામાં અમને આપ.” એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ છે: “તારા રસૂલોની જીભે આપેલા વચન અનુસાર અમને આપ.”

આ અર્થ વધુ સ્પષ્ટ છે. ઇમામ અહમદે અબૂ અલ-યમાન દ્વારા, તેમણે ઇસ્માઈલ બિન અય્યાશ દ્વારા, તેમણે અમ્ર બિન મુહમ્મદ દ્વારા, તેમણે અબૂ અકાલ દ્વારા, તેમણે અનસ બિન માલિક (રઝિ.) દ્વારા વર્ણવ્યું છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: “અસ્કલાન બે નવવધૂઓમાંની એક છે. અલ્લાહ ત્યાંથી કયામતના દિવસે સિત્તેર હજાર લોકોને ઊભા કરશે, જેમની પાસેથી હિસાબ લેવામાં નહીં આવે; અને ત્યાંથી પચાસ હજાર શહીદોને અલ્લાહ પાસે પ્રતિનિધિમંડળ તરીકે ઊભા કરશે.

ત્યાં શહીદોની હરોળો હશે; તેમનાં માથાં કપાયેલાં તેમના હાથમાં હશે અને તેમની ગરદનમાંથી લોહી વહેતું હશે. તેઓ કહેશે: ‘હે અમારા પાલનહાર! અમને તે આપ, જેનું વચન તેં તારા રસૂલો મારફતે આપ્યું છે; અને કયામતના દિવસે અમને અપમાનિત ન કર. નિઃશંક, તું વચન ભંગ કરતો નથી.’

ત્યારે અલ્લાહ કહેશે: ‘મારા બંદાએ સાચું કહ્યું. તેમને સફેદ નદીમાં સ્નાન કરાવો.’ તેઓ તેમાંથી નિર્મળ અને સફેદ થઈને બહાર આવશે અને જન્નતમાં જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં ફરશે.” આ હદીસ મુસ્નદમાં વર્ણવાયેલી દુર્લભ હદીસોમાંની છે. કેટલાક વિદ્વાનો તેને ઘડેલી ગણે છે; અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

“અને કયામતના દિવસે અમને અપમાનિત ન કર”—એટલે તમામ સર્જનોની સામે. “નિઃશંક, તું વચન ભંગ કરતો નથી”—એટલે તારા રસૂલોએ જે વચન આપ્યું છે તે નિશ્ચિતપણે પૂરું થશે: કયામતના દિવસે તારી સામે ઊભા થવાનું.

હાફિઝ અબૂ યઅલાએ વર્ણવ્યું છે: હારિસ બિન સુરૈજે અમને કહ્યું, મુતમિરે અમને કહ્યું, ફદલ બિન ઈસાએ અમને કહ્યું, મુહમ્મદ બિન મુનકદિરે અમને કહ્યું કે જાબિર બિન અબ્દુલ્લાહે તેમને જણાવ્યું: અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: “કયામતના દિવસે અલ્લાહ, મહાન અને પરાક્રમી, સામે ઊભા રહેતી વખતે અપમાન અને તિરસ્કાર આદમના પુત્રને એટલી પીડા પહોંચાડશે કે બંદો ઇચ્છશે કે તેને આગમાં જવાનો હુકમ આપવામાં આવે.” આ દુર્લભ હદીસ છે.

આ વાત પ્રમાણિત છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ રાત્રે તહજ્જુદ માટે ઊઠતા ત્યારે સૂરા આલે ઇમરાનની અંતિમ દસ આયતો પઢતા. ઇમામ બુખારીએ કહ્યું: સઈદ બિન અબી મરયમે અમને કહ્યું, મુહમ્મદ બિન જઅફરે મને જણાવ્યું, શરીક બિન અબ્દુલ્લાહ બિન અબી નમરે મને જણાવ્યું, તેમણે કુરૈબ પાસેથી, તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી વર્ણવ્યું: “હું મારી માસી મૈમૂના પાસે રાતે રહ્યો. અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ પોતાના પરિવાર સાથે થોડો સમય વાત કરી, પછી સૂઈ ગયા. જ્યારે રાતનો છેલ્લો ત્રીજો ભાગ થયો, ત્યારે તેઓ ઊઠીને બેઠા, આકાશ તરફ જોયું અને કહ્યું: ‘નિઃશંક, આકાશો અને ધરતીના સર્જનમાં તથા રાત અને દિવસના ફેરફારમાં બુદ્ધિશાળીઓ માટે નિશાનીઓ છે.’

