Ìrántí Allāhu àti ìrètí ààbò

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Nígbà tí wọ́n mẹ́nuba pé Allāhu ló ṣe ìrànlọ́wọ́ fún wọn láti gba ìgbàgbọ́, tí wọ́n sì fi ìgbàgbọ́ yẹn ṣe ọ̀nà láti bẹ̀bẹ̀ fún pípé ìbùkún Rẹ̀, wọ́n bẹ̀ Ẹ́ pé kó san èrè fún wọn nítorí rẹ̀, kí Ó sì mú ohun tí Ó ṣèlérí fún wọn nípasẹ̀ àwọn ahọ́n àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀ ṣẹ: ìṣẹ́gun àti ìmúṣẹ ní ayé, àti jíjẹ́ ẹni tí ó jèrè ìtẹ́lọ́rùn Allāhu àti Ọgbà Rẹ̀ ní Ọjọ́ Ìkẹyìn. Nítorí náà, Ó, Ọ̀gá-Ọlá, kò rú ìlérí. Allāhu dáhùn ẹ̀bẹ̀ wọn, Ó sì gba ìrawọ́ ẹ̀bẹ̀ wọn. Nítorí náà, wọ́n wí pé:

“Olúwa wa, dájúdájú a gbọ́ ẹni tó ń ké pè sí ìgbàgbọ́” — ẹni náà ni Muhammad (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a) — ìyẹn ni pé, ó ń pe àwọn ènìyàn sí ìgbàgbọ́, ó sì ń mú kí wọ́n ní ìfẹ́ sí i, nínú àwọn ìpìlẹ̀ rẹ̀ àti àwọn ẹ̀ka rẹ̀.

“Nítorí náà, a gbàgbọ́.” Ìyẹn ni pé, a dáhùn sí i láìjáfàfá, a sì yára tẹ̀lé e. Nínú èyí ni wọ́n ti sọ nípa oore-ọ̀fẹ́ Allāhu fún wọn, wọ́n fi ìbùkún Rẹ̀ yangàn, wọ́n sì lo èyí gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti bẹ̀ Ẹ́ pé kó dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wọn jì wọ́n, kó sì pa àwọn ìwà búburú wọn rẹ́; nítorí àwọn iṣẹ́ rere máa ń pa àwọn iṣẹ́ búburú rẹ́. Ẹni tó fi ìgbàgbọ́ ṣe oore fún wọn yóò tún fi ààbò pípé ṣe oore fún wọn.

“Kí O sì jẹ́ kí a kú pẹ̀lú àwọn ẹni rere.” Ẹ̀bẹ̀ yìí ní nínú pé kí Allāhu fún wọn ní ìrànlọ́wọ́ láti ṣe rere, kí wọ́n sì fi ibi sílẹ̀; nítorí èyí ni yóò mú kí ẹrú náà wà lára àwọn ẹni rere. Ó tún ní nínú pé kí wọ́n máa bá a lọ, kí wọ́n sì dúró ṣinṣin lórí rẹ̀ títí di ikú.

Lẹ́yìn náà, Ó ṣàpèjúwe àwọn ọlọ́gbọ́n pé wọ́n “ń rántí Allāhu” ní gbogbo ipò wọn: “nígbà tí wọ́n dúró, tí wọ́n jókòó àti nígbà tí wọ́n dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ wọn.” Èyí ní gbogbo onírúurú ìrántí pẹ̀lú ahọ́n àti ọkàn; ó sì tún ní nínú ṣíṣe àdúrà ní ìdúró, bí ẹni kò bá lè dúró, kí ó jókòó; bí kò bá sì lè jókòó, kí ó dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ rẹ̀. Wọ́n tún “ń ronú jinlẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀,” ìyẹn ni pé, kí wọ́n lè fi wọn ṣe ẹ̀rí sí ohun tí a dá wọn fún. Èyí fi hàn pé ìrònú jinlẹ̀ jẹ́ ìjọsìn, ó sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ànímọ́ àwọn olùfẹ́ Allāhu tí wọ́n mọ̀ Ọ́n.

Nígbà tí wọ́n ronú nípa wọn, wọ́n mọ̀ pé Allāhu kò dá wọn lásán, wọ́n sì wí pé:

“Olúwa wa, Iwọ kò dá èyí ní asán. Mímọ́ ni fún Ọ.” Ó jìnnà sí gbogbo ohun tí kò bá ọlá ńlá Rẹ̀ mu. Dípò bẹ́ẹ̀, Ó dá wọn ní òtítọ́ àti fún òtítọ́, wọ́n sì ní òtítọ́ nínú wọn.

“Nítorí náà, dáàbò bò wá lọ́wọ́ ìyà Iná.” Èyí ni pé, dáàbò bò wá lọ́wọ́ àwọn iṣẹ́ búburú, kí O sì fún wa ní ìrànlọ́wọ́ láti ṣe àwọn iṣẹ́ rere, kí a lè tipasẹ̀ wọn rí ìgbàlà lọ́wọ́ Iná. Èyí tún ní nínú bíbéèrè Ọgbà Ọ̀run, nítorí bí Allāhu bá dáàbò bò wọ́n lọ́wọ́ ìyà Iná, Ọgbà Ọ̀run yóò jẹ́ tiwọn. Ṣùgbọ́n nítorí ìbẹ̀rù wà nínú ọkàn wọn, wọ́n bẹ̀ Allāhu fún ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ lójú wọn:

“Olúwa wa, dájúdájú ẹni tí O bá mú wọ Iná, O ti dójú tì í.” Ìyẹn ni pé, ìbínú Allāhu, ti àwọn áńgẹ́lì Rẹ̀ àti àwọn olùfẹ́ Rẹ̀ ti dé bá a, ó sì ti dé sínú ìtìjú tí kò sí ìgbàlà tàbí olùgbàlà kúrò nínú rẹ̀. Nítorí náà, wọ́n wí pé: “Kò sí àwọn olùrànlọ́wọ́ fún àwọn aláìṣòdodo,” àwọn tí yóò gba wọn là kúrò lọ́wọ́ ìyà Rẹ̀. Èyí sì fi hàn pé wọ́n wọ Iná nítorí ìwà àìṣòdodo wọn.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Lẹ́yìn náà, wọ́n wí pé:

“Olúwa wa, dájúdájú ẹni tí O bá mú wọ Iná, O ti dójú tì í,” ìyẹn ni pé, O ti rẹ̀ ẹ́ sílẹ̀, O sì ti fi ìtìjú rẹ̀ hàn fún àwọn tó péjọ.

