මැවීම ගැන මෙනෙහි කිරීම සහ ප්‍රාර්ථනා
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
ශ්රව්යය පූරණය කළ නොහැකි විය. පසුව උත්සාහ කරන්න.
ඔවුහු කවරහු ද යත් සිට ගනිමින් ද, වාඩි වෙමින් ද, ඉලපැති වලට ඇල වෙමින් ද, අල්ලාහ් ව මෙනෙහි කරමින් හා අහස් හා මහපොළොව මැවීම තුළ (ඇති යථාර්ථය) කල්පනා කරමින් ‘අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නුඹ මෙය නිකරුණේ නොමැව්වෙහිය. නුඹ සුපිවිතුරු ය. එබැවින් අපව (නිරා) ගින්නේ දඬුවමින් ආරක්ෂා කරනු මැනව! (යනුවෙන් ප්‍රාර්ථනා කරති). අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නියත වශයෙන් ම නුඹ කවරෙකු ව (නිරා) ගින්නට ඇතුළත් කරන්නෙහි ද එවිට සැබැවින් ම නුඹ ඔහු ව අවමානයට පත් කරන්නෙහිය. තවද අපරාධ කරුවන්ට උදව් කරුවන් කිසිවෙකු නොමැත. අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නුඹලාගේ පරමාධිපති ව නුඹලා විශ්වාස කරනු යැයි, දේව විශ්වාසය වෙත කැඳවන කැඳවුම් කරුට සැබැවින් ම අපි සවන් දුනිමු. එවිට අපි විශ්වාස කළෙමු. එබැවින් අපගේ පාපයන් සමා කරනු මැනව! අපගේ නපුරුකම් අපගෙන් පහ කරනු මැනව! තවද අප ව දැහැමියන් සමඟ මරණයට පත් කරනු මැනව! අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! තවද නුඹගේ ධර්ම දූතයින් තුළින් අපට ප්‍රතිඥා දුන් දෑ අපට පිරිනමනු මැනව! මළවුන් කෙරෙන් නැගිටුවනු ලබන දිනයේ අප ව දුකට පත් නොකරනු මැනව! සැබැවින් ම නුඹ ප්‍රතිඥාවන්ට වෙනස්කම් නොකරන්නෙහිය.‘ (යැයි පවසති.)
මෙහි ආකාර වන්නේ මැවුම්කරුවා උත්කර්ෂයට පත් කිරීම (තස්බීහ්) ඉන්පසු «අපව ආරක්ෂා කරනු මැනව» (قِنَا), «සමා කරනු මැනව» (اغْفِرْ), «මකා දමනු මැනව» (كَفِّرْ), «අපව මරණයට පත් කරනු මැනව» (تَوَفَّنَا) සහ «අපට පිරිනමනු මැනව» (آتِنَا) යන ඉල්ලීම් කිරීමයි. මේවා කුර්ආනයේ සන්ධ්‍යා-රාත්‍රී කාලයට අයත් උතුම් ආයත් දහයයි.
ෂේක් අබ්දුර්රහ්මාන් අස්-සාඉදීගේ තෆ්සීර්
ඔවුහු තමන්ට ඊමානය ලබාදීමෙන් අල්ලාහ් ඔවුන්ට දැක්වූ අනුග්‍රහය සඳහන් කර, එම අනුග්‍රහය සම්පූර්ණ කර දෙන ලෙස ඔහුගෙන් අයැද සිටියහ. ඉන්පසු ඒ වෙනුවෙන් ලැබෙන ප්‍රතිඵලයද ඉල්ලා සිටියහ. එනම්, ඔහුගේ දූතයන්ගේ මුවින් පොරොන්දු වූ, මෙලොව ජයග්‍රහණය හා බලයද, පරලොව අල්ලාහ්ගේ සතුට හා ඔහුගේ ස්වර්ගය ලබාගැනීමද ඔවුන්ට පූර්ණ කර දෙන ලෙසය. සැබැවින්ම අල්ලාහ් පොරොන්දුව කඩ නොකරයි.
