Аллахтын убадасына жана кечиримине дуба
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Аудио жүктөлгөн жок. Кийинчерээк кайталап көрүңүз.
Турган, отурган жана жамбаштап жаткан абалында да Аллахты эстеп, асмандардын жана жердин жаратылышын пикир кыла турган адамдар (Аллахтын улуулугуна кулдук кылып) “О, биздин Рабби! Сен буларды жөн эле жаратканың жок. Сен (бир нерсени эрмек үчүн жаратуудан жана бардык кемчилдиктүү сыпаттардан) Аруусуң! Бизди тозок азабынан сактай көр!” - дешет. О, Раббибиз! Сен кимди тозокко киргизсең – аны шерменде кылганың. Заалымдарга жардамчылар болбойт. О, Раббибиз! Биз бир чакыруучунун (Мухаммаддын) “Раббиңерге ыйман келтиргиле!” деп, ыйманга чакырып жатканын уктук жана дароо ыйман келтирдик. О, биздин Рабби! Күнөөлөрүбүздү кечир жана каталарыбызды өчүр! Биздин жаныбызды жакшы кишилердин катарында ала көр! О, Раббибиз! Бизге пайгамбарларыңа убада кылган (жеңиш, бейиш, дүйнөлүк бакыт сыяктуу) нерселериңди бере көр! Албетте, Сен убаданы бузуучу эмессиң!
Бул дубада Жаратканды аруулап даңктоо (тасбих) айтылгандан кийин «сактай көр» (قِنَا), «кечир» (اغْفِرْ), «өчүр» (كَفِّرْ), «жаныңды ал» (تَوَفَّنَا) жана «бере көр» (آتِنَا) деген өтүнүчтөр келет. Бул — Курандагы кечки жана түнкү беш улуу аят.
Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири
Алар Аллахтын өздөрүнө ыйман насип кылганын эскерип, Анын жакшылыгын толуктоосун сурап жалбаргандан кийин, ошол үчүн сыйлык берүүсүн жана пайгамбарлары аркылуу убада кылган нерселерин аткарышын сурашты. Ал убада — бул дүйнөдө жеңишке жана үстөмдүккө жетүү, акыретте болсо Аллахтын ыраазылыгына жана Бейишине ээ болуу. Чындыгында, Аллах убадасын бузбайт. Аллах алардын дубасын кабыл кылып, жалбаруусун кабыл алды. Ошондуктан алар мындай дешет:
«Оо, Раббибиз! Биз ыйманга чакырган чакыруучуну уктук». Ал — Мухаммад (ага Аллахтын салам-салаваты болсун), башкача айтканда, адамдарды ыйманга чакырып, анын негиздерин да, тармактарын да сүйдүргөн. «Ошондо биз ыйман келтирдик», башкача айтканда, чакырыгын дароо кабыл алып, ага шашыла жооп бердик.
Бул сөздөрүндө алар Аллахтын өздөрүнө көрсөткөн жакшылыгын баяндап, Анын берген нематына кубанып, ошол жакшылык аркылуу Андан күнөөлөрүн кечирип, жаман иштерин өчүрүүсүн сурап жалбарышты. Анткени жакшы иштер жаман иштерди кетирет. Ал эми аларга ыйманды насип кылган Зат аларга толук коопсуздукту да насип кылат.
«Бизди жакшылардын катарында жан ал» деген дуба жакшылык кылууга жана жамандыктан баш тартууга ийгилик берүүнү камтыйт. Ушул аркылуу пенде жакшылардын катарына кошулат. Ошондой эле жакшылыкта туруктуу болуп, көз жумганга чейин андан тайбоону да камтыйт.
Андан кийин Аллах акыл ээлерин: «Алар туруп, отуруп жана жамбаштап жатып Аллахты эстешет», — деп сыпаттаган. Бул бардык абалдардагы зикирдин түрлөрүн — тил менен айтылганын да, жүрөк менен кылынганын да камтыйт. Ошондой эле туруп намаз окууну, ага алы жетпесе отуруп, ага да алы жетпесе жамбаштап окууну билдирет. Алар «асмандар менен жердин жаратылышы жөнүндө ой жүгүртүшөт», башкача айтканда, алардын кандай максат менен жаратылганын далил аркылуу аңдап түшүнүш үчүн ой жүгүртүшөт.
Мындан ой жүгүртүү Аллахтын жакын пенделерине жана Аны тааныгандарга мүнөздүү ибадат экени көрүнөт. Алар булар жөнүндө ой жүгүрткөндө, Аллах аларды бекер жаратпаганын түшүнүшүп: «Оо, Раббибиз! Сен муну бекер жараткан жоксуң. Сен аруусуң!» — дешет.