“Kò sì sí àwọn olùrànlọ́wọ́ fún àwọn aláìṣòdodo,” ìyẹn ni pé, ní Ọjọ́ Ìjíǹde kò sí ẹni tí yóò dáàbò bò wọ́n lọ́wọ́ Rẹ, bẹ́ẹ̀ ni wọn kò lè sá fún ohun tí O bá fẹ́ ṣe sí wọn.

“Olúwa wa, dájúdájú a gbọ́ ẹni tó ń ké pè sí ìgbàgbọ́,” ìyẹn ni pé, ẹni tó ń pè sí ìgbàgbọ́, Òjíṣẹ́ náà (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a). “Pé: Ẹ gba Olúwa yín gbọ́, a sì gbàgbọ́.” Ìyẹn ni pé, ó wí pé: “Ẹ gba Olúwa yín gbọ́,” a sì dáhùn sí i, a sì tẹ̀lé e.

“Olúwa wa, dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wa jì wá,” ìyẹn ni pé, nítorí ìgbàgbọ́ wa àti títẹ̀lé Ànábì Rẹ, dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wa jì wá, kí O sì bò wọ́n mọ́lẹ̀.

“Kí O sì pa àwọn ìwà búburú wa rẹ́,” ìyẹn ni àwọn ẹ̀ṣẹ̀ tó wà láàárín wa àti Iwọ.

“Kí O sì jẹ́ kí a kú pẹ̀lú àwọn ẹni rere,” ìyẹn ni pé, so wá pọ̀ mọ́ àwọn olódodo.

Lẹ́yìn náà, Ọ̀gá-Ọlá ṣàpèjúwe àwọn ọlọ́gbọ́n, ó wí pé: “Àwọn tí ń rántí Allāhu nígbà tí wọ́n dúró, tí wọ́n jókòó àti nígbà tí wọ́n dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ wọn.” Gẹ́gẹ́ bí ó ti wà nínú Ṣaḥīḥ al-Bukhārī, láti ọ̀dọ̀ ʿImrān ibn Ḥuṣayn (kí Allāhu yọ́nú sí i), pé Òjíṣẹ́ Allāhu (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a) sọ pé: “Àdúrà ní ìdúró; bí o kò bá lè ṣe é, jókòó; bí o kò bá lè ṣe é, dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ rẹ.” Ìyẹn ni pé, wọn kì í dá ìrántí Rẹ̀ dúró ní ipò kankan; wọ́n ń rántí Rẹ̀ pẹ̀lú ohun tó wà ní ìkọ̀kọ̀ inú wọn, nínú ọkàn wọn àti pẹ̀lú ahọ́n wọn.

“Wọ́n sì ń ronú jinlẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀,” ìyẹn ni pé, wọ́n lóye àwọn ọgbọ́n tó wà nínú wọn, èyí tó ń tọ́ka sí títóbi Ẹlẹ́dàá, agbára Rẹ̀, ìmọ̀ Rẹ̀, ọgbọ́n Rẹ̀, ìfẹ́ Rẹ̀ àti àánú Rẹ̀. Abū Sulaymān al-Dārānī sọ pé: “Mo máa ń jáde kúrò ní ilé mi, kò sí ohun tí ojú mi bá rí tí n kò fi rí ìbùkún Allāhu lórí mi nínú rẹ̀, tàbí ẹ̀kọ́ ìkìlọ̀ kan tí mo rí nínú rẹ̀.” Ibn Abī al-Dunyā ni ó ròyìn èyí nínú ìwé rẹ̀ *al-Tafakkur wa-l-Iʿtibār* [Ìrònú àti Ẹ̀kọ́]. Al-Ḥasan al-Baṣrī sọ pé: “Wákàtí kan ti ìrònú jinlẹ̀ dára ju dídúró nínú àdúrà fún gbogbo òru kan.”

Al-Fuḍayl sọ pé al-Ḥasan sọ pé: “Ìrònú jinlẹ̀ jẹ́ dígí tó ń fi àwọn iṣẹ́ rere àti àwọn iṣẹ́ búburú rẹ hàn ọ.” Sufyān ibn ʿUyaynah sọ pé: “Ìrònú jinlẹ̀ jẹ́ ìmọ́lẹ̀ tó wọ inú ọkàn rẹ.” Ó sì lè sọ ẹsẹ̀ yìí pé: “Bí ènìyàn bá ní ìrònú jinlẹ̀, gbogbo ohun ló di ẹ̀kọ́ fún un.” A sọ pé ʿĪsā (kí àlàáfíà máa bá a) wí pé: “Ìbùkún ni fún ẹni tí ọ̀rọ̀ rẹ̀ jẹ́ ìrántí, ìdákẹ́jẹ́ẹ́ rẹ̀ sì jẹ́ ìrònú jinlẹ̀, ìwòye rẹ̀ sì jẹ́ ẹ̀kọ́.”

Luqmān ọlọ́gbọ́n sọ pé: “Ìdánìkanwà tó gùn máa ń ru ìrònú jinlẹ̀ sókè, ìrònú jinlẹ̀ tó gùn sì jẹ́ àmì pé ènìyàn ti kanlẹ̀kùn Ọgbà Ọ̀run.” Wahb ibn Munabbih sọ pé: “Ẹni tó bá ti ronú jinlẹ̀ fún ìgbà pípẹ́ yóò lóye; ẹni tó lóye yóò mọ̀; ẹni tó mọ̀ yóò sì ṣiṣẹ́.” ʿUmar ibn ʿAbd al-ʿAzīz sọ pé: “Ọ̀rọ̀ nípa ìrántí Allāhu, Ọ̀gá-Ọlá, dára; ṣùgbọ́n ìrònú jinlẹ̀ nípa àwọn ìbùkún Allāhu ni ìjọsìn tó dára jù.” Mughīth al-Aswad sọ pé: “Ẹ máa bẹ àwọn sàréè wò lójoojúmọ́ kí wọ́n lè mú kí ẹ ronú jinlẹ̀; fi ọkàn yín wo ibi ìpéjọpọ̀, kí ẹ wo bí wọ́n ṣe ń lọ sí Ọgbà Ọ̀run tàbí Iná ní ẹgbẹ́ méjì.