પછી ઊભા થયા, વુઝૂ કર્યું, મિસ્વાક કર્યો અને અગિયાર રકાત નમાઝ પઢી. પછી બિલાલે અઝાન આપી; તેમણે બે રકાત પઢી અને લોકો સાથે ફજરની નમાઝ પઢવા બહાર ગયા.” મુસ્લિમે પણ આ જ રિવાયત અબૂ બક્ર બિન ઇસ્હાક અસ્સનઆની પાસેથી, ઇબ્ન અબી મરયમના માર્ગે વર્ણવી છે.

પછી બુખારીએ માલિકના અનેક માર્ગોથી, મખરમા બિન સુલેમાન પાસેથી, તેમણે કુરૈબ પાસેથી, તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેઓ નબી ﷺની પત્ની અને પોતાની માસી મૈમૂના પાસે રાતે રહ્યા. તેમણે કહ્યું: “હું ગાદલાની પહોળાઈમાં આડો પડ્યો અને અલ્લાહના રસૂલ ﷺ તથા તેમના પરિવારજનો તેની લંબાઈમાં આડા પડ્યા. અલ્લાહના રસૂલ ﷺ સૂઈ ગયા. મધ્યરાત્રી થઈ, અથવા થોડું પહેલાં કે થોડું પછી, તેઓ ઊંઘમાંથી જાગ્યા અને હાથથી ચહેરા પરથી ઊંઘ લૂછવા લાગ્યા.

પછી સૂરા આલે ઇમરાનની છેલ્લી દસ આયતો પઢી. ત્યારબાદ લટકાવેલા પાણીના મશક પાસે ગયા, તેમાંથી વુઝૂ કર્યું અને સરસ રીતે વુઝૂ કર્યું. પછી નમાઝ પઢવા ઊભા થયા.” ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: “હું પણ ઊભો થયો અને તેમણે જે કર્યું હતું તે જ કર્યું; પછી જઈને તેમની બાજુમાં ઊભો રહ્યો.

અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ પોતાનો જમણો હાથ મારા માથા પર મૂક્યો અને મારા જમણા કાનને પકડીને મરડવા લાગ્યા. પછી તેમણે બે રકાત, ફરી બે રકાત, આમ છ વખત બે-બે રકાત પઢી; પછી વિત્ર પઢી. ત્યારબાદ સૂઈ ગયા, ત્યાં સુધી કે મુઅઝ્ઝિન આવ્યા. તેઓ ઊઠ્યા, બે હળવી રકાત પઢી અને પછી ફજરની નમાઝ પઢવા બહાર ગયા.”

બાકીના હદીસના સંકલનકારોએ પણ માલિકના માર્ગે આ જ રિવાયત નોંધેલી છે. મુસ્લિમ અને અબૂ દાઉદે પણ મખરમા બિન સુલેમાનના બીજા માર્ગોથી આ હદીસ વર્ણવી છે.

આ હદીસનો ઇબ્ન અબ્બાસથી બીજો માર્ગ: અબૂ બક્ર બિન મર્દવૈહે કહ્યું: મુહમ્મદ બિન અહમદ બિન મુહમ્મદ બિન અલી એ અમને કહ્યું, અબૂ યહ્યા બિન અબી મસરાએ અમને જણાવ્યું, ખલ્લાદ બિન યહ્યાએ અમને કહ્યું, યુનુસ બિન અબી ઇસ્હાકે અમને કહ્યું, તેમણે મિન્હાલ બિન અમ્ર પાસેથી, તેમણે અલી બિન અબ્દુલ્લાહ બિન અબ્બાસ પાસેથી, તેમણે અબ્દુલ્લાહ બિન અબ્બાસ પાસેથી વર્ણવ્યું: “અબ્બાસે મને અલ્લાહના રસૂલ ﷺના પરિવાર પાસે રાતે રહેવા અને તેમની નમાઝનું ધ્યાન રાખવા કહ્યું. અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ લોકોને ઈશાની નમાઝ પઢાવી. મસ્જિદમાં તેમના સિવાય કોઈ બાકી ન રહ્યું ત્યારે તેઓ ઊભા થયા, મારી પાસેથી પસાર થયા અને પૂછ્યું: ‘કોણ છે? અબ્દુલ્લાહ?’