Башкача айтканда, Сенин улуулугуңа ылайык келбеген бардык нерседен аруусуң. Тескерисинче, аларды акыйкат менен жана акыйкат үчүн жараттың, алар акыйкатты камтыйт.
«Бизди тозок азабынан сакта!» — башкача айтканда, күнөөлөрдөн сактап, жакшы иштерди кылууга ийгилик бер, ошондо тозоктон кутулабыз. Бул дуба Бейишти суроону да камтыйт, анткени Аллах аларды тозок азабынан сактаганда, алар Бейишке кирет. Бирок жүрөктөрүндө коркуу күчтүү болгондуктан, алар Аллахтан өздөрү үчүн эң маанилүү нерселерди сурашты.
«Оо, Раббибиз! Сен кимди тозокко киргизсең, аны шерменде кылдың». Башкача айтканда, ал Аллахтын, периштелеринин жана сүйүктүү пенделеринин каарына калган болот; андан кутулууга да, аны куткарууга да мүмкүн болбогон шерменделикке дуушар болот. Ошондуктан Аллах: «Заалымдарга жардамчылар болбойт», — деди.
Алар Аллахтын азабынан куткарып ала турган жардамчыларды таппайт. Бул алардын тозокко өздөрүнүн зулумдугу себептүү киргенин көрсөтөт.
Имам Ибн Касирдин тафсири
Андан соң алар: «Оо, Раббибиз! Сен кимди тозокко киргизсең, аны шерменде кылдың», — дешти. Башкача айтканда, аны басынтып, чогулган адамдардын алдында шермендесин көрсөттүң. «Заалымдарга жардамчылар болбойт», башкача айтканда, Кыямат күнү аларды Сенден коргоп кала турган эч ким болбойт жана Сен аларга өкүм кылган нерседен качып кутула алышпайт.
«Оо, Раббибиз! Биз ыйманга чакырган чакыруучуну уктук», башкача айтканда, ыйманга чакырып жаткан элчини — Аллахтын элчисин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) уктук. «Раббиңерге ыйман келтиргиле» дегенде, биз ыйман келтирдик. Башкача айтканда, анын чакырыгын кабыл алып, аны ээрчидик.
«Оо, Раббибиз! Биздин күнөөлөрүбүздү кечир», башкача айтканда, Сенин пайгамбарыңа ыйман келтирип, аны ээрчигенибиз үчүн күнөөлөрүбүздү жаап, кечире көр. «Жаман иштерибизди өчүр» — Сен экөөбүздүн ортобуздагы жаман иштерди кетире көр. «Бизди жакшылардын катарында жан ал», башкача айтканда, бизди салихтерге кош.
Андан соң Аллах акыл ээлерин мындайча сыпаттады: «Алар туруп, отуруп жана жамбаштап жатып Аллахты эстешет». Имран ибн Хусайндан (Аллах андан ыраазы болсун) Сахих аль-Бухариде келгендей, Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Туруп намаз оку. Эгер анте албасаң, отуруп оку. Эгер ага да алы жетпесе, жамбаштап оку», — деген.
Башкача айтканда, алар бардык абалдарында жүрөктөрү, ички сезимдери жана тилдери менен Аллахты зикир кылууну токтотушпайт.
«Асмандар менен жердин жаратылышы жөнүндө ой жүгүртүшөт», башкача айтканда, аларда Жаратуучунун улуулугун, кудуретин, илимин, даанышмандыгын, каалоосун жана ырайымын көрсөткөн далилдерди түшүнүшөт. Абу Сулайман ад-Дараний мындай деген: «Үйүмдөн чыкканда көзүм кайсы бир нерсеге түшсө, андан Аллахтын мага берген бир нематын же мен үчүн сабакты көрөм». Муну Ибн Абид-Дуня «Ой жүгүртүү жана сабак алуу» китебинде риваят кылган. Хасан аль-Басрий: «Бир саат ой жүгүртүү бир түн бою намаз окуудан артык», — деген.
Фудайлдын айтымында, Хасан: «Ой жүгүртүү — жакшылыктарыңды жана жамандыктарыңды көрсөтүүчү күзгү», — деп айткан. Суфьян ибн Уяйна: «Ой жүгүртүү — жүрөгүңө кирген нур», — деген жана мындай ыр саптарын келтирген: «Адам ойлуу болсо, ар бир нерседен ага сабак табылат». Иса (ага тынчтык болсун): «Сөзү эскерүү, унчукпаганы ой жүгүртүү, көз карашы сабак алуу болгон адамга сүйүнчү!» — деген. Лукман Даанышман: «Жалгыздыктын узак болушу ой жүгүртүүгө түрткү берет, ойдун узак болушу Бейиштин эшигин каккылаганга далил», — деген.