Ẹ jẹ́ kí ìrántí Iná, àwọn ìlù ìyà rẹ̀ àti àwọn ìpele rẹ̀ wọ inú ọkàn àti ara yín.” Nígbà yẹn, ó máa ń sunkún títí àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ fi ń gbé e sókè nígbà tí ó ti ṣubú, tí ọkàn rẹ̀ sì ti dàrú. ʿAbdullāh ibn al-Mubārak sọ pé ọkùnrin kan kọjá lọ sọ́dọ̀ ajẹ́jẹ̀ẹ́ kan lẹ́gbẹ̀ẹ́ ibi ìsìnkú àti ibi ìdọ̀tí, ó sì ké pè é pé: “Ajẹ́jẹ̀ẹ́, ìṣúra méjì nínú àwọn ìṣúra ayé wà lọ́dọ̀ rẹ, àwọn méjèèjì sì lè fún ọ ní ẹ̀kọ́: ìṣúra àwọn ènìyàn àti ìṣúra ọrọ̀.” Nígbà tí Ibn ʿUmar bá fẹ́ ṣàyẹ̀wò ọkàn rẹ̀, ó máa ń lọ sí ilé ahoro, ó dúró sí ẹnu ọ̀nà rẹ̀, ó sì máa ń ké pè pẹ̀lú ohùn ìbànújẹ́ pé: “Níbo ni àwọn olùgbé ibẹ̀ wà?”

Lẹ́yìn náà, ó máa ń yíjú sí ara rẹ̀, ó sì wí pé: “Gbogbo nǹkan yóò parun àfi Ojú Rẹ̀.” (Al-Qaṣaṣ: 88; Yūsuf: 105–106.) Ibn ʿAbbās sọ pé: “Rakaʿah méjì tí a ṣe ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì pẹ̀lú ìrònú jinlẹ̀ dára ju dídúró nínú àdúrà fún gbogbo òru lọ nígbà tí ọkàn kò sí níbẹ̀.” Al-Ḥasan sọ pé: “Ọmọ Ádámù, jẹun dé ìdámẹ́ta ikùn rẹ, mu omi dé ìdámẹ́ta rẹ, kí o sì fi ìdámẹ́ta tó kù sílẹ̀ fún mímí àti ìrònú.”

Ọ̀kan lára àwọn ọlọ́gbọ́n sọ pé: “Ẹni tó bá wo ayé láìgba ẹ̀kọ́ kúrò nínú rẹ̀, ojú inú ọkàn rẹ̀ yóò ṣókùnkùn níwọ̀n ìgbà tí kò bá kíyèsí.” Bishr al-Ḥāfī sọ pé: “Bí àwọn ènìyàn bá ronú jinlẹ̀ nípa títóbi Allāhu, wọn kì bá ti ṣàìgbọràn sí I.” Al-Ḥasan sọ, láti ọ̀dọ̀ ʿĀmir ibn Qays pé, ó gbọ́ lọ́dọ̀ àwọn ẹlẹgbẹ́ Ànábì tí wọ́n pọ̀ ju ọ̀kan, méjì tàbí mẹ́ta lọ pé: “Ìmọ́lẹ̀ ìgbàgbọ́ ni ìrònú jinlẹ̀.”

A sọ pé ʿĪsā (kí àlàáfíà máa bá a) wí pé: “Ọmọ Ádámù aláìlera, bẹ̀rù Allāhu níbikíbi tí o bá wà; jẹ́ àlejò ní ayé, fi àwọn mọ́sálásì ṣe ilé rẹ; kọ́ ojú rẹ láti sunkún, ara rẹ láti ní sùúrù, ọkàn rẹ láti ronú jinlẹ̀, má sì ṣe àníyàn nípa oúnjẹ ọ̀la.” A ròyìn pé Amīr al-Muʾminīn ʿUmar ibn ʿAbd al-ʿAzīz (kí Allāhu yọ́nú sí i) sunkún lọ́jọ́ kan láàárín àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀. Nígbà tí wọ́n béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ ìdí rẹ̀, ó wí pé: “Mo ronú nípa ayé, àwọn ìgbádùn rẹ̀ àti àwọn ohun tí ọkàn ń fẹ́, mo sì gba ẹ̀kọ́ látinú rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ohun tó wà nínú rẹ̀. Àwọn ìfẹ́ ọkàn rẹ̀ kì í tán tán kí kíkorò rẹ̀ tó ba wọ́n jẹ́.

Bí kò bá sí ẹ̀kọ́ fún ẹni tó bá fẹ́ gba ẹ̀kọ́ nínú rẹ̀, ó kún fún ìwàásù fún ẹni tó bá fẹ́ rántí.” Ibn Abī al-Dunyā sọ pé al-Ḥusayn ibn ʿAbd al-Raḥmān kọ orin yìí fún mi: “Ìrònú jinlẹ̀ ni ìgbádùn ẹni onígbàgbọ́; ẹ̀kọ́ láti inú ohun tí a rí sì ni ìdùnnú rẹ̀. Ẹ jẹ́ kí a yin Allāhu nìkan; gbogbo wa wà nínú ewu. Ọ̀pọ̀ ẹni aláìníjàánu ló fi ìgbésí ayé rẹ̀ parí láìmọ̀.

Ọ̀pọ̀ ìgbésí ayé tó ti kọjá lọ́wọ́ àwọn ohun tí ọkàn fẹ́, tó lẹ́wà bí ìtànná, nínú ìró omi tó ń sàn, àti lábẹ́ òjìji igi; inú dídùn àwọn ewéko àti adùn èso. Ṣùgbọ́n àkókò yára yí i padà, ó sì yí àwọn ènìyàn rẹ̀ pẹ̀lú. Ẹ jẹ́ kí a yin Allāhu nìkan; nínú èyí ni ẹ̀kọ́ wà. Ọlọ́gbọ́n tó bá gba ẹ̀kọ́ yóò rí ìkìlọ̀ nínú rẹ̀.”

Allāhu bu àwọn tí wọn kò gba ẹ̀kọ́ látinú àwọn ìṣẹ̀dá Rẹ̀, tó ń tọ́ka sí Ẹni náà fúnra Rẹ̀, àwọn ànímọ́ Rẹ̀, òfin Rẹ̀, ìpinnu Rẹ̀ àti àwọn àmì Rẹ̀, wí pé: “Àwọn àmì mélòó mélòó ló wà ní àwọn ọ̀run àti ní ilẹ̀ tí wọ́n ń kọjá lọ lẹ́gbẹ̀ẹ́ wọn, tí wọn kò sì kọbi ara sí wọn. Ọ̀pọ̀ wọn kò gba Allāhu gbọ́ láìsí pé wọ́n ń bá A ṣe ẹlẹgbẹ́.” Ó sì yin àwọn ẹrú Rẹ̀ onígbàgbọ́ pé: “Àwọn tí ń rántí Allāhu nígbà tí wọ́n dúró, tí wọ́n jókòó àti nígbà tí wọ́n dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ wọn, tí wọ́n sì ń ronú jinlẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀,” wọ́n sì ń wí pé:

“Olúwa wa, Iwọ kò dá èyí ní asán,” ìyẹn ni pé, Iwọ kò dá àwọn ìṣẹ̀dá wọ̀nyí láìní ète. Dípò bẹ́ẹ̀, O dá wọn ní òtítọ́, kí O lè san èrè fún àwọn tó ṣe ibi gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ wọn, kí O sì san èrè rere fún àwọn tó ṣe rere. Lẹ́yìn náà, wọ́n sọ Ọ́ di mímọ́ kúrò nínú àìní ète àti dídá ohun asán, wọ́n sì wí pé:

“Mímọ́ ni fún Ọ,” ìyẹn ni pé, O jìnnà sí dídá ohunkóhun ní asán.