મેં કહ્યું: ‘હા.’ તેમણે પૂછ્યું: ‘શું વાત છે?’ મેં કહ્યું: ‘અબ્બાસે મને આજે રાતે તમારી પાસે રહેવા કહ્યું છે.’ તેમણે કહ્યું: ‘તો આવ, આવ.’ તેઓ ઘરમાં દાખલ થયા પછી કહ્યું: ‘અબ્દુલ્લાહ, પથારી પાથરો.’ પછી ઊનના ગાદલામાંથી એક તકિયો લાવવામાં આવ્યો.

અલ્લાહના રસૂલ ﷺ તેના પર સૂઈ ગયા; મેં તેમનું ઘોરવાનું સાંભળ્યું. પછી તેઓ પથારી પર સીધા બેસી ગયા, આકાશ તરફ માથું ઊંચું કરીને ત્રણ વાર કહ્યું: ‘પવિત્ર છે સર્વાધિકાર ધરાવનાર, પરમ પવિત્ર.’ પછી સૂરા આલે ઇમરાનની અંતિમ આયતોનો અંત સુધી પાઠ કર્યો.” આ બાબત અંગે મુસ્લિમ, અબૂ દાઉદ અને નસાઈએ પણ અલી બિન અબ્દુલ્લાહ બિન અબ્બાસની હદીસ વર્ણવી છે.

બીજો માર્ગ: ઇબ્ન મર્દવૈહે આસિમ બિન બહદલાની હદીસથી, તેમના કેટલાક સાથીઓ પાસેથી, તેમણે સઈદ બિન જુબૈર પાસેથી, તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી વર્ણવ્યું: એક રાતે રાતનો થોડો ભાગ વીતી ગયા પછી નબી ﷺ બહાર આવ્યા, આકાશ તરફ જોયું અને આ આયતથી સૂરાના અંત સુધી પઢ્યું: “નિઃશંક, આકાશો અને ધરતીના સર્જનમાં તથા રાત અને દિવસના ફેરફારમાં બુદ્ધિશાળીઓ માટે નિશાનીઓ છે.” પછી કહ્યું: “હે અલ્લાહ!

મારા હૃદયમાં પ્રકાશ આપ, મારી સાંભળવાની શક્તિમાં પ્રકાશ આપ, મારી દૃષ્ટિમાં પ્રકાશ આપ, મારી જમણી બાજુ પ્રકાશ આપ, મારી ડાબી બાજુ પ્રકાશ આપ, મારી આગળ પ્રકાશ આપ, મારી પાછળ પ્રકાશ આપ, મારી ઉપર પ્રકાશ આપ, મારી નીચે પ્રકાશ આપ અને કયામતના દિવસે મારા માટે પ્રકાશ મહાન બનાવ.” આ દુઆ સહિહની કેટલીક રિવાયતોમાં કુરૈબ દ્વારા ઇબ્ન અબ્બાસ (રઝિ.) પાસેથી પ્રમાણિત છે.

ત્યારબાદ ઇબ્ન મર્દવૈહ અને ઇબ્ન અબી હાતિમે જઅફર બિન મુગીરાની હદીસથી, તેમણે સઈદ બિન જુબૈર પાસેથી, તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી વર્ણવ્યું: “કુરૈશના લોકો યહૂદીઓ પાસે આવ્યા અને પૂછ્યું: ‘મૂસાને કઈ નિશાનીઓ આપવામાં આવી હતી?’ તેમણે કહ્યું: ‘તેમની લાકડી અને જોનારાઓ માટે તેમનો ચમકતો હાથ.’ પછી તેઓ ખ્રિસ્તીઓ પાસે ગયા અને પૂછ્યું: ‘ઈસા તમારી વચ્ચે કેવા હતા?’ તેમણે કહ્યું: ‘તેઓ જન્મથી અંધ અને કોઢીઓને સાજા કરતા અને મૃતકોને જીવતા કરતા.’

પછી તેઓ નબી ﷺ પાસે આવ્યા અને કહ્યું: ‘તમારા પાલનહારને દુઆ કરો કે તે સફા પર્વતને સોનાનું બનાવી દે.’ તેમણે પોતાના મહાન અને પરાક્રમી પાલનહારને દુઆ કરી. ત્યારે આ આયત ઊતરી: ‘નિઃશંક, આકાશો અને ધરતીના સર્જનમાં તથા રાત અને દિવસના ફેરફારમાં બુદ્ધિશાળીઓ માટે નિશાનીઓ છે.’” તેમણે કહ્યું: “તો તેઓ તેમાં ચિંતન કરે.”