Уахб ибн Мунаббих: «Киши канчалык көп ой жүгүртсө, ошончолук түшүнөт; түшүнгөн адам илим алат; илим алган адам амал кылат», — деген. Умар ибн Абд аль-Азиз: «Аллахты эскерип сүйлөө жакшы, ал эми Аллахтын нематтары жөнүндө ой жүгүртүү — ибадаттардын эң абзели», — деген. Муғис аль-Асвад: «Кабырларды күн сайын зыярат кылгыла, алар силерге ой салсын. Кыяматтагы турган жайды жүрөгүңөр менен элестеткиле.
Бейишке же тозокко бара жаткан эки топту көз алдыга келтиргиле. Жүрөгүңөр менен денеңерге тозокту, анын чокмокторун жана катмарларын эскерткиле», — деп айтчу. Ошондо ал сахабаларынын арасынан акыл-эсин жоготкон абалда көтөрүлүп кеткиче ыйлачу. Абдуллах ибн аль-Мубарак мындай деген: «Бир киши көрүстөн менен таштанды жайдын жанынан өтүп баратып, ал жерде турган кечилге кайрылды да: “Эй, кечил!
Сенин жаныңда дүйнөнүн эки казынасы бар, экөөндө тең сага сабак бар: адамдардын казынасы жана мал-мүлктүн казынасы”, — деди». Ибн Умар жүрөгүн текшерүүнү кааласа, ээн калган жерге келип, анын босогосунда туруп, муңдуу үн менен: «Анын ээлери кайда?» — деп сурачу. Анан өзүнө кайрылып: «Анын Өзүнөн башка бардык нерсе жок болот» (Касас сүрөсү, 88-аят), — дечү. Ибн Аббас: «Ой жүгүртүү менен окулган эки кыска рекет жүрөгү кайдыгер бойдон окулган бир түнкү намаздан жакшы», — деген.
Хасан: «Эй, адам баласы! Курсагыңдын үчтөн бирине тамак же, үчтөн бирине суу ич, калган үчтөн бирин ой жүгүртүүгө орун калтыр», — деген. Даанышмандардын бири: «Ким дүйнөгө сабак алуу үчүн эмес караса, ошол кайдыгерлигине жараша жүрөгүнүн көзүнүн нуру өчөт», — деген. Бишр аль-Хафи: «Эгер адамдар Аллах Тааланын улуулугу жөнүндө ой жүгүртүшсө, Ага күнөө кылышмак эмес», — деген.
Хасан Амир ибн Кайстын мындай дегенин риваят кылган: «Мен Пайгамбардын (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) бир нече сахабасынан ыймандын нуру — ой жүгүртүү экенин уккам». Иса (ага тынчтык болсун): «Эй, алсыз адам баласы! Кайда жүрбө, Аллахтан корк. Дүйнөдө мейман бол, мечиттерди үйүң кыл.
Көзүңдү ыйлоого, денеңди сабыр кылууга, жүрөгүңдү ой жүгүртүүгө үйрөт. Эртеңки ырыскың үчүн санааркаба», — деген. Момундардын башчысы Умар ибн Абд аль-Азиз (Аллах андан ыраазы болсун) бир күнү сахабаларынын алдында ыйлап калды. Себебин сурашканда: «Дүйнө жана анын ырахаттары, кумарлары жөнүндө ой жүгүрттүм.
Ошолордон сабак алдым: кумарлары араң түгөнгөндө эле алардын ачуусу аралашат. Эгер анда сабак алгандар үчүн сабак жок болсо, анда эскерилгендер үчүн насаат бар», — деди. Ибн Абид-Дуня Хусайн ибн Абд ар-Рахмандын мындай ырын келтирген: «Момундун сейили — ой жүгүртүү, момундун ырахаты — сабак алуу. Жалгыз Аллахка мактоо айтабыз, ар бирибиз коркунучтабыз.
Кайдыгер адамдын өмүрү өтүп жатат, бирок ал муну сезбейт. Кечээки жашоо тилектерден да ашкан, гүлдөп турган кооз бак эле: суулардын шылдыраган добушу, бак-дарактардын көлөкөсү, өсүмдүктөрдүн кубанычы жана мөмөлөрдүн таттуулугу. Аны да, анын ээлерин да замандын өзгөрүшү тез эле өзгөрттү. Жалгыз Аллахка мактоо айтабыз: мында акыл ээлери үчүн, эгер сабак алышса, чындап эле ибрат бар».
Аллах Өзүнүн бар экенин, сыпаттарын, шариятын, тагдырын жана аяттарын көрсөткөн жаратылган нерселерден сабак албагандарды айыптап: «Асмандарда жана жерде канчалаган белгилер бар, алар алардын жанынан өтүшөт, бирок алардан жүз бурушат. Алардын көбү Аллахка шерик кошмойунча ыйман келтиришпейт» (Юсуф сүрөсү, 105–106-аяттар), — деген. Ал эми момун пенделерин: «Алар туруп, отуруп жана жамбаштап жатып Аллахты эстешет жана асмандар менен жердин жаратылышы жөнүндө ой жүгүртүшөт», — деп мактап, алар мындай дешет: «Оо, Раббибиз!