“Nítorí náà, dáàbò bò wá lọ́wọ́ ìyà Iná,” ìyẹn ni pé: Ìwọ tó dá àwọn ìṣẹ̀dá ní òtítọ́ àti ìdájọ́ òdodo, Ìwọ tí O jìnnà sí àléébù, àbùkù àti àìní ète, dáàbò bò wá lọ́wọ́ ìyà Iná pẹ̀lú agbára àti ìfẹ́ Rẹ. Mú wa ṣe àwọn iṣẹ́ tó máa mú inú Rẹ dùn sí wa, fún wa ní ìrànlọ́wọ́ láti ṣe iṣẹ́ rere tí yóò ṣamọ̀nà wa sí àwọn Ọgbà ìgbádùn, tí yóò sì gbà wá lọ́wọ́ ìyà Rẹ tó nira. (Al-Qaṣaṣ: 88; Yūsuf: 105–106.)

“Olúwa wa, fún wa ní ohun tí O ṣèlérí fún wa nípasẹ̀ àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ.” Wọ́n sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé: nítorí ìgbàgbọ́ nínú àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ. Wọ́n tún sọ pé ó túmọ̀ sí pé: nípasẹ̀ àwọn ahọ́n àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀; èyí ló hàn kedere jù. Imām Aḥmad sọ pé: Abū al-Yamān sọ fún wa pé, Ismāʿīl ibn ʿAyyāsh sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ ʿAmr ibn Muḥammad, láti ọ̀dọ̀ Abū ʿAqāl, láti ọ̀dọ̀ Anas ibn Mālik (kí Allāhu yọ́nú sí i), ẹni tó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāhu (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a) sọ pé: “ʿAsqalān jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìlú méjì tó dà bí ìyàwó àti ọkọ.

Allāhu yóò jí ènìyàn ẹgbẹ̀rún àádọ́rin dìde láti ibẹ̀ ní Ọjọ́ Ìjíǹde, láìṣe ìṣirò fún wọn; yóò sì jí ẹgbẹ̀rún àádọ́ta dìde láti ibẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn ajẹ́rìí, tí wọ́n yóò jẹ́ aṣojú sí ọ̀dọ̀ Allāhu. Àwọn ìlà àwọn ajẹ́rìí yóò wà níbẹ̀, a ó gé orí wọn, wọ́n yóò sì mú un lọ́wọ́ wọn; ẹ̀jẹ̀ yóò sì máa ṣàn láti iṣan ọrùn wọn. Wọn yóò wí pé: ‘Olúwa wa, fún wa ní ohun tí O ṣèlérí fún wa nípasẹ̀ àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ, má sì ṣe dójú tì wá ní Ọjọ́ Ìjíǹde. Dájúdájú, Iwọ kì í rú ìlérí.’

Ó sì máa wí pé: ‘Òtítọ́ ni ẹrú Mi sọ. Ẹ fi omi Odò al-Bayḍā wẹ wọ́n.’ Wọn yóò jáde láti inú rẹ̀ ní mímọ́, funfun, wọn yóò sì rìn kiri nínú Ọgbà Ọ̀run níbi tí wọ́n bá fẹ́.” Ḥadīth yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìròyìn àjèjì nínú *Musnad*; àwọn kan sì kà á sí ḥadīth tí a dá sílẹ̀. Allāhu ló mọ̀ jù.

“Kí O má sì ṣe dójú tì wá ní Ọjọ́ Ìjíǹde,” ìyẹn ni pé, níwájú gbogbo ẹ̀dá tó péjọ.

“Dájúdájú, Iwọ kì í rú ìlérí,” ìyẹn ni pé, ìlérí tí Ojíṣẹ́ Rẹ sọ nípa dídúró níwájú Rẹ ní Ọjọ́ Ìjíǹde yóò ṣẹ láìsí àní-àní. Al-Ḥāfiẓ Abū Yaʿlā sọ pé al-Ḥārith ibn Surayj sọ fún wa pé, al-Muʿtamir sọ fún wa pé, al-Faḍl ibn ʿĪsā sọ fún wa pé, Muḥammad ibn al-Munkadir sọ fún wa pé, Jābir ibn ʿAbdullāh sọ fún un pé Òjíṣẹ́ Allāhu (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a) sọ pé: “Ìtìjú àti ìdójútì máa dé bá ọmọ Ádámù ní Ọjọ́ Ìjíǹde, nígbà tí ó bá dúró níwájú Allāhu, Ọ̀gá-Ọlá, débi pé ẹrú yóò fẹ́ kí wọ́n pàṣẹ fún un pé kó wọ Iná.” Èyí jẹ́ ḥadīth àjèjì.

Ó ti fi ìdánilójú múlẹ̀ pé Òjíṣẹ́ Allāhu (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a) máa ń ka àwọn āyah mẹ́wàá wọ̀nyí, tó wà ní ìparí Sūrah Āl ʿImrān, nígbà tó bá dìde ní òru láti ṣe tahajjud. Al-Bukhārī (kí Allāhu ṣàánú fún un) sọ pé Saʿīd ibn Abī Maryam sọ fún wa pé, Muḥammad ibn Jaʿfar sọ fún wa pé, Sharīk ibn ʿAbdullāh ibn Abī Namir sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ Kurayb, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, ẹni tó sọ pé: “Mo sùn lọ́dọ̀ Maymūnah, àbúrò ìyá mi. Òjíṣẹ́ Allāhu bá àwọn ará ilé rẹ̀ sọ̀rọ̀ fún ìgbà díẹ̀, lẹ́yìn náà ó lọ sùn.