එබැවින් අල්ලාහ් ඔවුන්ගේ ප්‍රාර්ථනාවට පිළිතුරු දී ඔවුන්ගේ බැගෑපත් අයැදීම පිළිගත්තේය. ඒ නිසා ඔවුහු මෙසේ පැවසූහ:
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! ඊමානය වෙත කැඳවන කැඳවුම්කරුවෙකුට අපි සවන් දුනිමු.» ඔහු වනාහි මුහම්මද් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණෝය. එනම්, ඔහු මිනිසුන් ඊමානය වෙත කැඳවා, එහි මූලධර්ම හා ශාඛා කරුණු සියල්ල පිළිබඳව ඔවුන් තුළ කැමැත්ත ඇති කළේය.
«එබැවින් අපි ඊමානය පිළිගත්තෙමු.» එනම්, අපි ඉක්මනින් ඔහුගේ කැඳවීමට පිළිතුරු දී ඊමානය වෙත යුහුසුළුව පැමිණියෙමු. මෙහි ඔවුන් අල්ලාහ් තමන්ට කළ අනුග්‍රහය ගැන ප්‍රකාශ කරමින්, ඔහුගේ අනුග්‍රහය ගැන සතුට පළ කරමින්, එය මතු කර ඔහුගෙන් තම පාපවලට සමාව දෙන ලෙසත්, තමන්ගේ අයහපත් ක්‍රියා මකා දමන ලෙසත් ඉල්ලා සිටිති. මන්ද, යහපත් ක්‍රියා අයහපත් ක්‍රියා මකා දමයි.
ඊමානයෙන් තමන්ට අනුග්‍රහ කළ තැනැත්තා ඔවුන්ට පූර්ණ ආරක්ෂාවද ලබාදෙනු ඇත.
«තවද අපව දැහැමියන් සමඟ මරණයට පත් කරනු මැනව.» මෙම ප්‍රාර්ථනාව තුළ යහපත් ක්‍රියා කිරීමටත් අයහපත් දේ අත්හැරීමටත්, ඒ මඟින් ගැත්තා දැහැමියන් අතරට එක් වීමටත්, එම තත්ත්වය තුළ දිගටම රැඳී මරණය දක්වා ස්ථිරව සිටීමටත් හැකියාව ඉල්ලා සිටීම ඇතුළත් වේ.
ඉන්පසු අල්ලාහ් අවබෝධය ඇති අය විස්තර කරන්නේ, ඔවුන් «සිටගෙනද, වාඩිවීද, තම ඉලපැති මත වැතිරීද අල්ලාහ් සිහි කරති» යනුවෙනි. මෙය ඔවුන්ගේ සියලු තත්ත්වයන්හි සිදු කරන, දිවෙන් හා හදවතින් කරන සියලු ආකාරයේ සිහිකිරීම් ආවරණය කරයි. තවද එයට සිටගෙන සලාතය ඉටු කිරීමත් ඇතුළත්ය. එසේ කිරීමට නොහැකි නම් වාඩිවීද, එසේද නොහැකි නම් පැත්තකට වැතිරීද සලාතය ඉටු කරති.
තවද ඔවුහු «අහස් හා මහපොළොව මැවීම ගැන මෙනෙහි කරති.» එනම්, ඒවා මවා ඇත්තේ කුමන අරමුණක් සඳහාදැයි ඒවා මඟින් නිගමනය කිරීම සඳහාය. මෙනෙහි කිරීම අල්ලාහ්ගේ මිතුරු ගැත්තන්ගේ ගුණාංගයක් වන ආගමික වන්දනා ක්‍රියාවක් බව මෙයින් පෙන්වයි. ඔවුන් ඒවා ගැන මෙනෙහි කළ විට, අල්ලාහ් ඒවා නිකරුණේ මවා නැති බව වටහාගෙන මෙසේ කියති:
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නුඹ මෙය නිකරුණේ නොමැව්වෙහිය. නුඹ සුපිවිතුරුය.» එනම්, නුඹගේ මහිමයට නොගැළපෙන සියල්ලෙන් නුඹ පවිත්‍රය. ඒ වෙනුවට නුඹ ඒවා සත්‍යය මතත් සත්‍යය උදෙසාත් මැව්වෙහිය; ඒවා තුළ සත්‍යය අන්තර්ගතය.