Сен муну бекер жараткан жоксуң», башкача айтканда, бул жаратылгандарды пайдасыз, бекер жараткан жоксуң. Тескерисинче, акыйкат менен жараттың: жамандык кылгандарды кылган иштери боюнча, жакшылык кылгандарды болсо эң жакшы сыйлык менен сыйлоо үчүн. Андан соң алар Аллахты пайдасыздык жана бекер жаратуудан аруулап: «Сен аруусуң!» — дешет, башкача айтканда, Сен эч нерсени бекер жаратпайсың. «Бизди тозок азабынан сакта!»
Башкача айтканда: «Жаратылгандарды акыйкат жана адилеттик менен жараткан, кемчиликтерден, айыптан жана бекер жаратуудан аруу болгон Зат! Өзүңдүн күч-кубатың менен бизди тозок азабынан сакта; Өзүң ыраазы боло турган иштерге бизге ийгилик бер; бизди жакшылык кылууга жетелеп, аны менен Немат Бейиштерине жол көрсөт жана оор азабыңдан куткар» (Касас сүрөсү, 88-аят; Юсуф сүрөсү, 105–106-аяттар).
«Оо, Раббибиз! Бизге пайгамбарларың аркылуу убада кылган нерсеңди бере көр!» Айрымдар муну «пайгамбарларыңа ыйман келтиргенибиз үчүн» деп түшүндүрүшкөн. Башкалары «пайгамбарларыңдын тилдери менен убада кылган нерсеңди» дешкен.
Ушул экинчи түшүндүрмө туурараак. Имам Ахмад мындай деген: Абу аль-Йаман бизге риваят кылды; ага Исмаил ибн Айяш, Амр ибн Мухаммаддан, ал Абу Икалдан, ал Анас ибн Маликтен (Аллах андан ыраазы болсун) риваят кылган. Анас мындай деди: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Аскалан — эки колуктунун бири. Аллах андан Кыямат күнү эсепсиз жетимиш миң адамды тирилтет жана андан элүү миң шейитти Аллахка өкүл катары жөнөтөт.
Анда баштары колдорунда кесилген, моюндарынан кан аккан шейиттердин катарлары болот. Алар: “Оо, Раббибиз! Бизге пайгамбарларың аркылуу убада кылган нерсеңди бере көр жана Кыямат күнү бизди шерменде кылба. Чындыгында, Сен убадаңды бузбайсың”, — дешет.
Ошондо Аллах: “Кулум чын айтты. Аларды аль-Байда дарыясында жуугула”, — дейт. Алар андан аппак жана таза болуп чыгып, Бейиште каалаган жерине жайгашышат», — деген. Бул хадис «Муснаддагы» сейрек хадистерден болуп саналат. Айрымдар аны ойдон чыгарылган дешет. Аллах жакшыраак билет.
«Кыямат күнү бизди шерменде кылба», башкача айтканда, бардык адамдардын көз алдында. «Чындыгында, Сен убадаңды бузбайсың», башкача айтканда, Сенин элчилериң кабарлаган убада сөзсүз ишке ашат. Ал — Кыямат күнү Сенин алдыңда туруп, эсеп берүү.
Абу Яъла аль-Хафиз мындай риваят кылган: Харис ибн Сурайж бизге риваят кылды; ага аль-Муътамир, ага аль-Фадл ибн Иса, ага Мухаммад ибн аль-Мункедир риваят кылган. Ал Жабир ибн Абдуллахтан риваят кылып, Жабир Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мындай дегенин билдирген: «Кыямат күнү Аллахтын алдында турганда адам баласынын башына келе турган уят менен шерменделик ушунчалык оор болгондуктан, пенде өзүнө тозокко жөнөтүлүүнү буйруса экен деп тилейт». Бул сейрек хадис.
Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) түнкү тахажжуд намазына турганда Али Имран сүрөсүнүн акырындагы ушул он аятты окуганы анык риваяттар менен бекитилген. Имам аль-Бухари мындай деген: Саид ибн Аби Марям бизге риваят кылды; ага Мухаммад ибн Жаъфар, ал Шарик ибн Абдуллах ибн Аби Намирден, ал Курейбден, ал Ибн Аббастан риваят кылган. Ибн Аббас мындай деген: «Мен таежем Маймунанын үйүндө түнөдүм. Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) үй-бүлөсү менен бир аз сүйлөшүп, анан уктады.