Nígbà tí ìdámẹ́ta òru tó gbẹ̀yìn dé, ó jókòó, ó wo ojú ọ̀run, ó sì wí pé: ‘Dájúdájú, nínú ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀ àti yíyípadà òru àti ọ̀sán, àwọn àmì wà fún àwọn ọlọ́gbọ́n.’ Lẹ́yìn náà ó dìde, ó ṣe aluwala, ó sì fi ọ̀pá ìfọ́ eyín fọ eyín rẹ̀. Ó sì ṣe rakaʿah mọ́kànlá. Lẹ́yìn náà Bilāl ké fún àdúrà, ó sì ṣe rakaʿah méjì; lẹ́yìn náà ó jáde, ó sì darí àwọn ènìyàn nínú àdúrà òwúrọ̀.”

Muslim náà ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Abū Bakr ibn Isḥāq al-Ṣanʿānī, láti ọ̀dọ̀ Ibn Abī Maryam, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn kan náà.

Al-Bukhārī tún ròyìn rẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ọ̀nà láti ọ̀dọ̀ Mālik, láti ọ̀dọ̀ Makhramah ibn Sulaymān, láti ọ̀dọ̀ Kurayb, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, ẹni tó sọ pé ó sùn lọ́dọ̀ Maymūnah, ìyàwó Ànábì àti àbúrò ìyá rẹ̀. Ó wí pé: “Mo dùbúlẹ̀ ní ìbúrọ̀ ìrọ̀rí, Òjíṣẹ́ Allāhu àti àwọn ará ilé rẹ̀ sì dùbúlẹ̀ ní gígùn rẹ̀. Òjíṣẹ́ Allāhu sùn títí di àárín òru, tàbí kí ó sún díẹ̀ ṣáájú tàbí lẹ́yìn rẹ̀. Ó jí, ó sì fi ọwọ́ rẹ̀ pa oorun kúrò ní ojú rẹ̀.

Lẹ́yìn náà ó ka àwọn āyah mẹ́wàá tó wà ní ìparí Sūrah Āl ʿImrān. Ó dìde lọ síbi ìkòkò omi kan tó so kọ́kọ́, ó ṣe aluwala pẹ̀lú omi inú rẹ̀, ó sì ṣe é dáadáa. Lẹ́yìn náà ó dìde láti ṣe àdúrà. Ibn ʿAbbās sọ pé: ‘Mo dìde, mo ṣe bí ó ti ṣe, lẹ́yìn náà mo lọ dúró lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀.’

Òjíṣẹ́ Allāhu fi ọwọ́ ọ̀tún rẹ̀ lé orí mi, ó sì di etí ọ̀tún mi mú, ó ń fà á díẹ̀díẹ̀. Ó ṣe rakaʿah méjì, lẹ́yìn náà rakaʿah méjì, lẹ́yìn náà rakaʿah méjì, lẹ́yìn náà rakaʿah méjì, lẹ́yìn náà rakaʿah méjì, lẹ́yìn náà rakaʿah méjì; lẹ́yìn náà ó ṣe witr. Ó sì dùbúlẹ̀ títí di ìgbà tí olùpè àdúrà dé. Ó dìde, ó ṣe rakaʿah méjì kúkúrú, lẹ́yìn náà ó jáde, ó sì ṣe àdúrà òwúrọ̀.”

Àwọn tó kù lára àwọn olùkójọ ḥadīth náà tún gbé e wá ní onírúurú ọ̀nà láti ọ̀dọ̀ Mālik, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn yìí. Muslim àti Abū Dāwūd náà ròyìn rẹ̀ ní àwọn ọ̀nà mìíràn láti ọ̀dọ̀ Makhramah ibn Sulaymān.

Ọ̀nà ìròyìn mìíràn ti ḥadīth yìí láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās: Abū Bakr ibn Mardawayh sọ pé Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn ʿAlī sọ fún wa pé, Abū Yaḥyā ibn Abī Masrah sọ fún wa pé, Khallād ibn Yaḥyā sọ fún wa pé, Yūnus ibn Abī Isḥāq sọ fún wa pé, láti ọ̀dọ̀ al-Minhal ibn ʿAmr, láti ọ̀dọ̀ ʿAlī ibn ʿAbdullāh ibn ʿAbbās, láti ọ̀dọ̀ ʿAbdullāh ibn ʿAbbās, ẹni tó sọ pé: “Al-ʿAbbās pàṣẹ fún mi pé kí n sùn lọ́dọ̀ àwọn ará ilé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí n sì kíyèsí àdúrà rẹ̀. Òjíṣẹ́ Allāhu darí àwọn ènìyàn nínú àdúrà ʿIshāʾ, títí kò fi sí ẹnikẹ́ni tó kù nínú mọ́sálásì àfi òun. Ó dìde, ó kọjá sọ́dọ̀ mi, ó sì béèrè pé: ‘Ta ni yẹn?

ʿAbdullāh ni?’ Mo dáhùn pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni.’ Ó wí pé: ‘Kí ló dé?’ Mo sọ pé: ‘Al-ʿAbbās pàṣẹ fún mi pé kí n sùn lọ́dọ̀ yín lóru yìí.’ Ó wí pé: ‘Wá, wá.’ Nígbà tí ó wọlé, ó wí pé: ‘Ẹ mú ìrọ̀rí wá fún ʿAbdullāh.’ Wọ́n mú ìrọ̀rí kan tí a fi irun ewúrẹ́ ṣe wá.

Òjíṣẹ́ Allāhu sùn lórí rẹ̀ títí mo fi gbọ́ ìmí rẹ̀ tó ń dún. Lẹ́yìn náà ó jókòó lórí ibùsùn rẹ̀, ó gbé orí rẹ̀ sókè sí ojú ọ̀run, ó sì wí pé: ‘Mímọ́ ni fún Ọba, Ẹni Mímọ́’ lẹ́ẹ̀mẹ́ta. Lẹ́yìn náà ó ka àwọn āyah wọ̀nyí tó wà ní ìparí Sūrah Āl ʿImrān títí ó fi parí wọn.” Muslim, Abū Dāwūd àti al-Nasāʾī náà ròyìn ḥadīth kan nípa èyí láti ọ̀dọ̀ ʿAlī ibn ʿAbdullāh ibn ʿAbbās.

Ọ̀nà mìíràn tí Ibn Mardawayh ròyìn láti ọ̀dọ̀ ʿĀṣim ibn Bahdalah, láti ọ̀dọ̀ ọ̀kan lára àwọn alábàáṣiṣẹ́ rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, ni pé ní òru kan, lẹ́yìn tí òru ti pé díẹ̀, Ànábì jáde, ó wo ojú ọ̀run, ó sì ka āyah yìí: “Dájúdájú, nínú ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀ àti yíyípadà òru àti ọ̀sán, àwọn àmì wà fún àwọn ọlọ́gbọ́n,” títí dé òpin Sūrah.

