Olov azobidan panoh so‘rash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Ular Allohning o‘zlariga iymon keltirishni nasib etganini zikr qilib, ne’matning to‘liq bo‘lishini so‘rab Unga iltijo qilganlaridan so‘ng, buning mukofotini so‘radilar: Alloh ularni Rasul­lari tillari orqali va’da qilgan narsalarni — dunyodagi nusrat va g‘alabani, oxiratda esa Allohning roziligi va jannatiga erishishni ro‘yobga chiqarsin, dedilar. Zero, U taolo va’dasiga xilof qilmaydi. Alloh ularning duolarini ijobat qildi va iltijolarini qabul etdi. Shu bois ular dedilar:

«Robbimiz, biz iymonga chorlovchining iymonga da’vat qilayotganini eshitdik». Bu Muhammad sollallohu alayhi va sallamdir. Ya’ni, u odamlarni iymonga da’vat qilib, uning asoslari va tarmoqlariga qiziqtiradi.

«Bas, iymon keltirdik», ya’ni uning da’vatiga darhol javob berdik va shoshilib ergashdik. Bu so‘zlarida ular Allohning o‘zlariga bergan ne’matini e’tirof etib, Uning ne’mati bilan quvondilar va shu ne’matni Unga iltijo qilishlariga vosita qildilar: gunohlarini mag‘firat etishini va yomonliklarini o‘chirishini so‘radilar, chunki yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. Ularga iymon ne’matini bergan Zot ularni to‘liq omonlik ne’matiga ham musharraf etadi.

«Bizni yaxshilar bilan birga vafot ettirgin». Bu duo yaxshilik qilishga muvaffaq bo‘lishni, yomonlikni tark etishni — banda shu bilan yaxshilar safidan bo‘ladi — hamda shu holatda davom etib, vafotigacha sobit qolishni o‘z ichiga oladi.

So‘ng Alloh aql egalari haqida ularning «tik turgan, o‘tirgan va yonboshlagan hollarida Allohni zikr qilishlari»ni bayon qildi. Bu so‘z va qalb bilan qilinadigan zikrning barcha turlarini qamrab oladi. Shuningdek, bunga namozni tik turib o‘qish, bunga qodir bo‘lmasa o‘tirib, bunga ham qodir bo‘lmasa yonboshlab o‘qish kiradi. Ular «osmonlaru yerning yaratilishi haqida tafakkur qiladilar», ya’ni yaratilishdan ko‘zlangan maqsadni anglash uchun dalil izlaydilar.

Bu tafakkur Allohning ma’rifatiga yetgan do‘stlarining ibodatlaridan biri ekaniga dalildir. Ular tafakkur qilganlarida Alloh bularni behuda yaratmaganini anglab, shunday deydilar:

«Robbimiz, buni bekorga yaratganing yo‘q. O‘zing poksan» — ya’ni, Jalolingga munosib bo‘lmagan barcha narsalardan poksan. Balki bularni haq ila va haq uchun yaratding, ularga haqni joylading.

«Bizni do‘zax azobidan saqlagin», ya’ni yomonliklardan asrab, solih amallarni qilishga muvaffaq etgin, toki shu sababli do‘zaxdan najot topaylik. Bu duo jannatni so‘rashni ham o‘z ichiga oladi, chunki Alloh ularni do‘zax azobidan saqlasa, jannatga erishadilar. Ammo qalblarida qo‘rquv ustun bo‘lgani uchun ular Allohdan o‘zlari uchun eng muhim bo‘lgan narsani so‘radilar:

«Robbimiz, albatta, Sen kimni do‘zaxga kiritsang, uni sharmanda qilgan bo‘lasan». Ya’ni, u Allohning, farishtalarining va do‘stlarining g‘azabiga duchor bo‘ladi; undan qutulib ham, najot topib ham bo‘lmaydigan sharmandalikka qoladi. Shu bois Alloh: «Zolimlarga yordam beruvchilar yo‘q», dedi. Ular Allohning azobidan qutqaradigan biror yordamchini topmaydilar. Bu oyatda do‘zaxga o‘z zulmlari sababli kirishlari bildirilgan.

Imom Ibn Kasir tafsiri

So‘ng ular: «Robbimiz, albatta, Sen kimni do‘zaxga kiritsang, uni sharmanda qilgan bo‘lasan», dedilar. Ya’ni, uni xor qilgan va mahshar ahliga uning sharmandaligini oshkor etgan bo‘lasan.