Түндүн акыркы үчтөн бири калганда ордунан туруп, асманды карап: “Чындыгында, асмандар менен жердин жаратылышында жана түн менен күндүздүн алмашуусунда акыл ээлери үчүн белгилер бар”, — деди. Андан кийин туруп, даарат алып, мисвак колдонду да, он бир рекет намаз окуду. Анан Билал азан айтты; Аллахтын Элчиси эки рекет окуп, сыртка чыгып, адамдарга багымдат намазын окутту». Муну Муслим да Абу Бакр ибн Исхак ас-Санъаниден, Ибн Аби Марям аркылуу ушундай риваят кылган.
Андан кийин аль-Бухари бул хадисти Маликтен бир нече жол менен риваят кылган. Малик Махрама ибн Сулаймандан, ал Курейбден, ал Ибн Аббастан риваят кылган. Ибн Аббас мындай деген: «Мен Аллахтын Элчисинин аялы, менин таежем Маймунанын үйүндө түндөдүм. Жаздыктын туурасынан жаттым, Аллахтын Элчиси жана анын үй-бүлөсү узатасынан жатышты.
Ал уктап, түн ортосунда — же андан бир аз мурда, же кийин — ойгонду. Колу менен жүзүн сүртүп уйкусун кетирди да, Али Имран сүрөсүнүн акыркы он аятын окуду. Анан илинип турган суу идишине барып, андан жакшылап даарат алды да, намаз окууга турду». Ибн Аббас: «Мен да туруп, анын кылганын кылдым.
Анан жанына барып турдум. Аллахтын Элчиси оң колун башыма коюп, оң кулагымды кармап, акырын тарткылады. Эки рекеттен окуп, андан соң дагы эки рекеттен окуй берди; жалпысынан он эки рекет окуп, анан витир окуду. Андан соң жатып, азанчы келгенге чейин уктады.
Азанчы келгенде туруп, жеңил эки рекет окуду да, сыртка чыгып, багымдат намазын окуп берди», — деп айтты. Бул хадисти калган хадис жыйноочулар да Маликтен бир нече жол аркылуу риваят кылышкан. Муслим менен Абу Дауд да аны Махрама ибн Сулаймандан башка жолдор аркылуу риваят кылышкан.
Бул хадистин Ибн Аббастан келген дагы бир жолу бар. Абу Бакр ибн Мардүя мындай риваят кылган: Мухаммад ибн Ахмад ибн Мухаммад ибн Али бизге риваят кылды; ага Абу Яхья ибн Аби Масра, ага Халлад ибн Яхья, ага Юнус ибн Аби Исхак, ага аль-Минхал ибн Амр, ага Али ибн Абдуллах ибн Аббас, ал эми ага Абдуллах ибн Аббас риваят кылган. Ибн Аббас мындай деди: «Аббас мага Аллахтын Элчисинин үй-бүлөсүнө барып түнөөнү жана анын намазын байкап турууну буюрду. Аллахтын Элчиси адамдарга куптан намазын окутту.
Мечитте андан башка эч ким калбаганда, ордунан туруп, менин жанымдан өтүп баратып: “Бул ким? Абдуллахпы?” — деди. Мен: “Ооба”, — дедим. “Эмне болду?” — деп сурады. Мен: “Аббас бүгүн кечинде силердин үйүңөрдө түнөөнү буюрду”, — дедим.
Ал: “Анда ичкери кир”, — деди. Үйгө киргенде: “Абдуллахка төшөк салып бергиле”, — деди. Койдун жүнүнөн жасалган жаздык алып келишти. Аллахтын Элчиси ага жатып уктап, коңурук тартканын уктум. Анан төшөгүндө отуруп, башын асманга көтөрүп: “Ыйык, бардык нерсенин Падышасы болгон Аллах аруусуң!” — деп үч жолу айтты.
Андан кийин Али Имран сүрөсүнүн акыркы аяттарын аягына чейин окуду».
Муслим, Абу Дауд жана ан-Насаий да Али ибн Абдуллах ибн Аббастан ушул тууралуу хадисти риваят кылышкан. Ибн Мардүя бул хадистин дагы бир жолун Асим ибн Бахдаладан, ал өзүнүн айрым шериктеринен, алар Саид ибн Жубайрдан, ал Ибн Аббастан риваят кылган. Ибн Аббас: «Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) бир түн кеч киргенден кийин сыртка чыгып, асманды карап, “Чындыгында, асмандар менен жердин жаратылышында жана түн менен күндүздүн алмашуусунда акыл ээлери үчүн белгилер бар” деген аятты сүрөнүн аягына чейин окуду. Андан кийин: “Оо, Аллахым!
Жүрөгүмө нур, угуума нур, көрүүмө нур, оң жагыма нур, сол жагыма нур, алдыма нур, артыма нур, үстүмө нур, астымa нур бере көр жана Кыямат күнү мага нурумду чоң кыл”, — деди», — деген. Бул дуба Курейбдин Ибн Аббастан риваят кылган айрым сахих жолдорунда келген.