«එබැවින් අපව ගින්නේ දඬුවමින් ආරක්ෂා කරනු මැනව.» එනම්, අයහපත් ක්‍රියාවලින් අපව වළක්වා, යහපත් ක්‍රියා කිරීමට අපට හැකියාව ලබා දෙනු මැනව. එවිට ඒ මඟින් නිරයෙන් ගැලවීම අපට ලැබෙනු ඇත. මෙහි ස්වර්ගය ඉල්ලා සිටීමද ඇතුළත් වේ. මන්ද, අල්ලාහ් ඔවුන්ව නිරයේ දඬුවමින් ආරක්ෂා කළ විට ඔවුන්ට ස්වර්ගය ලැබේ.
එහෙත් ඔවුන්ගේ හදවත් තුළ බිය පවතින බැවින්, ඔවුන් තමන්ට වඩාත් වැදගත් කාරණා ගැන අල්ලාහ්ගෙන් ඉල්ලා සිටියහ.
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! සැබැවින්ම නුඹ කවරෙකු නිරයට ඇතුළත් කරන්නේද, සැබැවින්ම නුඹ ඔහු අවමානයට පත් කර ඇත්තෙහිය.» එනම්, ඔහුට අල්ලාහ්ගේත්, ඔහුගේ මලක්වරුන්ගේත්, ඔහුගේ මිතුරු ගැත්තන්ගේත් කෝපය හිමි වන බැවිනි. තවද ගැලවීමක් හෝ මුදවාගන්නෙකු නොමැති නින්දාව ඔහුට සිදුවනු ඇත. ඒ නිසා අල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය:
«අපරාධකරුවන්ට කිසිදු උදව්කරුවෙකු නැත.» එනම්, ඔවුන්ට අල්ලාහ්ගේ දඬුවමින් ගලවාගන්නා කිසිවෙකු නැත. ඔවුන්ගේ අපරාධය නිසාම ඔවුන් නිරයට ඇතුළත් වන බවද මෙයින් ඇඟවේ.
ඉමාම් ඉබ්න් කසීර්ගේ තෆ්සීර්
ඉන්පසු ඔවුහු මෙසේ පැවසූහ:
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! සැබැවින්ම නුඹ කවරෙකු නිරයට ඇතුළත් කරන්නේද, සැබැවින්ම නුඹ ඔහු අවමානයට පත් කර ඇත්තෙහිය.» එනම්, නුඹ ඔහුට නින්දා කර, එක්රැස් වන සියලු දෙනා ඉදිරියේ ඔහුගේ නින්දාව හෙළි කර ඇත්තෙහිය.
«අපරාධකරුවන්ට කිසිදු උදව්කරුවෙකු නැත.» එනම්, මළවුන් කෙරෙන් නැගිටුවනු ලබන දිනයේ නුඹගෙන් ඔවුන්ව ආරක්ෂා කරන කිසිවෙකු නැත. ඔවුන්ට නුඹ අරමුණු කළ දේ වළක්වාගැනීමටද නොහැක.
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! ඊමානය වෙත කැඳවන කැඳවුම්කරුවෙකුට අපි සවන් දුනිමු.» එනම්, ඊමානය වෙත කැඳවන දූතයෙකුට—ඔහු වනාහි දූතයාණන් වන මුහම්මද් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණෝය—අපි සවන් දුනිමු.
«නුඹලාගේ පරමාධිපතියාණන් විශ්වාස කරන්නැයි [ඔහු කීවේය], එබැවින් අපි විශ්වාස කළෙමු.» එනම්, «නුඹලාගේ පරමාධිපතියාණන් විශ්වාස කරන්න» යනුවෙන් ඔහු කී විට, අපි ඔහුගේ කැඳවීමට පිළිතුරු දී ඔහු අනුගමනය කළෙමු.
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! අපගේ පාපයන්ට සමාව දෙනු මැනව.» එනම්, අපගේ ඊමානය සහ නුඹගේ දූතයා අනුගමනය කිරීම නිසා අපගේ පාපයන් වසා සමා කරනු මැනව.
«අපගේ අයහපත් ක්‍රියා අපෙන් මකා දමනු මැනව.» එනම්, අප හා නුඹ අතර ඇති අපගේ අයහපත් ක්‍රියා මකා දමනු මැනව.