«Zolimlarga yordam beruvchilar yo‘q», ya’ni qiyomat kuni ular uchun Sendan panoh beradigan va ularni O‘zing iroda qilgan narsadan qaytaradigan hech kim bo‘lmaydi.

«Robbimiz, biz iymonga chorlovchining iymonga da’vat qilayotganini eshitdik». Ya’ni, iymonga chaqirayotgan da’vatchini eshitdik; u Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdir.

«Robbingizga iymon keltiringlar, deganini, bas, iymon keltirdik», ya’ni «Robbingizga iymon keltiringlar», dedi va biz uning da’vatiga javob berib, unga ergashdik.

«Robbimiz, gunohlarimizni mag‘firat qilgin», ya’ni Senga iymon keltirganimiz va Payg‘ambaringga ergashganimiz sababli gunohlarimizni mag‘firat qilgin, ularni berkitgin.

«Yomonliklarimizni o‘chirgin», ya’ni biz bilan Sening o‘rtamizdagi yomon amallarni o‘chirgin.

«Bizni yaxshilar bilan birga vafot ettirgin», ya’ni bizni solihlar safiga qo‘shgin.

So‘ng Alloh aql egalari haqida bayon qilib: «Ular tik turgan, o‘tirgan va yonboshlagan hollarida Allohni zikr qiladilar», dedi. Imom Buxoriy Imron ibn Husayndan rivoyat qilgan sahih hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Tik turib namoz o‘qi. Bunga qodir bo‘lmasang, o‘tirib o‘qi. Bunga ham qodir bo‘lmasang, yonboshlab o‘qi», deganlar.

Ya’ni, ular barcha holatlarida, qalblari va ko‘ngillarida hamda tillari bilan Allohni zikr qilishdan to‘xtamaydilar.

«Osmonlaru yerning yaratilishi haqida tafakkur qiladilar», ya’ni ulardagi hikmatlarga qarab, Yaratuvchining ulug‘ligi, qudrati, ilmi, hikmati, irodasi va rahmatini anglaydilar. Shayx Abu Sulaymon ad-Daroniy aytgan: «Uydan chiqqanimda ko‘zim tushgan har bir narsada Allohning menga bergan ne’matini yoki men uchun ibratni ko‘raman». Buni Ibn Abid-Dunyo «At-Tafakkur val-i‘tibor» kitobida rivoyat qilgan. Hasan Basriy: «Bir soat tafakkur qilish, bir kecha namozda turishdan afzaldir», degan.

Fuzaylning aytishicha, Hasan: «Fikr — senga yaxshi va yomon amallaringni ko‘rsatadigan ko‘zgudir», degan. Sufyon ibn Uyayna: «Fikr — qalbingga kiradigan nur», degan va quyidagi baytni misol keltirgan: «Kishi tafakkur sohibi bo‘lsa, har bir narsada u uchun ibrat bordir».

Iso alayhissalom: «So‘zi zikr, sukuti tafakkur, nazari ibrat bo‘lgan kishiga xushxabar bo‘lsin», degan. Hakim Luqmon: «Yolg‘izlikning uzoq davom etishi tafakkurga ilhom beradi, tafakkurning uzoq davom etishi esa jannat eshigini qoqishga dalildir», degan. Vahb ibn Munabbih aytgan: «Kishi uzoq tafakkur qilsa, albatta, anglaydi; anglagan kishi ilm oladi; ilm olgan kishi esa amal qiladi». Umar ibn Abdulaziz: «Alloh azza va jallani zikr qilib gapirish yaxshi, Allohning ne’matlari haqida tafakkur qilish esa ibodatlarning eng afzalidir», degan.

Mug‘is al-Asvad: «Qabrlarni har kuni ziyorat qilinglar, toki tafakkur qilsinlar. Mahshar manzarasini qalblaringiz bilan ko‘ringlar, ikki guruh — jannatga yoki do‘zaxga ketayotganlarni kuzatinglar. Qalblaringiz va badanlaringizni do‘zax, uning gurzilari va qatlamlari zikri bilan band qilinglar», degan. U bu haqda gapirganda yig‘lar, hatto hushidan ketib, sahobalari orasidan ko‘tarib olib ketilardi.

