Иман, уйлану һәм Аллаһтан сорау
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Аудионы йөкләп булмады. Соңрак кабатлап карагыз.
Ул гакыл ияләре, намаз укырлар, намаздан башка вакытта да Аллаһуны зекер итәрләр баскан, утырган вә яннарына яткан хәлдә, дәхи җир, күкләрнең төзелеше хакында гакылларын эшләтеп, фикерләрен йөртерләр: "Ий Раббыбыз бу төзелешне Син максатсыз бушка гына төземәдең. Мактау сиңа, Син барча кимчелектән пакьсың! Безләрне ут ґәзабыннан сакла! Ий Раббыбыз, бер кешене җәһәннәм утына салсаң, дереклектә Син аны һәлак иттең. Залимнәрнең ярдәмчесе юк. Ий Раббыбыз, шиксез, ишеттек иманга чакыручы Коръән сүзләрен, "Раббыгызга ышаныгыз", – дип чакыруын, әлбәттә, ышандык. Ий Раббыбыз, гөнаһларыбызны ярлыкагыл һәм яхшы эшләребезне начар эшләребезгә кәффарәт ит һәм изге кешеләр җөмләсеннән үтер! Ий Раббыбыз, рәсүлләрең аркылы безгә вәгъдә иткән җәннәтне дә бир һәм кыямәт көнне безләрне хур кылмагыл! Син, әлбәттә, вәгъдәңне бозмыйсың".
Формалары: Барлыкка Китерүчене данлау (тәсбих), аннан соң «безне сакла» (قِنَا), «гафу ит» (اغْفِرْ), «безнең гөнаһларыбызны капла» (كَفِّرْ), «безне вафат ит» (تَوَفَّنَا) һәм «безгә бир» (آتِنَا) дигән үтенечләр килә. Болар — Коръәннең кичке һәм төнге биш бөек аяте.
Шәех Габдуррахман әс-Сәгъди тәфсире
Шәйх әс-Сәгъди аңлата: «Күкләрнең һәм җирнең яратылышы турында уйланучылар Барлыкка Китерүченең хикмәтен танып беләләр, гөнаһлардан арына һәм Аллаһтан үзләрен изгеләр белән бергә вафат итүен, шулай ук Илчеләр аша вәгъдә ителгән барлык бүләкләрне бирүен сорыйлар».
Имам Ибн Кәсир тәфсире
Ибн Кәсир Гайшәдән риваять ителгән хәдисне китерә: Аллаһның Илчесе төнлә торып күккә карый, «Әли Гыймран» сүрәсендәге шушы аятьләрне укый һәм елый иде.
Әл-Багави тәфсире
«…Аллаһны басып, утырып һәм яннары белән яткан хәлдә зикер итүчеләр…» Гали ибн Әбу Талиб, Ибн Габбас (Аллаһ алардан разый булсын), ән-Нәхагый һәм Катадә боларның намазга кагылуын әйткәннәр: кеше намазны басып укый; булдыра алмаса — утырып, утырып та булдыра алмаса — ян ягына ятып укый.
Башка тәфсирчеләр моның һәр хәлдә Аллаһны даими зикер итүне аңлатуын әйткәннәр, чөнки кеше сирәк кенә шушы өч хәлнең берсендә дә булмый.
«ән-Ниса» сүрәсендә дә шундый ук әйтелә: «Намазны тәмамлагач, Аллаһны басып, утырып һәм яннарыгызга ятып искә алыгыз…» («ән-Ниса» сүрәсе, 103 нче аять)
«…һәм күкләр белән җирнең яратылышы турында уйланалар…» һәм Аллаһның галәмәтләрдә күрсәткән нәрсәләре хакында уйлыйлар. Болар аларга Аллаһның кодрәтен күрсәтсен һәм үзләренең Барлыкка Китерүчесе — кодрәтле, идарә итүче, хикмәт иясе булган Зат барлыгын аңласыннар өчен.
Ибн Гавн әйткән: уйлану гамьсезлекне бетерә һәм йөрәктә тәкъвалык тудыра, суның җирдә үсемлекләр үстергәненчә. Йөрәк бернәрсә белән дә кайгы-хәсрәтләрдән яхшырак чистартылмый, бернәрсә белән дә уйланудан яхшырак яктыртылмый. «…Раббыбыз!..» ягъни алар: «Әй, Раббыбыз…» — диләр.
«…Син моны яратмадың…» Аллаһ Тәгалә бу сүзне барлык яратылган нәрсәләргә карата әйткән. Шуңа күрә саналган яратылышларны күздә тотып, «боларны» дип түгел, «моны» дигән.
«…бушка…» ягъни максатсыз, юкка, шаяру өчен түгел; киресенчә, Син моны бөек максат өчен яраттың.