«තවද අපව දැහැමියන් සමඟ මරණයට පත් කරනු මැනව.» එනම්, අපව දැහැමියන් අතරට එක් කරනු මැනව. ඉන්පසු අල්ලාහ් අවබෝධය ඇති අය මෙසේ විස්තර කළේය:
«ඔවුහු සිටගෙනද, වාඩිවීද, තම ඉලපැති මත වැතිරීද අල්ලාහ් සිහි කරති.» ඉම්රාන් බින් හුසයින් (රළියල්ලාහු අන්හු) තුමාගෙන් සහීහ් අල්-බුහාරියේ තහවුරු වී ඇති පරිදි, දූතයාණන් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණෝ මෙසේ පැවසූහ: «සිටගෙන සලාතය ඉටු කරන්න. එසේ කිරීමට නොහැකි නම් වාඩිවීද, එසේද නොහැකි නම් පැත්තකට වැතිරීද සලාතය ඉටු කරන්න.» එනම්, ඔවුහු තම රහස් සිතිවිලිවලින්ද, හදවත් තුළින්ද, දිවෙන්ද සියලු තත්ත්වයන්හි අල්ලාහ් සිහි කිරීම අත් නොහරිති.
«තවද ඔවුහු අහස් හා මහපොළොව මැවීම ගැන මෙනෙහි කරති.» එනම්, මැවුම්කරුවාගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, බලය, දැනුම, ප්‍රඥාව, කැමැත්ත සහ කරුණාව පෙන්වන ඥානය ඒ දෙක තුළ ඇති බව වටහාගනිති. අබූ සුලයිමාන් අද්-දාරානි ෂෙයික්වරයා මෙසේ පැවසීය: «මම නිවසින් පිටව යන විට මගේ බැල්ම යම් දෙයක් මත වැටුණහොත්, එහිදී අල්ලාහ්ගේ අනුග්‍රහයක් මට ලැබී ඇති බව හෝ එහි මට පාඩමක් ඇති බව මම දකිමි.» මෙය ඉබ්නු අබිද්-දුන්යා විසින් “අත්-තෆක්කුරු වල්-ඉඃතිබාර්” නම් ග්‍රන්ථයේ වාර්තා කර ඇත.
හසන් අල්-බස්රී මෙසේ පැවසීය: «පැයක් මෙනෙහි කිරීම රාත්‍රියක් සලාතයේ ගත කිරීමට වඩා උතුම්ය.» අල්-ෆුදයිල් මෙසේ පැවසීය: «හසන් මෙසේ කීවේය: මෙනෙහි කිරීම යනු ඔබේ යහපත් හා අයහපත් ක්‍රියා පෙන්වන කැඩපතකි.» සුෆ්යාන් බින් උයයිනා මෙසේ පැවසීය: «මෙනෙහි කිරීම යනු ඔබේ හදවතට ඇතුළු වන ආලෝකයකි.» ඔහු සමහරවිට මේ කවිය උදාහරණයට ගත්තේය: «මිනිසෙකුට මෙනෙහි කිරීමේ ගුණය ඇත්නම්, සෑම දෙයකම ඔහුට පාඩමක් ඇත.»
ඊසා (අලයිහිස් සලාම්) තුමා මෙසේ පැවසූ බවද වාර්තා වී ඇත: «කතාව සිහිකිරීමක්ද, නිහඬතාව මෙනෙහි කිරීමක්ද, බැල්ම පාඩමක්ද කරගත් තැනැත්තාට සුභාරංචිය වේවා!» ප්‍රඥාවන්ත ලුක්මාන් මෙසේ පැවසීය: «දිගු කලක් තනිව සිටීම මෙනෙහි කිරීමට උපකාරී වේ; මෙනෙහි කිරීම දිගු වීම ස්වර්ගයේ දොරටුව වෙත පැමිණීමේ සලකුණකි.» වහ්බ් බින් මුනබ්බිහ් මෙසේ පැවසීය: «යම් මිනිසෙකු දිගු කලක් මෙනෙහි කළ විට ඔහුට අවබෝධය ලැබේ; අවබෝධ වූ විට දැනුම ලැබේ; දැනුම ලැබුණු විට ක්‍රියාවට නංවයි.» උමර් බින් අබ්දුල් අසීස් මෙසේ පැවසීය: «අල්ලාහ්ව සිහි කරමින් කතා කිරීම යහපත්ය; අල්ලාහ්ගේ අනුග්‍රහයන් ගැන මෙනෙහි කිරීම වඩාත් උතුම් වන්දනාවයි.»