Abdulloh ibn Muborak rivoyat qilishicha, bir kishi qabriston va axlatxona yonidan o‘tayotib, bir rohibni chaqirib: «Ey rohib, yoningda dunyo xazinalaridan ikkita xazina bor, ularda ibrat bor: insonlar xazinasi va mol-dunyo xazinasi», degan. Ibn Umar qalbini tekshirib ko‘rmoqchi bo‘lsa, xarobaga borib uning eshigi oldida turar va mungli ovozda: «Uning ahli qani?» deb chaqirar, so‘ng o‘ziga qaytib: «Uning O‘zidan boshqa barcha narsa halok bo‘lur», der edi. Ibn Abbos: «Tafakkur bilan o‘qilgan ikki yengil rakat qalbi g‘ofil bo‘lgan holda o‘qilgan bir kechalik namozdan afzaldir», degan.

Hasan: «Ey Odam bolasi, qorningning uchdan birini yegin, uchdan birini ichgin va qolgan uchdan birini tafakkur uchun nafas olishga qoldir», degan.

Ba’zi hakimlar: «Dunyoga ibrat nazari bilan qaramagan kishining qalb ko‘zi, g‘aflatiga yarasha ko‘r bo‘lib qoladi», degan. Bishr ibn Horis al-Hofiy: «Odamlar Alloh taoloning ulug‘ligi haqida tafakkur qilsalar, Unga osiylik qilmas edilar», degan. Hasan Omir ibn Qaysdan rivoyat qilib: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning bir nechta sahobalari — bir yoki ikki yoki uch kishi emas — iymonning ziyosi, ya’ni nuri tafakkurdir, deganlarini eshitdim», degan.

Iso alayhissalom: «Ey zaif Odam bolasi, qayerda bo‘lsang ham Allohdan qo‘rq. Dunyoda mehmon bo‘l, masjidlarni uying qil, ko‘zlaringni yig‘lashga, tanangni sabrga, qalbingni tafakkurga o‘rgat va ertangi rizqing haqida qayg‘urma», degan. Mo‘minlar amiri Umar ibn Abdulaziz roziyallohu anhu bir kuni sahobalari orasida yig‘ladi. Buning sababini so‘rashganda, dedi: «Dunyo va uning lazzatlari hamda shahvatlari haqida tafakkur qildim.

Uning o‘zidan unga ibrat oldim: shahvatlari tugashiga sal qolsa, achchiqligi ularni buzadi. Ibrat oluvchi uchun bu dunyoda ibrat bo‘lmasa ham, eslagan kishi uchun unda pand-nasihat bor».

Ibn Abid-Dunyo aytadi: Husayn ibn Abdurahmon menga quyidagi baytlarni o‘qib berdi: «Mo‘minning sayri — tafakkur, mo‘minning lazzati — ibrat. Yolg‘iz Allohga hamd aytamiz, barchamiz xavf ostidamiz. G‘ofilning umri o‘tib ketdi-yu, u buni sezmadi. Ne-ne umrlar orzu-umidlardan-da go‘zal edi, ko‘zlar suvi shildirashi va daraxtlar soyasida, o‘simliklarning shodligi va mevalarning totida.

Davrning o‘zgarishlari ularni va ahllarini o‘zgartirib yubordi. Yolg‘iz Allohga hamd aytamiz, bunda albatta ibrat bor. Aql egasi ibrat olsa, bunda unga ibrat bordir».

Alloh O‘zining zotiga, sifatlariga, shariatiga, taqdiriga va oyatlariga dalolat qiluvchi yaratgan narsalari haqida ibrat olmaydigan kishilarni malomat qilgan. U shunday degan: «Osmonlaru yerda qanchadan-qancha oyat-alomatlar bor, ular yonidan o‘tadilar-u, ulardan yuz o‘giradilar. Ularning ko‘pchiligi Allohga faqat mushrik bo‘lgan hollaridagina iymon keltiradilar» (Yusuf surasi, 105–106-oyatlar). Mo‘min bandalarini esa: «Ular tik turgan, o‘tirgan va yonboshlagan hollarida Allohni zikr qiladilar va osmonlaru yerning yaratilishi haqida tafakkur qiladilar», deya maqtagan. Ular shunday deydilar:

«Robbimiz, buni bekorga yaratganing yo‘q», ya’ni bu yaratilmishni behuda yaratmading. Balki yomonlik qilganlarni amallariga yarasha, yaxshilik qilganlarni esa eng go‘zal mukofot bilan mukofotlash uchun haq ila yaratding. So‘ng behuda ish qilish va botil narsani yaratishdan Allohni poklab: «O‘zing poksan», ya’ni biror narsani bekorga yaratishdan poksan, deydilar.