આ ઇબ્ન મર્દવૈહના શબ્દો છે. આ હદીસનું તબરાની દ્વારા વર્ણન આયતની શરૂઆતમાં પહેલાં આવી ગયું છે. આથી જણાય છે કે આ આયતો મક્કી છે, જ્યારે પ્રચલિત મત એવો છે કે તે મદની છે. તેનો પુરાવો બીજી હદીસ છે.

ઇબ્ન મર્દવૈહે કહ્યું: ઇસ્માઈલ બિન અલી બિન ઇસ્માઈલે અમને કહ્યું, અહમદ બિન અલી અલ-હેરાનીએ અમને કહ્યું, શુજાઅ બિન અશરસે અમને કહ્યું, હશરજ બિન નબાતાએ અમને કહ્યું, તેમણે અલ-કલબી—એ અબૂ જનાબ છે—પાસેથી, તેમણે અતાથી વર્ણવ્યું: “હું, ઇબ્ન ઉમર અને ઉબૈદ બિન ઉમૈર આયશા (રઝિ.) પાસે ગયા. અમે તેમની પાસે દાખલ થયા, અને અમારી તથા તેમની વચ્ચે પડદો હતો. તેમણે કહ્યું: ‘ઉબૈદ, તમે અમારી મુલાકાતે કેમ આવતા નથી?’

તેમણે કહ્યું: ‘કવિની આ પંક્તિને કારણે: ક્યારેક મુલાકાતે આવ, પ્રેમ વધશે.’ ઇબ્ન ઉમરે કહ્યું: ‘અમને છોડી દો, અમને અલ્લાહના રસૂલ ﷺની સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત જણાવો.’” આયશા રડી પડ્યાં અને કહ્યું: “તેમની દરેક બાબત આશ્ચર્યજનક હતી. એક રાતે તેઓ મારી પાસે આવ્યા, અહીં સુધી કે તેમની ત્વચા મારી ત્વચાને સ્પર્શી.

પછી કહ્યું: ‘મને મારા પાલનહારની ઇબાદત કરવા દો.’ મેં કહ્યું: ‘અલ્લાહની કસમ, હું તમારી નિકટતા ચાહું છું અને એ પણ ચાહું છું કે તમે તમારા પાલનહારની ઇબાદત કરો.’ તેઓ પાણીના મશક પાસે ગયા, વુઝૂ કર્યું અને પાણી વધારે ન વાપર્યું. પછી નમાઝ પઢવા ઊભા થયા અને એટલા રડ્યા કે તેમની દાઢી ભીની થઈ ગઈ.

પછી સજદો કર્યો અને એટલા રડ્યા કે જમીન ભીની થઈ ગઈ. ત્યારબાદ પડખે સૂઈને પણ રડતા રહ્યા. બિલાલ ફજરની નમાઝ માટે તેમને જગાડવા આવ્યા ત્યારે તેમણે પૂછ્યું: ‘હે અલ્લાહના રસૂલ! તમે કેમ રડો છો, જ્યારે અલ્લાહે તમારા પહેલાંના અને પછીના પાપો માફ કરી દીધા છે?’

તેમણે કહ્યું: ‘હે બિલાલ! મને રડવાથી શું રોકે, જ્યારે આ રાતે મારી ઉપર આ આયત ઊતરી છે: “નિઃશંક, આકાશો અને ધરતીના સર્જનમાં તથા રાત અને દિવસના ફેરફારમાં બુદ્ધિશાળીઓ માટે નિશાનીઓ છે”?’ પછી કહ્યું: ‘અફસોસ છે તેના માટે, જે આ આયતો પઢે અને તેમાં ચિંતન ન કરે.’” અબ્દ બિન હમીદે જઅફર બિન અવન દ્વારા, તેમણે અબૂ જનાબ અલ-કલબી પાસેથી, તેમણે અતા પાસેથી આ હદીસ વધુ લાંબી અને પૂર્ણ રીતે વર્ણવી છે.