Андан кийин Ибн Мардүя менен Ибн Аби Хатим Жаъфар ибн аль-Мугирадан, ал Саид ибн Жубайрдан, ал Ибн Аббастан риваят кылышкан. Ибн Аббас мындай деген: «Курайштыктар жүйүттөргө барып: “Муса силерге кандай белгилерди алып келген?” — деп сурашты. Алар: “Анын таягы жана карап тургандарга аппак көрүнгөн колу”, — дешти. Анан христиандарга барып: “Иса силердин араңарда кандай болгон?” — деп сурашты.
Алар: “Тубаса сокурду жана пес оорулууларды айыктырчу, өлүктөрдү тирилтчү”, — дешти. Анан Пайгамбарга (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) келип: “Раббиңе дуба кыл, Сафаны бизге алтын кылып берсин”, — дешти. Ал Раббисине дуба кылды, ошондо: “Чындыгында, асмандар менен жердин жаратылышында жана түн менен күндүздүн алмашуусунда акыл ээлери үчүн белгилер бар”, — деген аят түштү». Ибн Мардүянын риваятында: «Алар булар жөнүндө ой жүгүртүшсүн», — деп айтылат.
Ат-Табарани бул хадисти аяттын башында толугураак берген. Бул риваят аяттар меккелик болгон деген ойго жетелейт, бирок алардын мединалык экени кеңири белгилүү. Анын далили — башка хадис.
Ибн Мардүя мындай риваят кылган: Исмаил ибн Али ибн Исмаил бизге риваят кылды; ага Ахмад ибн Али аль-Харрани, ага Шужаъ ибн Ашрас, ага Хашраж ибн Набата аль-Васити Абу Макрам, ал аль-Калби — бул Абу Жанаб — аркылуу Ата риваят кылган. Ата мындай деген: «Мен Ибн Умар жана Убайд ибн Умайр менен Айшага (Аллах андан ыраазы болсун) жөнөдүм. Биз киргенде ортобузда көшөгө бар эле. Ал: “Эй, Убайд, бизди зыярат кылууга сага эмне тоскоол болуп жатат?” — деди.
Убайд: “Аралыкты сактап зыярат кыл, ошондо сүйүүң арта берет” деген акындын сөзү», — деп жооп берди. Ибн Умар: «Бизди коё тургула, бизге Аллахтын Элчисинен көргөн эң таң калычтуу нерсени айтып бер», — деди. Айша ыйлап, мындай деди: «Анын бардык иши таң калычтуу эле. Бир түнү ал мага келип, денеси денеме тийди.
Анан: “Мага Раббиме ибадат кылууга уруксат бер”, — деди. Мен: “Аллахка ант болсун, сенин жакындыгыңды жакшы көрөм, ошол эле учурда Раббиңе ибадат кылганыңды да жакшы көрөм”, — дедим. Ал суу идишине барып даарат алды, сууну көп колдонгон жок. Анан намазга туруп, сакалы суу болгончо ыйлады.
Сажда кылып, жер суу болгончо ыйлады. Андан соң капталына жатып, дагы ыйлады. Акыры Билал таңкы намазга азан айтууга келгенде, ал: “Эй, Аллахтын Элчиси! Аллах өткөн жана келечектеги күнөөлөрүңдү кечирген болсо, эмне үчүн ыйлайсың?” — деди.
Аллахтын Элчиси: “Кайран сага, Билал! Ушул түнү мага: “Чындыгында, асмандар менен жердин жаратылышында жана түн менен күндүздүн алмашуусунда акыл ээлери үчүн белгилер бар”, — деген аят түшүрүлгөн болсо, кантип ыйлабай коёюн?” — деди. Анан: “Бул аяттарды окуп, алар жөнүндө ой жүгүртпөгөн адамга азап болсун!” — деди». Абд ибн Хумайд бул хадисти Жаъфар ибн Аундан, ал Абу Жанаб аль-Калбиден, ал Атадан мындан да узун жана толук нускада риваят кылган.
Ибн Хиббан да «Сахихинде» Умар ибн Мусадан, Усман ибн Аби Шайбадан, Яхья ибн Закарийядан, Ибрахим ибн Суайда ан-Нахаъиден, Абд аль-Малик ибн Аби Сулаймандан, ал Атадан риваят кылып, Ата мындай деген: «Убайд ибн Умайр экөөбүз Айшага кирдик», — анан окуяны ушул сыяктуу баяндаган. Абдуллах ибн Мухаммад ибн Аби ад-Дуня да «Ой жүгүртүү жана сабак алуу» китебинде Шужаъ ибн Ашрас аркылуу ушул хадисти риваят кылган.