«Bizni do‘zax azobidan saqlagin», ya’ni ey maxluqotni haq va adolat ila yaratgan, nuqson, ayb va behuda ish qilishdan pok Zot! O‘z qudrating va kuching bilan bizni do‘zax azobidan saqlagin, bizni O‘zing rozi bo‘ladigan amallarga yo‘llagin va rahmating bilan bizni ne’matli jannatlarga eltuvchi, alamli azobingdan najot beruvchi solih amallarni qilishga muvaffaq etgin. (Al-Qasas surasi, 88-oyat; Yusuf surasi, 105–106-oyatlar.)

«Robbimiz, bizga Rasul­laring orqali va’da qilgan narsalaringni ato etgin». Ba’zilar: «Rasul­laringga iymon keltirganimiz sababli», degan. Boshqalar esa: «Rasul­laring tillari orqali», deganlar. Ikkinchi ma’no aniqroq. Imom Ahmad Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qiladi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Asqalon ikki kelinning biridir.

Qiyomat kuni Alloh undan yetmish ming kishini hisob-kitobsiz tiriltiradi. Undan yana ellik ming kishini shahidlar va Alloh huzuriga vakil bo‘lib boruvchilar sifatida tiriltiradi. U yerda shahidlarning saflari bo‘ladi; boshlari qo‘llarida uzilgan, bo‘yin tomirlaridan qon oqib turadi. Ular: “Robbimiz, bizga Rasul­laring orqali va’da qilgan narsalaringni ato etgin va qiyomat kuni bizni sharmanda qilmagin.

Albatta, Sen va’daga xilof qilmassan”, deydilar. Shunda Alloh: “Bandam rost aytdi. Ularni Bayda daryosida yuvib qo‘yinglar”, deydi. Ular undan oppoq va pok holda chiqib, jannatda xohlagan joylarida sayr qiladilar», degan.

Bu hadis Musnadning nodir rivoyatlaridan sanaladi. Ba’zilar uni to‘qima deb hisoblaganlar. Alloh bilguvchiroqdir.

«Bizni qiyomat kuni sharmanda qilmagin», ya’ni maxluqotning ko‘z o‘ngida. «Albatta, Sen va’daga xilof qilmassan», ya’ni Rasul­laring xabar bergan qiyomat kuni huzuringda tik turish va’dasi muqarrar ro‘yobga chiqadi.

Hofiz Abu Ya’lo Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qiladi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Qiyomat kuni Alloh azza va jalla huzurida turish chog‘ida sharmandalik va rasvolik Odam bolasiga shu qadar ta’sir qiladiki, banda olovga tashlashlarini tilab qoladi», deganlar. Bu g‘arib hadisdir.

Rasululloh sollallohu alayhi va sallam kechasi tahajjud namoziga turganlarida Oli Imron surasining oxiridagi ushbu o‘n oyatni o‘qishlari sobit bo‘lgan. Imom Buxoriy rivoyat qiladi: Sa’id ibn Abu Maryam bizga, Muhammad ibn Ja’far unga, u esa Sharik ibn Abdulloh ibn Abu Namirdan, u Kuraybdan, Kurayb esa Ibn Abbosdan rivoyat qildi: Ibn Abbos aytadi: «Xolam Maymuna huzurida tunadim. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam ahli bilan bir oz suhbatlashib, so‘ng uxladilar.

Kechaning oxirgi uchdan biri bo‘lganda o‘tirib, osmonga qaradilar va: “Albatta, osmonlaru yerning yaratilishida hamda kecha va kunduzning almashib turishida aql egalari uchun oyat-alomatlar bordir”, dedilar. So‘ng turib tahorat oldilar va misvok ishlatdilar. Keyin o‘n bir rakat namoz o‘qidilar. Bilol azon aytgach, ikki rakat namoz o‘qidilar-da, tashqariga chiqib, bomdod namozini odamlarga o‘qib berdilar».

Bu rivoyatni Muslim ham Abu Bakr ibn Ishoq as-San’oniydan, u Ibn Abu Maryamdan rivoyat qilgan. Buxoriy esa uni Molikdan, u Maxrama ibn Sulaymondan, u Kuraybdan, u esa Ibn Abbosdan bir necha sanad bilan rivoyat qilgan. Ibn Abbos aytadi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning ayoli, mening xolam Maymuna huzurida tunadim. Men yostiqning eniga qarab yotdim, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam va u zotning ahli esa yostiqning uzunasiga qarab yotdilar.