અબૂ હાતિમ બિન હિબ્બાને પોતાની સહિહમાં ઇમરાન બિન મૂસા પાસેથી, તેમણે ઉસ્માન બિન અબી શૈબા પાસેથી, તેમણે યહ્યા બિન ઝકરિયા પાસેથી, તેમણે ઇબ્રાહીમ બિન સુવૈદ અન્નખઈ પાસેથી, તેમણે અબ્દુલ મલિક બિન અબી સુલેમાન પાસેથી, તેમણે અતા પાસેથી આ જ રીતે વર્ણવી છે. અબ્દુલ્લાહ બિન મુહમ્મદ બિન અબી અદ્દુન્યાએ પોતાની “અત્તફક્કુર વલ ઇતિબાર” નામની કિતાબમાં શુજાઅ બિન અશરસના માર્ગે આ જ રિવાયત વર્ણવી છે.

પછી તેમણે કહ્યું: હસન બિન અબ્દુલ અઝીઝે મને કહ્યું: “મેં સુનૈદને સુફયાન—એ સુફયાન અસ્સૌરી છે—પાસેથી મરફૂઅ રીતે વર્ણવતા સાંભળ્યા: ‘જે કોઈ સૂરા આલે ઇમરાનની અંતિમ આયતો પઢે અને તેમાં ચિંતન ન કરે, તેના માટે અફસોસ છે.’” તેમણે આંગળીઓ પર દસ ગણ્યાં. હસન બિન અબ્દુલ અઝીઝે કહ્યું: “ઉબૈદ બિન સાઇબે મને જણાવ્યું કે અવઝાઈને પૂછવામાં આવ્યું: ‘આ આયતોમાં ચિંતનની ચરમસીમા શું છે?’ તેમણે કહ્યું: ‘તેને સમજીને પઢવી.’”

ઇબ્ન અબી અદ્દુન્યાએ કહ્યું: કાસિમ બિન હાશિમે મને કહ્યું, અલી બિન અય્યાશે અમને કહ્યું, અબ્દુર રહમાન બિન સુલેમાને કહ્યું: “મેં અવઝાઈને પૂછ્યું: ‘આ આયતો અંગે ચિંતન કરનારને ઓછામાં ઓછું શું કરવું જોઈએ અને તેને આ અફસોસથી શું બચાવશે?’ તેઓ થોડી વાર મૌન રહ્યા, પછી કહ્યું: ‘તેને સમજીને પઢવી.’”

બીજી એક દુર્લભ હદીસ: અબૂ બક્ર બિન મર્દવૈહે કહ્યું: અબ્દુર રહમાન બિન બશીર બિન નુમૈરે અમને જણાવ્યું, ઇસ્હાક બિન ઇબ્રાહીમ અલ-બસ્તીએ અમને જણાવ્યું. બીજી રિવાયતમાં ઇસ્હાક બિન ઇબ્રાહીમ બિન ઝૈદે અમને કહ્યું, અહમદ બિન અમ્રે અમને કહ્યું. બંનેએ કહ્યું: હિશામ બિન અમ્મારે અમને કહ્યું, સુલેમાન બિન મૂસા અઝ્ઝુહરીએ અમને કહ્યું, મુઝાહિર બિન અસ્લમ અલ-મખઝૂમીએ અમને કહ્યું, તેમણે સઈદ બિન અબી સઈદ અલ-મકબરી પાસેથી, તેમણે અબૂ હુરૈરા પાસેથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ દરરોજ રાત્રે સૂરા આલે ઇમરાનની અંતિમ દસ આયતો પઢતા હતા. મુઝાહિર બિન અસ્લમ નબળા રાવિ છે.

અલ-બગવીની તફસીર

“હે અમારા પાલનહાર! તું જેને આગમાં દાખલ કરે તેને ખરેખર અપમાનિત કર્યો”—એટલે તેને હલકો કર્યો. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે: તેનો નાશ કર્યો; અથવા તેની બદનામી જાહેર કરી. અલ્લાહના આ વચનના આધારે: “અને મારા મહેમાનો અંગે મને અપમાનિત ન કરશો.” (હૂદ ૧૧:૭૮)

જો કહેવામાં આવે કે અલ્લાહે કહ્યું છે: “જે દિવસે અલ્લાહ નબી અને તેમની સાથેના ઈમાનવાળાઓને અપમાનિત નહીં કરે.” (અત્તહરીમ ૬૬:૮), જ્યારે ઈમાનવાળાઓમાંથી કેટલાક આગમાં દાખલ થશે, અને અહીં કહ્યું છે: “તું જેને આગમાં દાખલ કરે, તેને ખરેખર અપમાનિત કર્યો”—તો જવાબ એ છે કે અનસ અને કતાદાએ કહ્યું: તેનો અર્થ છે કે “જેને તું હંમેશ માટે આગમાં રાખે, તેને ખરેખર અપમાનિત કર્યો.” સઈદ બિન અલ-મુસૈયિબે કહ્યું: આ વાત ખાસ એવા લોકો માટે છે, જેઓ તેમાંથી બહાર નહીં આવે. અનસ (રઝિ.)