Lẹ́yìn náà ó wí pé: “Allāhu, fi ìmọ́lẹ̀ sínú ọkàn mi, ìmọ́lẹ̀ sínú etí mi, ìmọ́lẹ̀ sínú ojú mi, ìmọ́lẹ̀ sí ọ̀tún mi, ìmọ́lẹ̀ sí òsì mi, ìmọ́lẹ̀ síwájú mi, ìmọ́lẹ̀ lẹ́yìn mi, ìmọ́lẹ̀ lókè mi, ìmọ́lẹ̀ lábẹ́ mi, kí O sì mú ìmọ́lẹ̀ mi pọ̀ sí i ní Ọjọ́ Ìjíǹde.” Ẹ̀bẹ̀ yìí wà nínú ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà ìròyìn tó péye, láti ọ̀dọ̀ Kurayb, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās (kí Allāhu yọ́nú sí àwọn méjèèjì).

Lẹ́yìn náà, Ibn Mardawayh àti Ibn Abī Ḥātim ròyìn láti ọ̀dọ̀ Jaʿfar ibn al-Mughīrah, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, pé Quraysh wá sọ́dọ̀ àwọn Júù, wọ́n sì béèrè pé: “Àwọn àmì wo ni Mūsā mú wá fún yín?” Wọ́n dáhùn pé: “Ọ̀pá rẹ̀ àti ọwọ́ rẹ̀ funfun tó hàn gbangba.” Wọ́n tún lọ sọ́dọ̀ àwọn Kristẹni, wọ́n sì béèrè pé: “Báwo ni ʿĪsā ṣe rí láàárín yín?” Wọ́n dáhùn pé: “Ó máa ń wo afọ́jú láti ìgbà ìbí àti adẹ́tẹ̀ sàn, ó sì máa ń jí òkú dìde.”

Lẹ́yìn náà wọ́n wá sọ́dọ̀ Ànábì (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a), wọ́n sì wí pé: “Bẹ̀ Olúwa rẹ fún wa kí Ó sọ òkè al-Ṣafā di wúrà.” Ó bẹ̀ Olúwa rẹ, Allāhu sì sọ āyah yìí kalẹ̀: “Dájúdájú, nínú ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀ àti yíyípadà òru àti ọ̀sán, àwọn àmì wà fún àwọn ọlọ́gbọ́n.” Ó wí pé: “Nítorí náà, kí wọ́n ronú jinlẹ̀ nípa wọn.” Èyí ni ọ̀rọ̀ tí Ibn Mardawayh gbé wá.

Al-Ṭabarānī ti ṣàlàyé ìtàn ḥadīth yìí ní ìbẹ̀rẹ̀ āyah náà. Èyí túmọ̀ sí pé àwọn āyah wọ̀nyí jẹ́ ti Makkah, ṣùgbọ́n ohun tí ó gbajúmọ̀ ni pé wọ́n jẹ́ ti Madīnah; ẹ̀rí rẹ̀ ni ḥadīth mìíràn.

Ibn Mardawayh sọ pé Ismāʿīl ibn ʿAlī ibn Ismāʿīl sọ fún wa pé, Aḥmad ibn ʿAlī al-Ḥarrānī sọ fún wa pé, Shujāʿ ibn Ashras sọ fún wa pé, Ḥashraj ibn Nabātah al-Wāsiṭī Abū Makram sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ al-Kalbī — ìyẹn Abū Janāb — láti ọ̀dọ̀ ʿAṭāʾ, ẹni tó sọ pé: “Èmi, Ibn ʿUmar àti ʿUbayd ibn ʿUmayr lọ sọ́dọ̀ ʿĀʾishah (kí Allāhu yọ́nú sí i). A wọlé tọ̀ ọ́ lọ, aṣọ ìkélé sì wà láàárín wa àti òun. Ó wí pé: ‘ʿUbayd, kí ló dí ọ lọ́wọ́ láti wá bẹ wa wò?’ Ó dáhùn pé: ‘Ọ̀rọ̀ akéwì ni pé: Bẹ ẹni wò lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, ìfẹ́ yóò pọ̀ sí i.’

Ibn ʿUmar wí pé: ‘Fi wa sílẹ̀; sọ ohun tó yanilẹ́nu jù lọ tí o rí lára Òjíṣẹ́ Allāhu fún wa.’ Ó sunkún, ó sì wí pé: ‘Gbogbo ohun tó ṣe jẹ́ àgbàyanu. Ó wá bá mi ní òru mi, awọ ara rẹ̀ sì kan awọ ara mi. Lẹ́yìn náà ó wí pé: “Jẹ́ kí n lọ jọ́sìn fún Olúwa mi.”

Mo wí pé: “Mo búra nípa Allāhu, mo fẹ́ sún mọ́ ọ, mo sì fẹ́ kí o jọ́sìn fún Olúwa rẹ.” Ó lọ síbi ìkòkò omi, ó ṣe aluwala, kò sì da omi púpọ̀. Lẹ́yìn náà ó dìde láti ṣe àdúrà, ó sunkún títí irùngbọ̀n rẹ̀ fi tutù. Ó foríbalẹ̀, ó sunkún títí ilẹ̀ fi tutù.

Lẹ́yìn náà ó dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ rẹ̀, ó sì tún sunkún. Nígbà tí Bilāl dé láti pe fún àdúrà òwúrọ̀, ó wí pé: “Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ló mú ọ sunkún, nígbà tí Allāhu ti dárí ẹ̀ṣẹ̀ rẹ tó ti kọjá àti èyí tó ń bọ̀ jì ọ?” Ó dáhùn pé: “Ègbé ni fún ọ, Bilāl! Kí ló lè dí mi lọ́wọ́ láti sunkún nígbà tí āyah yìí sọ̀kalẹ̀ fún mi ní òru yìí: ‘Dájúdájú, nínú ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀ àti yíyípadà òru àti ọ̀sán, àwọn àmì wà fún àwọn ọlọ́gbọ́n’?”

Lẹ́yìn náà ó wí pé: ‘Ègbé ni fún ẹni tó bá ka àwọn āyah wọ̀nyí tí kò sì ronú jinlẹ̀ nípa wọn.’” ʿAbd ibn Ḥumayd ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Jaʿfar ibn ʿAwn, láti ọ̀dọ̀ Abū Janāb al-Kalbī, láti ọ̀dọ̀ ʿAṭāʾ, pẹ̀lú àlàyé tó gùn sí i, tó sì pé sí i. Abū Ḥātim ibn Ḥibbān náà ròyìn rẹ̀ nínú *Ṣaḥīḥ* rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ʿImrān ibn Mūsā, láti ọ̀dọ̀ ʿUthmān ibn Abī Shaybah, láti ọ̀dọ̀ Yaḥyā ibn Zakariyyā, láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm ibn Suwayd al-Nakhaʿī, láti ọ̀dọ̀ ʿAbd al-Malik ibn Abī Sulaymān, láti ọ̀dọ̀ ʿAṭāʾ, ẹni tó sọ pé: “Èmi àti ʿUbayd ibn ʿUmayr wọlé sọ́dọ̀ ʿĀʾishah,” ó sì sọ ìtàn kan náà.