Rasululloh sollallohu alayhi va sallam uxladilar. Yarim kechada yoki undan sal oldin yoxud sal keyin uyg‘ondilar. Qo‘llari bilan yuzlaridan uyqu izlarini artib, Oli Imron surasining oxiridagi o‘n oyatni o‘qidilar. So‘ng osilib turgan meshga borib, undan tahorat oldilar va tahoratni chiroyli qildilar.

Keyin namoz o‘qish uchun turdilar». Ibn Abbos aytadi: «Men ham u zot qilgan ishni qilib, so‘ng yonlariga turdim. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam o‘ng qo‘llarini boshimga qo‘ydilar va o‘ng qulog‘imni ushlab, ishqaladilar. Ikki rakat, yana ikki rakat, yana ikki rakat, yana ikki rakat, yana ikki rakat, yana ikki rakat o‘qidilar, so‘ng vitr namozini o‘qidilar.

Keyin muazzin kelgunicha yonboshlab yotdilar. Muazzin kelgach, turib yengil ikki rakat namoz o‘qidilar, keyin chiqib bomdod namozini o‘qidilar». Bu rivoyatni qolgan hadis to‘plovchilar ham Molikdan bir necha sanad bilan keltirganlar. Muslim va Abu Dovud ham Maxrama ibn Sulaymon orqali boshqa yo‘llardan rivoyat qilganlar.

Ibn Abbosdan bu hadisning yana bir rivoyat yo‘li bor. Abu Bakr ibn Mardavayh rivoyat qiladi: Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Ali bizga, Abu Yahyo ibn Abu Masarra unga, Xallod ibn Yahyo unga, Yunus ibn Abu Ishoq unga, al-Minhol ibn Amr unga, Ali ibn Abdulloh ibn Abbos unga, Abdulloh ibn Abbos esa unga rivoyat qilgan. Ibn Abbos aytadi: «Abbos menga Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning xonadonida tunab, u zotning namozlarini kuzatib turishni buyurdi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam xufton namozini odamlar bilan o‘qidilar.

Masjidda u zotdan boshqa hech kim qolmagach, turib yonimdan o‘tdilar va: “Bu kim? Abdullohmi?” dedilar. “Ha”, dedim. “Nima bo‘ldi?” deb so‘radilar. “Abbos bu kecha siz bilan qolishimni buyurdi”, dedim. U zot: “Unday bo‘lsa, uyga kir”, dedilar.

Uyga kirganlarida: “Abdullohga to‘shak solinglar”, dedilar. Shunda jun matodan yostiq olib kelindi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam unga yotib, xurraklarini eshitgunimcha uxladilar. So‘ng o‘rinlarida o‘tirib, boshlarini osmonga ko‘tardilar va uch marta: “Podshoh, Muqaddas Zot pokdir”, dedilar.

Keyin Oli Imron surasining oxiridagi oyatlarni suraning oxirigacha o‘qidilar».

Muslim, Abu Dovud va Nasoiy ham Ali ibn Abdulloh ibn Abbosdan bu haqda hadis rivoyat qilganlar.

Ibn Mardavayh bu hadisning yana bir yo‘lini Osim ibn Bahdaladan, u ba’zi sheriklaridan, u Sa’id ibn Jubayrdan, u esa Ibn Abbosdan rivoyat qiladi. Ibn Abbos aytadi: «Bir kecha tun o‘tgach, Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam tashqariga chiqib osmonga qaradilar va: “Albatta, osmonlaru yerning yaratilishida hamda kecha va kunduzning almashib turishida aql egalari uchun oyat-alomatlar bordir”, oyatidan suraning oxirigacha o‘qidilar.

So‘ng: “Allohim, qalbimga nur, qulog‘imga nur, ko‘zimga nur, o‘ng tomonimga nur, chap tomonimga nur, oldimga nur, ortimga nur, ustimga nur, ostimga nur ato et va qiyomat kuni nurimni ulug‘ qil”, dedilar». Bu duo sahih hadislarning ayrim rivoyat yo‘llarida, Kuraybning Ibn Abbosdan rivoyati bilan sobit bo‘lgan.

So‘ng Ibn Mardavayh va Ibn Abu Hotim Ja’far ibn Mug‘iyradan, u Sa’id ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: Quraysh yahudiylardan: «Musoga qanday mo‘jizalar berilgan edi?» deb so‘radi. Ular: «Asosi va ko‘ruvchilar uchun oppoq bo‘lib chiqqan qo‘li», deb javob berdilar. So‘ng nasroniylardan: «Iso sizlarning orangizda qanday edi?»

deb so‘radilar. Ular: «U tug‘ma ko‘r va peslarni tuzatar, o‘liklarni tiriltirar edi», dedilar. Keyin Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam huzurlariga kelib: «Robbingizga duo qiling, Safoni biz uchun oltin qilib qo‘ysin», dedilar. U zot azza va jalla Robbiga duo qildilar.