એ નબી ﷺ પાસેથી વર્ણવ્યું છે: “અલ્લાહ કેટલાક લોકોને આગમાં દાખલ કરશે, પછી તેમને તેમાંથી બહાર કાઢશે.” “અને અત્યાચારીઓ માટે કોઈ મદદગાર નથી.”

“હે અમારા પાલનહાર! અમે એક પોકારનારને સાંભળ્યો”—એટલે મુહમ્મદ ﷺ; આ વાત ઇબ્ન મસઉદ અને ઇબ્ન અબ્બાસ (રઝિ.) તથા મોટા ભાગના વિદ્વાનોએ કહી છે. અલ-કુરઝીએ કહ્યું: તે કુરઆન છે, કારણ કે દરેક વ્યક્તિ નબીને મળી શકતો નથી. “જે ઈમાન તરફ પોકારે છે”—એટલે ઈમાન તરફ બોલાવે છે.

“કે પોતાના પાલનહાર પર ઈમાન લાવો, તો અમે ઈમાન લાવ્યા. હે અમારા પાલનહાર! અમારાં પાપો માફ કર, અમારી ભૂલો દૂર કર અને અમને સદાચારી લોકો સાથે મૃત્યુ આપ”—એટલે સદાચારી લોકોના સમૂહમાં.

“જેઓ ઊભા, બેઠા અને પોતાની પડખે પડેલા અલ્લાહનું સ્મરણ કરે છે.” અલી બિન અબી તાલિબ, ઇબ્ન અબ્બાસ (રઝિ.), ઇબ્રાહીમ અન્નખઈ અને કતાદાએ કહ્યું: આ આયત નમાઝ વિશે છે. માણસ ઊભા રહીને નમાઝ પઢે; જો તેમ ન કરી શકે તો બેસીને; અને જો તેમ પણ ન કરી શકે તો પડખે.

અબૂ ઉસ્માન સઈદ બિન ઇસ્માઈલ અદ્દબ્બીએ અમને જણાવ્યું, અબૂ મુહમ્મદ અબ્દુલ જબ્બાર બિન મુહમ્મદ અલ-જિરાનીએ અમને જણાવ્યું, અબૂ અલ-અબ્બાસ મુહમ્મદ બિન અહમદ અલ-મહબૂબીએ અમને જણાવ્યું, અબૂ ઈસા મુહમ્મદ બિન ઈસા અત્તિર્મિઝીએ અમને જણાવ્યું, હન્નાદે અમને કહ્યું, વકીયે અમને કહ્યું, ઇબ્રાહીમ બિન તહમાન પાસેથી, તેમણે હુસૈન અલ-મુઅલ્લિમ પાસેથી, તેમણે અબ્દુલ્લાહ બિન બુરૈદા પાસેથી, તેમણે ઇમરાન બિન હુસૈન પાસેથી વર્ણવ્યું: મેં અલ્લાહના રસૂલ ﷺને બીમાર વ્યક્તિની નમાઝ વિશે પૂછ્યું. તેમણે કહ્યું: “ઊભા રહીને નમાઝ પઢ; જો ન કરી શકે તો બેસીને, અને જો ન કરી શકે તો પડખે.”