මුගීත් අල්-අස්වද් මෙසේ පැවසීය: «ඔබේ මෙනෙහි කිරීම සඳහා සෑම දිනකම සොහොන් වෙත යන්න; ඔබේ හදවත්වලින් එක්රැස් වීමේ ස්ථානය දෙස බලන්න; දෙපිරිස—ස්වර්ගයට හෝ නිරයට—යන අය දෙස බලන්න; ඔබේ හදවත් හා ශරීර නිරය, එහි යකඩ පොලු සහ එහි තට්ටු සිහි කිරීමෙන් පුරවන්න.» එවිට ඔහු හඬා වැටී, සිහිසුන්ව තම මිතුරන් අතරින් ඔසවාගෙන යන තුරු හඬා සිටියේය.
අබ්දුල්ලාහ් බින් අල්-මුබාරක් මෙසේ පැවසීය: «මිනිසෙක් සොහොන් බිමක් හා කසළ ගොඩක් අසල සිටි තාපසයෙකු පසුකර ගියේය. ඔහු ඔහුට හඬගසා මෙසේ කීවේය: ‘තාපසය! මෙලොව නිධන් දෙකක් ඔබ අසල ඇත. ඒ දෙක තුළ ඔබට පාඩමක් තිබේ: මිනිසුන්ගේ නිධානය සහ ධනයේ නිධානය.’»
ඉබ්නු උමර් (රළියල්ලාහු අන්හුමා) තම හදවත පරීක්ෂා කිරීමට අදහස් කළ විට, අබලන් වූ තැනකට පැමිණ එහි දොරකඩ සිට දුක්බර හඬකින් «එහි වැසියන් කොහේද?» යැයි අසන බව වාර්තා වේ. ඉන්පසු ඔහු තමන් වෙත හැරී, «ඔහුගේ මුහුණ හැර අන් සියල්ලක්ම විනාශ වන්නේය» යනුවෙන් කියවීය.
ඉබ්නු අබ්බාස් මෙසේ පැවසීය: «හදවත නොසැලකිලිමත්ව තිබියදී රාත්‍රියක් පුරා සලාතයේ සිටීමට වඩා, මධ්‍යස්ථව ඉටු කරන රකඃඅත් දෙකක් සමඟ මෙනෙහි කිරීම උතුම්ය.» හසන් මෙසේ පැවසීය: «ආදම්ගේ පුත්‍රය! ඔබේ බඩෙන් තුනෙන් එකක් ආහාරයට ගන්න; තුනෙන් එකක් පානයට වෙන් කරන්න; ඉතිරි තුනෙන් එක මෙනෙහි කිරීමට හුස්ම ගැනීමට ඉඩ දී හිස්ව තබන්න.» එක් ප්‍රඥාවන්තයෙකු මෙසේ පැවසීය: «පාඩමක් නොසලකා මෙලොව දෙස බලන තැනැත්තාගේ හදවතේ දෘෂ්ටිය, ඔහුගේ නොසැලකිල්ලට සමානුපාතිකව අන්ධ වේ.»
බිෂ්ර් අල්-හාෆී මෙසේ පැවසීය: «මිනිසුන් අල්ලාහ්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ගැන මෙනෙහි කළහොත් ඔවුහු ඔහුට අකීකරු නොවනු ඇත.»
හසන්, ආමිර් බින් කයිස්ගෙන් මෙසේ වාර්තා කළේය: «මම එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු පමණක් නොව, නබිතුමාණන්ගේ සහාබාවරුන්ගෙන් කිහිපදෙනෙකු මෙසේ කියනු ඇසුවෙමි: ‘ඊමානයේ ආලෝකය වන්නේ මෙනෙහි කිරීමයි.’» ඊසා (අලයිහිස් සලාම්) තුමා මෙසේ පැවසූ බවද වාර්තා වී ඇත: «දුර්වල ආදම්ගේ පුත්‍රය! ඔබ සිටින ඕනෑම තැනක අල්ලාහ්ට බිය වන්න. මෙලොව ආගන්තුකයෙකු මෙන් වන්න.
මස්ජිදයන් ඔබේ නිවෙස් කරගන්න. ඔබේ ඇස්වලට හැඬීමද, ශරීරයට ඉවසීමද, හදවතට මෙනෙහි කිරීමද උගන්වන්න. හෙට දවසේ ආහාරය ගැන කනස්සලු නොවන්න.»