Shunda: «Albatta, osmonlaru yerning yaratilishida hamda kecha va kunduzning almashib turishida aql egalari uchun oyat-alomatlar bordir», oyati nozil bo‘ldi. Ibn Mardavayh rivoyatidagi lafzda Rasululloh: «Bas, shu narsalar haqida tafakkur qilsinlar», deganlar. Tabaroniy bu hadisni oyatning boshida to‘liqroq keltirgan. Bu rivoyat ushbu oyatlarning Makkada nozil bo‘lganini taqozo etadi.

Ammo mashhur qarashga ko‘ra, ular Madinada nozil bo‘lgan. Bunga boshqa hadis dalildir.

Ibn Mardavayh Ismoil ibn Ali ibn Ismoil orqali, u Ahmad ibn Ali al-Harroniydan, u Shujo’ ibn Ashrasdan, u Hishraj ibn Nabotadan, u Abu Makram al-Vositiydan, u al-Kalbiy — Abu Janob — dan, u Ato’dan rivoyat qiladi. Ato aytadi: «Men Ibn Umar va Ubayd ibn Umayr bilan Oisha roziyallohu anho huzurlariga bordim. U bilan oramizda parda bor edi. U: “Ey Ubayd, bizni ziyorat qilishingga nima monelik qilyapti?”

dedi. U: “Shoirning: “Ziyoratni ora-sira qil, muhabbat ortadi”, degan so‘zi”, deb javob berdi. Shunda Ibn Umar: “Bizni qo‘y, Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan ko‘rgan eng ajib narsangni aytib ber”, dedi. Oisha yig‘lab: “U zotning har bir ishi ajib edi.

Bir kecha u zot mening yonimga kelib, terilari terimga tegdi. So‘ng: “Meni qo‘y, Robbimga ibodat qilay”, dedilar. Men: “Allohga qasamki, sizga yaqin bo‘lishni yaxshi ko‘raman, ammo Robbingizga ibodat qilishingizni ham yaxshi ko‘raman”, dedim. U zot mesh oldiga borib tahorat qildilar, suvni ko‘p ishlatmadilar.

So‘ng namozga turdilar va soqollari ho‘l bo‘lgunicha yig‘ladilar. Keyin sajda qildilar va yer ho‘l bo‘lgunicha yig‘ladilar. So‘ng yonboshlab yotdilar va Bilol bomdod namozini bildirish uchun kelgunicha yig‘ladilar. Bilol: “Ey Allohning Rasuli, nega yig‘layapsiz?

Axir Alloh sizning avvalgi va keyingi gunohlaringizni mag‘firat qilgan-ku”, dedi. U zot: “Voy holingga, Bilol! Bu kecha menga: “Albatta, osmonlaru yerning yaratilishida hamda kecha va kunduzning almashib turishida aql egalari uchun oyat-alomatlar bordir”, oyati nozil qilingan bo‘lsa, nega yig‘lamay?” dedilar.

So‘ng: “Bu oyatlarni o‘qib, ular haqida tafakkur qilmagan kishiga voy bo‘lsin”, dedilar».

Abd ibn Humayd bu rivoyatni Ja’far ibn Avndan, u Abu Janob al-Kalbiydan, u Ato’dan bundan ham uzunroq va mukammalroq tarzda rivoyat qilgan. Abu Hotim ibn Hibbon ham o‘zining «Sahih» kitobida Imron ibn Musodan, u Usmon ibn Abu Shaybadan, u Yahyo ibn Zakariyyodan, u Ibrohim ibn Suvayd an-Naxa’iydan, u Abdulmalik ibn Abu Sulaymondan, u Ato’dan rivoyat qilib, shunga o‘xshash hadisni keltirgan. Abdulloh ibn Muhammad ibn Abid-Dunyo ham «At-Tafakkur val-i‘tibor» kitobida Shujo’ ibn Ashras orqali shu rivoyatni keltirgan.

So‘ng aytadi: Hasan ibn Abdulaziz menga: «Suvaydning Sufyon — ya’ni Sufyon as-Savriy — dan marfu’ tarzda: “Kim Oli Imron surasining oxirini o‘qib, u haqida tafakkur qilmasa, unga voy bo‘lsin”, deganini eshitdim», dedi. U bu gapda o‘nlikni barmoqlari bilan sanagan.