ʿAbdullāh ibn Muḥammad ibn Abī al-Dunyā náà ròyìn rẹ̀ nínú ìwé *al-Tafakkur wa-l-Iʿtibār*, láti ọ̀dọ̀ Shujāʿ ibn Ashras.

Lẹ́yìn náà, ó sọ pé al-Ḥasan ibn ʿAbd al-ʿAzīz sọ fún mi pé: “Mo gbọ́ Sunayd tó ń sọ láti ọ̀dọ̀ Sufyān — ìyẹn al-Thawrī — tí ó gbé e dé ọ̀dọ̀ Ànábì pé: ‘Ègbé ni fún ẹni tó bá ka òpin Sūrah Āl ʿImrān tí kò sì ronú jinlẹ̀ nípa rẹ̀.’” Ó ń kà á lórí ìka mẹ́wàá rẹ̀. Al-Ḥasan ibn ʿAbd al-ʿAzīz sọ pé ʿUbayd ibn al-Sāʾib sọ fún mi pé a béèrè lọ́wọ́ al-Awzāʿī pé: “Kí ni ìpele tó ga jù lọ ti ìrònú jinlẹ̀ nípa àwọn āyah wọ̀nyí?” Ó dáhùn pé: “Kíkà wọn nígbà tí ènìyàn lóye ohun tó ń kà.”

Ibn Abī al-Dunyā sọ pé Qāsim ibn Hāshim sọ fún mi pé, ʿAlī ibn ʿAyyāsh sọ fún wa pé, ʿAbd al-Raḥmān ibn Sulaymān sọ pé: “Mo béèrè lọ́wọ́ al-Awzāʿī nípa ìrònú tó kéré jù tí ẹni tó ń ronú jinlẹ̀ lè ṣe láti inú wọn, tí yóò sì gbà á lọ́wọ́ ègbé yìí. Ó dákẹ́ díẹ̀, lẹ́yìn náà ó sọ pé: ‘Kí ó máa kà wọ́n nígbà tó lóye wọn.’” (Kí Allāhu yọ́nú sí àwọn méjèèjì.)

Ḥadīth mìíràn tí ìròyìn rẹ̀ jẹ́ àjèjì: Abū Bakr ibn Mardawayh sọ pé ʿAbd al-Raḥmān ibn Bashīr ibn Numayr sọ fún wa pé, Isḥāq ibn Ibrāhīm al-Bustī sọ fún wa; ó tún sọ pé Isḥāq ibn Ibrāhīm ibn Zayd sọ fún wa pé, Aḥmad ibn ʿAmr sọ fún wa; àwọn méjèèjì sọ pé Hishām ibn ʿAmmār sọ fún wa pé, Sulaymān ibn Mūsā al-Zuhrī sọ fún wa pé, Muẓāhir ibn Aslam al-Makhzūmī sọ fún wa pé, Saʿīd ibn Abī Saʿīd al-Maqburī sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah pé Òjíṣẹ́ Allāhu máa ń ka āyah mẹ́wàá láti òpin Sūrah Āl ʿImrān lálẹ́ kọ̀ọ̀kan. Muẓāhir ibn Aslam jẹ́ aláìlágbára nínú ìròyìn ḥadīth.

Tafsīr al-Baghawī

“Olúwa wa, dájúdájú ẹni tí O bá mú wọ Iná, O ti dójú tì í.” Ìyẹn ni pé, O ti rẹ̀ ẹ́ sílẹ̀. Wọ́n tún sọ pé: O ti pa á run; tàbí O ti dójú tì í ní gbangba. Ẹ̀rí èyí ni ọ̀rọ̀ Ọ̀gá-Ọlá pé: “Má ṣe dójú ti àwọn àlejò mi” (Hūd: 78).

Bí a bá béèrè pé: Allāhu ti sọ pé: “Ní ọjọ́ tí Allāhu kò ní dójú ti Ànábì àti àwọn tó gbàgbọ́ pẹ̀lú rẹ̀” (al-Taḥrīm: 8), ṣùgbọ́n àwọn kan lára àwọn onígbàgbọ́ wọ Iná, tí Ó sì sọ pé: “Dájúdájú ẹni tí O bá mú wọ Iná, O ti dójú tì í,” a dáhùn pé Anas àti Qatādah sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni: Ẹni tí O bá mú dúró títí láé nínú Iná, O ti dójú tì í. Saʿīd ibn al-Musayyib sọ pé: “Èyí kan àwọn tí wọn kò ní jáde kúrò nínú rẹ̀.” A ti ròyìn láti ọ̀dọ̀ Anas (kí Allāhu yọ́nú sí i) pé Òjíṣẹ́ Allāhu (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a) sọ pé: “Allāhu yóò mú àwọn ènìyàn kan wọ Iná, lẹ́yìn náà yóò mú wọn jáde kúrò nínú rẹ̀.” “Kò sì sí àwọn olùrànlọ́wọ́ fún àwọn aláìṣòdodo.”

“Olúwa wa, dájúdájú a gbọ́ ẹni tó ń ké pè.” Ìyẹn ni Muhammad (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a), gẹ́gẹ́ bí Ibn Masʿūd àti Ibn ʿAbbās (kí Allāhu yọ́nú sí àwọn méjèèjì) àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ṣe sọ. Al-Quraẓī sọ pé ẹni náà ni Kùránì, nítorí pé kì í ṣe gbogbo ènìyàn ló máa pàdé Ànábì. “Tó ń ké pè sí ìgbàgbọ́,” ìyẹn ni pé, tó ń pè sí ìgbàgbọ́.

“Pé: Ẹ gba Olúwa yín gbọ́, a sì gbàgbọ́. Olúwa wa, dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wa jì wá, pa àwọn ìwà búburú wa rẹ́, kí O sì jẹ́ kí a kú pẹ̀lú àwọn ẹni rere.” Ìyẹn ni pé, wà nínú ẹgbẹ́ àwọn ẹni rere.