બીજા તમામ મુફસ્સિરો કહે છે કે તેનો અર્થ દરેક સ્થિતિમાં સ્મરણ કરતા રહેવું છે, કારણ કે માણસ ભાગ્યે જ આ ત્રણમાંથી કોઈ એક સ્થિતિથી ખાલી રહે છે. આ જ અર્થ સૂરા અન-નિસામાં પણ છે: “જ્યારે તમે નમાઝ પૂરી કરો, ત્યારે ઊભા, બેઠા અને પોતાની પડખે અલ્લાહનું સ્મરણ કરો.” (અન-નિસા ૪:૧૦૩)

“અને આકાશો તથા ધરતીના સર્જન અંગે ચિંતન કરે છે”—અને તેમાં સર્જેલી અદભુત બાબતો અંગે પણ, જેથી તે તેમને અલ્લાહની શક્તિનો પુરાવો આપે અને તેઓ જાણે કે તેનો એક સર્જનહાર છે, જે શક્તિશાળી, વ્યવસ્થાપક અને હિકમતવાળો છે. ઇબ્ન અવને કહ્યું: “ચિંતન બેદરકારી દૂર કરે છે અને હૃદયમાં એવો ભય પેદા કરે છે, જેમ પાણી છોડમાં વૃદ્ધિ પેદા કરે છે. દુઃખો જે રીતે હૃદયને શુદ્ધ કરે છે તેવી બીજી કોઈ વસ્તુ નથી; અને ચિંતન જે રીતે તેને પ્રકાશિત કરે છે તેવી બીજી કોઈ વસ્તુ નથી.”

“હે અમારા પાલનહાર!” એટલે તેઓ કહે છે: “હે અમારા પાલનહાર!” “તેં આ બધું બનાવ્યું”—અહીં “આ” શબ્દ સર્જન તરફ પાછો જાય છે, તેથી સ્ત્રીલિંગ “આ”ને બદલે પુલ્લિંગ વપરાયું છે. “નિરર્થક”—એટલે વ્યર્થ અને મજાકરૂપે નહીં, પરંતુ મહાન હેતુથી બનાવ્યું છે.

“નિરર્થક” શબ્દ અહીં પૂર્વસર્ગ દૂર કરીને કર્મ તરીકે આવ્યો છે; તેનો અર્થ “નિરર્થક રીતે” થાય છે. “તું પવિત્ર છે, તો અમને આગની યાતનાથી બચાવ.”

“હે અમારા પાલનહાર! અમને તે આપ, જેનું વચન તેં તારા રસૂલો મારફતે આપ્યું છે”—એટલે તારા રસૂલોની જીભે આપેલા વચન અનુસાર. “અને અમને અપમાનિત ન કર”—એટલે અમને યાતના ન આપ, નષ્ટ ન કર, બદનામ ન કર અને હલકા ન કર. “કયામતના દિવસે. નિઃશંક, તું વચન ભંગ કરતો નથી.”

જો પૂછવામાં આવે કે તેઓ જાણતા હતા કે અલ્લાહ વચન ભંગ કરતો નથી, તો છતાં “હે અમારા પાલનહાર! અમને તે આપ, જેનું વચન તેં તારા રસૂલો મારફતે આપ્યું છે” એવું કેમ કહ્યું? તો જવાબ એ છે કે આ શબ્દો દુઆના સ્વરૂપમાં છે, પરંતુ તેનો અર્થ જાણકારી આપવાનો છે: “તું અમને તે ચોક્કસ આપશે, જેનું વચન તેં તારા રસૂલો મારફતે આપ્યું છે.” તેનો ભાવ આ પ્રમાણે છે: “અમારાં પાપો માફ કર, અમારી ભૂલો દૂર કર અને કયામતના દિવસે અમને અપમાનિત ન કર, જેથી તારા રસૂલો મારફતે આપેલા તારા અનુગ્રહ અને દયાના વચન અનુસાર અમને આપે.”

એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ છે: “હે અમારા પાલનહાર! અમને એવા લોકોમાં બનાવ, જેઓ તારો બદલો મેળવવાને પાત્ર છે અને જેમને તું તારા રસૂલોની જીભે આપેલા વચન મુજબ આપશે.” કારણ કે તેમને ખાતરી નહોતી કે તેઓ એ સન્માનને પાત્ર છે, તેથી તેમણે અલ્લાહને તેમને તેના પાત્ર બનાવવાની વિનંતી કરી. એવું પણ કહેવાયું છે કે તેમણે શત્રુઓ પર વિજયનું વચન વહેલું પૂરું કરવા વિનંતી કરી.

તેમણે કહ્યું: “અમે જાણીએ છીએ કે તું વચન ભંગ કરતો નથી, પરંતુ તારી સહનશીલતા સહન કરવી અમારે માટે મુશ્કેલ છે; તેથી તેમના અપમાનને વહેલું કર અને તેમના સામે અમને વિજય આપ.”