«Батылян» сүзе бәйлекне төшереп калдыру аркасында төшем килешендә тора (ягъни: бушка түгел). «…Син пакь! Безне Ут газабыннан сакла…»
«…Раббыбыз! Һичшиксез, Син кемне Утка кертсәң, аны инде хур иткәнсең…» ягъни кимсеткәнсең. Бер фикер буенча, һәлак иткәнсең; икенче фикер буенча, данын төшергәнсең. Аллаһ Тәгаләнең: «…кунакларым алдында мине хур итмәгез» («Һуд» сүрәсе, 78 нче аять) дигән сүзләре дә шуны аңлата.
Берәү: «Аллаһ Тәгалә: “Ул көнне Аллаһ Пәйгамбәрне һәм аның белән бергә иман китергәннәрне хур итмәс” (“әт-Тәхрим” сүрәсе, 8 нче аять), — дигән. Ә бит мөэминнәр арасында Утка керәчәк кешеләр бар. Шулай ук: “Син кемне Утка кертсәң, аны хур иткәнсең”, — дип әйтелә», — дисә, җавап шундый:
Әнәс белән Катадә: «Моның мәгънәсе — Син Утта мәңгегә калдырган кешене хур иткәнсең», — дигәннәр.
Сәгыйд ибн әл-Мүсәййиб бу сүзләрнең Уттан чыкмаячак кешеләргә генә кагылуын әйткән.
Әнәс (Аллаһ аннан разый булсын) Пәйгамбәрдән (Аллаһның аңа рәхмәте һәм сәламе булсын) риваять иткән: «Аллаһ, һичшиксез, кайбер кешеләрне Утка кертер, аннары аларны аннан чыгарыр». «…һәм залимнәрнең ярдәмчеләре булмас…»
«…Раббыбыз! Һичшиксез, без чакыручының чакыруын ишеттек…» ягъни Мөхәммәдне (Аллаһның аңа рәхмәте һәм сәламе булсын). Бу фикерне Ибн Мәсгуд, Ибн Габбас (Аллаһ алардан разый булсын) һәм күпчелек галимнәр әйткән.
Әл-Куразый: «Бу — Коръән», — дигән, чөнки һәркем дә Пәйгамбәрне (Аллаһның аңа рәхмәте һәм сәламе булсын) шәхсән очратмый. «…Иманга чакырган…» ягъни иманга.
«Раббыгызга иман китерегез!» — дигән. Без дә иман китердек (чын иман белән). «Раббыбыз! Гөнаһларыбызны гафу ит, начар гамәлләребезне бездән ераклаштыр һәм безне изгеләр белән бергә вафат ит…» ягъни безне изгеләр арасына керт.
«…Раббыбыз! Илчеләрең аша безгә вәгъдә иткән нәрсәңне бир…» ягъни Илчеләреңнең теле белән вәгъдә иткәнне.
«…һәм безне хур итмә…» ягъни безне газапка дучар итмә, һәлак итмә, оятка калдырма, кимсетмә. «…Терелү көнендә. Һичшиксез, Син вәгъдәңне бозмыйсың…»
Берәү: «Аллаһның вәгъдәсен бозмаячагын белгән булсалар, аларның: “Раббыбыз! Илчеләрең аша безгә вәгъдә иткән нәрсәңне бир”, — дигән сүзләренең мәгънәсе нәрсәдә?» — дип сораса, җавап шундый: сүзләр дога рәвешендә әйтелгән, ә мәгънәсе хәбәр рәвешендә. Ягъни: «Һичшиксез, Син безгә Илчеләрең аша вәгъдә иткән нәрсәңне бирәчәксең». Мәгънәсе: «Гөнаһларыбызны гафу ит, хата-кимчелекләребезне капла, Терелү көнендә безне хур итмә, Илчеләрең аша безгә вәгъдә иткән нәрсәңне рәхимең, игелегең һәм юмартлыгың белән бир».
Бер фикер буенча, моның мәгънәсе: «Раббыбыз! Безне Үз әҗереңә лаек булган һәм Илчеләреңнең теле белән вәгъдә иткән нәрсәңне Үзең бирәчәк кешеләрдән кыл». Чөнки алар бу бөек хөрмәткә лаек булуларына ышанмаганнар һәм Аллаһтан үзләрен моңа лаек итүен сораганнар.
Икенче фикер буенча, алар Аллаһның дошманнар өстеннән ярдәм вәгъдәсенең тизрәк үтәлүен сораганнар һәм: «Без Синең вәгъдәңне бозмаячагыңны беләбез, ләкин Синең көтүеңә түземлегебез җитми; аларны тизрәк хур ит һәм безгә алар өстеннән җиңү бир», — дигәннәр.
«Сахих әл-Бохари»дә (№ 4569) һәм «Сахих Мөслим»дә (№ 256) Пәйгамбәр Мөхәммәднең төнге намазга (тәһәҗҗүдкә) тору өчен уянган саен нәкъ менә шушы 10 аятьне укыганы риваять ителә.