Hasan ibn Abdulaziz aytadi: Ubayd ibn Soib menga xabar berdi: Avzo’iydan «Bu oyatlar ustida tafakkur qilishning chegarasi nima?» deb so‘rashdi. U: «Ularni ma’nosini anglab o‘qish», deb javob berdi. Ibn Abid-Dunyo aytadi: Qosim ibn Hoshim menga, Ali ibn Ayyosh unga, Abdurahmon ibn Sulaymon esa unga rivoyat qildi: Men Avzo’iydan: «Ular haqida tafakkur qiluvchi kishining eng kam tafakkuri nima bo‘lishi va uni bu tahdiddan nima qutqarishi mumkin?»

deb so‘radim. U bir oz sukut saqlab, keyin: «Ularni ma’nosini anglab o‘qishi», deb javob berdi.

Umar ibn Abdulaziz roziyallohu anhu, al-Kalbiy, Alloh azza va jalla, Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhumo.

Bu borada yana bir g‘arib hadis bor. Abu Bakr ibn Mardavayh rivoyat qiladi: Abdurahmon ibn Bashir ibn Numayr bizga, Ishoq ibn Ibrohim al-Bustiy unga, yana bir sanad bilan Ishoq ibn Ibrohim ibn Zayd Ahmad ibn Amrdan, ikkalasi Hishom ibn Ammordan, u Sulaymon ibn Muso az-Zuhriydan, u Muzohir ibn Aslam al-Maxzumiydan, u Sa’id ibn Abu Sa’id al-Maqburi ydan, u Abu Hurayradan rivoyat qiladi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam har kecha Oli Imron surasining oxiridan o‘nta oyatni o‘qir edilar». Muzohir ibn Aslam zaif roviydir.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Robbimiz, albatta, Sen kimni do‘zaxga kiritsang, uni sharmanda qilgan bo‘lasan», ya’ni xor qilgan bo‘lasan. Yana: «Halok qilgan bo‘lasan», deyilgan. Boshqa bir qarashga ko‘ra, «sharmandasini oshkor qilgan bo‘lasan». Bunga Allohning: «Mehmonlarim haqida meni sharmanda qilmagin», degan so‘zi dalildir (Hud surasi, 78-oyat).

Agar: «Alloh taolo: “O‘sha kuni Alloh Payg‘ambarni va u bilan birga iymon keltirganlarni sharmanda qilmas”, degan. Holbuki, iymon ahlidan ba’zilari do‘zaxga kiradi. U yana: “Albatta, Sen kimni do‘zaxga kiritsang, uni sharmanda qilgan bo‘lasan”, dedi. Buni qanday tushunish kerak?»

deyilsa, javob shunday: Anas va Qatoda: «Do‘zaxda abadiy qoladigan kishini Sen sharmanda qilgan bo‘lasan», degan ma’noni aytganlar. Sa’id ibn al-Musayyab: «Bu hukm do‘zaxdan chiqmaydigan kishilarga xos», degan. Anas roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan: «Alloh bir guruh kishilarni do‘zaxga kiritadi, so‘ng ularni undan chiqaradi», deganlarini rivoyat qilgan. «Zolimlarga yordam beruvchilar yo‘q».

«Robbimiz, biz iymonga chorlovchining da’vatini eshitdik». Ibn Mas’ud, Ibn Abbos roziyallohu anhumo va ko‘pchilikning aytishicha, bu Muhammad sollallohu alayhi va sallamdir. Quraziy: «Bu Qur’ondir, chunki hamma ham Payg‘ambar bilan uchrashmaydi», degan. «Iymonga da’vat qilayotgan», ya’ni iymonga chorlayotgan.

«Robbingizga iymon keltiringlar, deganini, bas, iymon keltirdik. Robbimiz, gunohlarimizni mag‘firat qilgin, yomonliklarimizni o‘chirgin va bizni yaxshilar bilan birga vafot ettirgin», ya’ni bizni yaxshilar jamoasida vafot ettirgin.

«Ular tik turgan, o‘tirgan va yonboshlagan hollarida Allohni zikr qiladilar». Ali ibn Abu Tolib, Ibn Abbos roziyallohu anhumo, Naxa’iy va Qatoda: «Bu namoz haqida. Kishi tik turib namoz o‘qiydi; bunga qodir bo‘lmasa, o‘tirib o‘qiydi; bunga ham qodir bo‘lmasa, yonboshlab o‘qiydi», deganlar.