Андан соң ал мындай деди: Хасан ибн Абд аль-Азиз мага: «Сунайд Суфьяндан көтөрүп риваят кылган хадисти айтканын уктум: “Ким Али Имран сүрөсүнүн аягын окуп, ал жөнүндө ой жүгүртпөсө, ага азап болсун!” — деп, онду манжалары менен санайт». Хасан ибн Абд аль-Азиз: «Убайд ибн ас-Саиб мага айтты: аль-Аузаъиден: “Бул аяттар жөнүндө ой жүгүртүүнүн чеги кандай?” — деп суралды. Ал: “Аларды түшүнүп окуу”, — деп жооп берди», — деген. Ибн Аби ад-Дуня мындай деди: «Касим ибн Хашим мага риваят кылды; ага Али ибн Айяш, ага Абд ар-Рахман ибн Сулайман риваят кылды.
Ал: “Аль-Аузаъиден бул аяттар жөнүндө ой жүгүртүүгө эң аз дегенде эмне жетиштүү жана адамды айтылган азаптан эмне куткарат?” — деп сурадым. Ал бир аз унчукпай туруп: “Аларды түшүнүп окуу”, — деди». Аллах экөөнө ыраазы болсун; аль-Калби; Аллах Улуу; Абдуллах ибн Умар.
Бул темада дагы бир таң калычтуу хадис бар. Абу Бакр ибн Мардүя мындай риваят кылган: Абд ар-Рахман ибн Башир ибн Нумайр бизге риваят кылды; ага Исхак ибн Ибрахим аль-Бустий риваят кылды. Ошондой эле Исхак ибн Ибрахим ибн Зайд бизге риваят кылды; ага Ахмад ибн Амр риваят кылды. Экөө тең Хишам ибн Аммардан, ал Сулайман ибн Муса аз-Зухриден, ал Мазахир ибн Аслам аль-Махзумиден, ал Саид ибн Аби Саид аль-Макбуриден, ал Абу Хурайрадан риваят кылышкан.
Абу Хурайра Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ар түнү Али Имран сүрөсүнүн акыркы он аятын окуганын айткан. Мазахир ибн Аслам алсыз раави.
Аль-Багавинин тафсири
«Оо, Раббибиз! Сен кимди тозокко киргизсең, аны шерменде кылдың», башкача айтканда, басынттың. Айрымдар «аны кыйраттың», башкалары болсо «шермендесин ачтың» дешкен. Буга Аллахтын: «Конокторум жөнүндө мени шерменде кылбагыла» (Худ сүрөсү, 78-аят), — деген сөзү далил.
Эгер: «Аллах Таала: “Кыямат күнү Аллах пайгамбарды жана аны менен бирге ыйман келтиргендерди шерменде кылбайт” (Тахрим сүрөсү, 8-аят), — деген. Ыйман ээлеринин айрымдары тозокко кирет, ошол эле учурда Аллах: “Сен кимди тозокко киргизсең, аны шерменде кылдың”, — деп айткан. Бул кандайча түшүндүрүлөт?» — деп суралса, Анас менен Катада бул сөздүн маанисин: «Кимди тозокто түбөлүк калтырсаң, аны шерменде кылдың», — деп түшүндүрүшкөн. Саид ибн аль-Мусаййиб муну тозоктон чыкпай турган адамдарга гана тиешелүү деп айткан.
Анас (Аллах андан ыраазы болсун) Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Аллах бир коомду тозокко киргизет, анан аларды андан чыгарат», — деген хадисти риваят кылган. «Заалымдарга жардамчылар болбойт».
«Оо, Раббибиз! Биз чакыруучуну уктук». Ибн Масъуд менен Ибн Аббас (Аллах экөөнөн ыраазы болсун) жана көпчүлүк аалымдар ал чакыруучу Мухаммад (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) экенин айтышкан. Аль-Куразий: «Бул — Куран.
Анткени ар бир адам Пайгамбарга жолуга бербейт», — деген. «Ыйманга чакырып жаткан», башкача айтканда, ыйманга чакырып жаткан. «Раббиңерге ыйман келтиргиле» дегенде, биз ыйман келтирдик. «Оо, Раббибиз! Күнөөлөрүбүздү кечир, жаман иштерибизди өчүр жана бизди жакшылардын катарында жан ал», башкача айтканда, бизди жакшылардын тобуна кош.
«Алар туруп, отуруп жана жамбаштап жатып Аллахты эстешет». Али ибн Аби Талиб, Ибн Аббас (Аллах экөөнөн ыраазы болсун), ан-Нахаий жана Катада муну намазга байланыштуу деп түшүндүрүшкөн: киши туруп окуйт, эгер ага алы жетпесе отуруп окуйт, ага да алы жетпесе жамбаштап окуйт. Абу Усман Саид ибн Исмаил аз-Даббий бизге риваят кылды; ага Абу Мухаммад Абд аль-Жаббар ибн Мухаммад аль-Жаррахий, ага Абу аль-Аббас Мухаммад ибн Ахмад аль-Махбубий, ага Абу Иса Мухаммад ибн Иса ат-Тирмизий риваят кылган.