“Àwọn tí ń rántí Allāhu nígbà tí wọ́n dúró, tí wọ́n jókòó àti nígbà tí wọ́n dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ wọn.” ʿAlī ibn Abī Ṭālib, Ibn ʿAbbās (kí Allāhu yọ́nú sí àwọn méjèèjì), al-Nakhaʿī àti Qatādah sọ pé èyí ní í ṣe pẹ̀lú àdúrà: ènìyàn máa ń ṣe àdúrà ní ìdúró; bí kò bá lè ṣe bẹ́ẹ̀, yóò jókòó; bí kò bá sì lè ṣe bẹ́ẹ̀, yóò dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ rẹ̀.

Abū ʿUthmān Saʿīd ibn Ismāʿīl al-Ḍabbī sọ fún wa pé, Abū Muḥammad ʿAbd al-Jabbār ibn Muḥammad al-Jarāḥī sọ fún wa pé, Abū al-ʿAbbās Muḥammad ibn Aḥmad al-Maḥbūbī sọ fún wa pé, Abū ʿĪsā Muḥammad ibn ʿĪsā al-Tirmidhī sọ fún wa pé, Hannād sọ fún wa pé, Wakīʿ sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm ibn Ṭahmān, láti ọ̀dọ̀ Ḥusayn al-Muʿallim, láti ọ̀dọ̀ ʿAbdullāh ibn Buraydah, láti ọ̀dọ̀ ʿImrān ibn Ḥuṣayn, ẹni tó sọ pé: “Mo béèrè lọ́wọ́ Òjíṣẹ́ Allāhu nípa àdúrà aláìsàn. Ó sọ pé: ‘Ṣe àdúrà ní ìdúró; bí o kò bá lè ṣe bẹ́ẹ̀, jókòó; bí o kò bá lè ṣe bẹ́ẹ̀, dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ rẹ.’”

Àwọn olùtumọ̀ mìíràn sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni kí ènìyàn máa bá a lọ ní ìrántí Allāhu ní gbogbo ipò, nítorí pé ó ṣọ̀wọ́n kí ènìyàn má wà nínú ọ̀kan lára àwọn ipò mẹ́tẹ̀ẹ̀ta wọ̀nyí. Ohun tó jọ èyí wà nínú Sūrah al-Nisāʾ: “Nígbà tí ẹ bá parí àdúrà, ẹ rántí Allāhu nígbà tí ẹ dúró, tí ẹ jókòó àti nígbà tí ẹ dùbúlẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ yín” (al-Nisāʾ: 103).

“Wọ́n sì ń ronú jinlẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀,” àti àwọn ohun àgbàyanu tí a dá sí wọn, kí èyí lè tọ́ka sí agbára Allāhu, kí wọ́n sì mọ̀ pé Ẹlẹ́dàá, Alágbára, Alábòójútó àti Ọlọ́gbọ́n ló dá wọn. Ibn ʿAwn sọ pé: “Ìrònú jinlẹ̀ ń lé àìgbọ́ra lọ, ó sì ń mú ìbẹ̀rù wá sínú ọkàn, gẹ́gẹ́ bí omi ṣe ń mú ewéko hù. Kò sí ohun tó ń sọ ọkàn di mímọ́ bí ìbànújẹ́, bẹ́ẹ̀ ni kò sí ohun tó ń fún un ní ìmọ́lẹ̀ bí ìrònú jinlẹ̀.” “Olúwa wa,” ìyẹn ni pé, wọ́n ń sọ pé, “Olúwa wa.”

“Iwọ kò dá èyí,” ọ̀rọ̀ “èyí” tọ́ka sí àwọn ìṣẹ̀dá, nítorí náà a kò lo ọ̀rọ̀ abo fún un.

“Ní asán,” ìyẹn ni pé, lásán tàbí fún eré. Dípò bẹ́ẹ̀, O dá wọn fún ọ̀ràn ńlá. A lo ọ̀rọ̀ “asán” ní ipò tí ìṣáájú rẹ̀ ti jábọ́, ìtumọ̀ rẹ̀ sì ni “nípasẹ̀ asán.” “Mímọ́ ni fún Ọ, nítorí náà, dáàbò bò wá lọ́wọ́ ìyà Iná.”

“Olúwa wa, fún wa ní ohun tí O ṣèlérí fún wa nípasẹ̀ àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ,” ìyẹn ni pé, nípasẹ̀ àwọn ahọ́n àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ.

“Kí O má sì ṣe dójú tì wá,” ìyẹn ni pé, má ṣe fi ìyà jẹ wá, má ṣe pa wá run, má ṣe dójú tì wá, má sì ṣe rẹ̀ wá sílẹ̀ ní Ọjọ́ Ìjíǹde.

“Dájúdájú, Iwọ kì í rú ìlérí.” Bí a bá béèrè pé, kí ni ìdí tí wọ́n fi wí pé: “Olúwa wa, fún wa ní ohun tí O ṣèlérí fún wa nípasẹ̀ àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ,” nígbà tí wọ́n ti mọ̀ pé Allāhu kì í rú ìlérí? A dáhùn pé: ọ̀rọ̀ náà dà bí ẹ̀bẹ̀, ṣùgbọ́n ìtumọ̀ rẹ̀ jẹ́ ìròyìn, ìyẹn ni pé: “Dájúdájú, O máa fún wa ní ohun tí O ṣèlérí fún wa nípasẹ̀ àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ.” Ìtumọ̀ rẹ̀ ni: “Dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wa jì wá, pa àwọn ìwà búburú wa rẹ́, má sì ṣe dójú tì wá ní Ọjọ́ Ìjíǹde,” kí O lè fún wa ní oore-ọ̀fẹ́ àti àánú tí O ṣèlérí fún wa nípasẹ̀ àwọn ahọ́n àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ.

Wọ́n tún sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni: “Olúwa wa, fi wá ṣe ọ̀kan lára àwọn tó yẹ fún èrè Rẹ, kí O sì fún wọn ní ohun tí O ṣèlérí nípasẹ̀ àwọn ahọ́n àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ,” nítorí wọn kò dájú pé àwọn fúnra wọn yẹ fún ọlá ńlá yẹn, wọ́n sì bẹ̀ Ẹ́ pé kó jẹ́ kí wọ́n yẹ fún un. Wọ́n tún sọ pé ohun tí wọ́n béèrè ni kí Ó yára fún wọn ní ìṣẹ́gun lórí àwọn ọ̀tá. Wọ́n wí pé: “A mọ̀ pé Iwọ kì í rú ìlérí, ṣùgbọ́n a kò lè fara da ìfaradà Rẹ, nítorí náà yára mú ìtìjú bá wọn, kí O sì fún wa ní ìṣẹ́gun lórí wọn.”