Abu Usmon Sa’id ibn Ismoil ad-Dabbiy bizga, Abu Muhammad Abduljabbor ibn Muhammad al-Jarohiy unga, Abu Abbos Muhammad ibn Ahmad al-Mahbubiy unga, Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy unga, Hannod unga, Vaki’ unga, Ibrohim ibn Tohmon unga, Husayn al-Muallim unga, Abdulloh ibn Burayda unga, Imron ibn Husayn esa unga rivoyat qilgan: Imron ibn Husayn aytadi: «Men Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan bemorning namozi haqida so‘radim. U zot: “Tik turib namoz o‘qi. Bunga qodir bo‘lmasang, o‘tirib o‘qi. Bunga ham qodir bo‘lmasang, yonboshlab o‘qi”, dedilar».

Boshqa mufassirlarning aytishicha, bu ibora barcha holatlarda zikrni davom ettirishni anglatadi, chunki inson odatda ushbu uch holatdan birida bo‘ladi. Bunga Niso surasidagi: «Namozni ado qilganingizdan so‘ng, tik turgan, o‘tirgan va yonboshlagan holingizda Allohni zikr qilinglar», degan oyat o‘xshashdir (Niso surasi, 103-oyat).

«Osmonlaru yerning yaratilishi haqida tafakkur qiladilar», ya’ni ularda yaratilgan ajoyib narsalar haqida fikr yuritib, bu ularni Allohning qudrati bor, ishlarni tadbir qiluvchi va hikmat sohibi bo‘lgan Yaratuvchi borligini bilishga olib boradi. Ibn Avn: «Tafakkur g‘aflatni ketkazadi va suv o‘simlikni o‘stirgani kabi qalbda xushu’ni paydo qiladi. Qalblar g‘am-tashvishlardagidek hech narsa bilan sayqallanmaydi, tafakkurdagidek hech narsa bilan nurga to‘lmaydi», degan.

«Robbimiz», ya’ni ular shunday deydilar: «Robbimiz, buni bekorga yaratganing yo‘q». «Buni» so‘zi yaratilgan narsaga qaytadi, shu sababli muannas shaklidagi «bu» emas, muzakkar shaklidagi «buni» ishlatilgan.

«Bekorga», ya’ni behuda va o‘yin-kulgi uchun emas, balki ulkan bir ish uchun yaratding. «Bekorga» so‘zi harf jarni tushirib qoldirish orqali nasb bo‘lgan, ma’nosi «bekorga»dir. «O‘zing poksan! Bizni do‘zax azobidan saqlagin».

«Robbimiz, bizga Rasul­laring orqali va’da qilgan narsalaringni ato etgin», ya’ni Rasul­laring tillari orqali va’da qilgan narsalaringni.

«Bizni sharmanda qilmagin», ya’ni azoblama, halok qilma, sharmanda etma va xor qilma.

«Qiyomat kuni. Albatta, Sen va’daga xilof qilmassan». Agar: «Ular Alloh va’daga xilof qilmasligini bilgan bo‘lsalar ham “Robbimiz, bizga Rasul­laring orqali va’da qilgan narsalaringni ato etgin”, deb so‘rashlarining ma’nosi nima?» deyilsa, javob shuki: iborasi duo bo‘lsa-da, ma’nosi xabardir, ya’ni: «Albatta, Sen bizga Rasul­laring orqali va’da qilgan narsalarni ato etasan».

Uning taqdiri: «Gunohlarimizni mag‘firat qilgin, yomonliklarimizni o‘chirgin va qiyomat kuni bizni sharmanda qilmagin, toki bizga Rasul­laring orqali va’da qilgan fazl va rahmatingni ato etgin», deganidir.

Yana bir qarashga ko‘ra, ma’nosi: «Robbimiz, bizni mukofotingga loyiq bo‘lgan va Rasul­laring tillari orqali va’da qilgan narsalarga erishadigan kishilardan qilgin». Chunki ular o‘zlarini bu karamga loyiq ekaniga qat’iy ishonmaganlar, shu sababli Allohdan ularni bunga loyiq qilishini so‘raganlar. Boshqa bir qarashga ko‘ra, ular dushmanlar ustidan beriladigan nusratni tezlatishni so‘raganlar. Ular: «Albatta, Sen va’daga xilof qilmasligingni bilamiz, ammo Sening halimligingga sabrimiz yetmaydi. Ularning sharmandaligini tezlatgin va bizga ularga qarshi nusrat bergin», deganlar.