Ат-Тирмизий: Ханнад бизге риваят кылды; ага Вакиъ, ал Ибрахим ибн Тахмандан, ал Хусайн аль-Муаллимден, ал Абдуллах ибн Бурайдадан риваят кылган. Абдуллах ибн Бурайда Имран ибн Хусайндан риваят кылып, ал мындай деген: «Мен Аллахтын Элчисинен оорулуунун намазы жөнүндө сурадым. Ал: “Туруп оку. Эгер алың жетпесе, отуруп оку. Эгер ага да алы жетпесе, жамбаштап оку”, — деди».
Ал эми башка тафсирчилер бул аят адамдын бардык абалында зикирди улантууну билдирет дешкен, анткени адам бул үч абалдын биринен сейрек чыгат. Мунун окшошу Ниса сүрөсүндөгү: «Намазды бүткөнүңөрдө туруп, отуруп жана жамбаштап жатып Аллахты эстегиле» (Ниса сүрөсү, 103-аят), — деген сөз.
«Асмандар менен жердин жаратылышы жөнүндө ой жүгүртүшөт», башкача айтканда, экөөндө жаратылган укмуш нерселер Аллахтын кудуретин көрсөтүп, алардын Жаратуучусу бар экенин, Анын кудуреттүү, иштерди башкаруучу жана даанышман экенин таанытат. Ибн Аун: «Ой жүгүртүү кайдыгерликти кетирип, жүрөккө коркуу сезимин пайда кылат; суу өсүмдүк өстүргөндөй. Жүрөктөр кайгыдан артык эч нерсе менен тазаланган эмес жана ой жүгүрткөндөй эч нерсе менен нурланган эмес», — деген.
«Оо, Раббибиз!» — башкача айтканда, алар мындай дешет: «Оо, Раббибиз! Сен муну жараткансың». «Муну» деген сөз жаратылган нерселерге кайрылат, ошондуктан аялдык формадагы «бул» деп айтылган эмес. «Бекер», башкача айтканда, курулай жана тамаша үчүн эмес, тескерисинче, улуу бир иш үчүн жараттың.
«Бекер» сөзү предлог түшүрүлгөн абалда келген, башкача айтканда, «бекерчилик менен» деген мааниде. «Сен аруусуң! Бизди тозок азабынан сакта!»
«Оо, Раббибиз! Бизге пайгамбарларың аркылуу убада кылган нерсеңди бере көр», башкача айтканда, пайгамбарларыңдын тилдери менен убада кылган нерсеңди. «Бизди шерменде кылба», башкача айтканда, жазалаба, кыйратпа, шермендебизди чыгарба жана басынтпа. «Кыямат күнү.
Чындыгында, Сен убадаңды бузбайсың». Эгер: «Алар Аллах убадасын бузбай турганын билишсе, “Оо, Раббибиз! Бизге пайгамбарларың аркылуу убада кылган нерсеңди бере көр” деп айтууларынын себеби эмнеде?» — деп суралса, мындай жооп берилет: бул сөздүн формасы дуба болгону менен, мааниси кабар. Башкача айтканда: «Пайгамбарларың аркылуу бизге убада кылган нерсеңди сөзсүз бер».
Мунун мааниси: «Күнөөлөрүбүздү кечир, жаман иштерибизди өчүр, Кыямат күнү бизди шерменде кылба, ошондо бизге пайгамбарларың аркылуу убада кылган жакшылык менен ырайымыңды бересиң». Дагы бир түшүндүрмө боюнча, алар: «Оо, Раббибиз! Бизди Өз сыйлыгыңа татыктуу болгондордун катарына кошуп, пайгамбарларың аркылуу убада кылган нерсеңди бере көр», — деп сурашкан. Анткени алар өздөрүн ошол сый-урматка татыктуубуз деп так билишкен эмес, ошондуктан Аллахтан аларды ага татыктуу кылуусун сурашкан.
Дагы бир пикир боюнча, алар душмандарына каршы жеңиш жөнүндөгү убадасынын тезирээк аткарылышын сурашкан. Алар: «Сен убадаңды бузбай турганыңды билебиз, бирок Сенин жумшактыгың менен сабырдуулугуңа чыдай албайбыз. Алардын шермендесин тезирээк көрсөтүп, аларга каршы бизге жардам бер», — дешкен.
«Сахих аль-Бухари» (№ 4569) жана «Сахих Муслимде» (№ 256) риваят кылынгандай, Пайгамбар Мухаммад (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) түнкү намазга (тахажжудга) туруу үчүн ойгонгон сайын дал ушул он аятты окучу.