අමීරුල් මුඃමින්වරුන් වූ උමර් බින් අබ්දුල් අසීස් (රළියල්ලාහු අන්හු) දිනක් තම සහචරයන් අතර හඬා වැටුණේය. ඒ ගැන විමසූ විට ඔහු මෙසේ පැවසීය: «මෙලොව, එහි සතුටු දේ සහ ආශාවන් ගැන මම මෙනෙහි කළෙමි. ඒවායින්ම පාඩමක් ගත්තෙමි. එහි ආශාවන් අවසන් වීමට ආසන්න වන විටම ඒවායේ තිත්තකම ඒවා අඳුරු කරයි.
පාඩමක් ගන්නා තැනැත්තාට මෙහි පාඩමක් නොමැති වුවද, සිහිකරන තැනැත්තාට මෙහි අවවාදයන් ඇත.»
ඉබ්නු අබිද්-දුන්යා මෙසේ පැවසීය: අල්-හුසයින් බින් අබ්දුර්-රහ්මාන් මට මෙසේ කවියක් කියා දුන්නේය: «විශ්වාසවන්තයාගේ විනෝදය මෙනෙහි කිරීමය; ඔහුගේ සතුට පාඩම්වලය. අපි අල්ලාහ් පමණක් ප්‍රශංසා කරමු; අපි සියල්ලෝම අනතුරක් මත සිටිමු. නොසැලකිලිමත් මිනිසෙකුගේ ආයු කාලය ඔහු නොදැනම ගෙවී යයි. වරෙක අපේ ජීවිතය ආශාවන් ඉක්මවා අලංකාරව පැවතුණි; දිය දහරාවේ නාදයද, ගස්වල සෙවණද, පැළෑටිවල ප්‍රීතියද, පලතුරුවල සුවඳද තිබුණි.
කාලයේ වේගවත් වෙනස්වීම් ඒ තත්ත්වයත් එහි වැසියනුත් වෙනස් කළේය. අපි අල්ලාහ් පමණක් ප්‍රශංසා කරමු; සැබැවින්ම මෙහි පාඩමක් ඇත. පාඩමක් ගන්නා බුද්ධිමත් අයට මෙහි අවවාදයක් ඇත.»
අල්ලාහ් තම සත්ත්වයන් තුළ ඇති, ඔහුගේ සාරයත් ගුණාංගත්, ඔහුගේ ආගමික නීතියත් නියමයන්ත්, ඔහුගේ සංඥාවනුත් පෙන්වන දේවලින් පාඩම් නොගන්නා අය හෙළා දැක මෙසේ පැවසීය: «අහස්හි හා මහපොළොවේ කොතෙක් සංඥා තිබුණත්, ඔවුහු ඒවා පසුකර යති; එහෙත් ඒවා කෙරෙහි අවධානය යොමු නොකරති. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනා අල්ලාහ්ව විශ්වාස කරන්නේද ඔහුට ආදේශයන් තබන්නන් ලෙසය.» (යූසුෆ් 12:105–106). එසේම ඔහු තම විශ්වාසවන්ත ගැත්තන් ප්‍රශංසා කළේය: «ඔවුහු සිටගෙනද, වාඩිවීද, තම ඉලපැති මත වැතිරීද අල්ලාහ් සිහි කරති; තවද අහස් හා මහපොළොව මැවීම ගැන මෙනෙහි කරති.» ඔවුහු මෙසේ කියති:
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නුඹ මෙය නිකරුණේ නොමැව්වෙහිය.» එනම්, නුඹ මෙම මැවීම නිකරුණේ නොමැව්වෙහිය. ඒ වෙනුවට සත්‍යය සඳහා මැවූවෙහිය: නපුරුකම් කළවුන්ට ඔවුන් කළ දේ අනුව ප්‍රතිඵල දීමටත්, යහපත් දේ කළවුන්ට යහපත් ප්‍රතිඵල දීමටත්ය. ඉන්පසු ඔවුහු නිකරුණේ ක්‍රියා කිරීමෙන් හා නිෂ්ඵල මැවීමෙන් ඔහු පවිත්‍ර බව ප්‍රකාශ කරති.
«නුඹ සුපිවිතුරුය.» එනම්, කිසිවක් නිකරුණේ මැවීමෙන් නුඹ පවිත්‍රය.
«එබැවින් අපව නිරයේ දඬුවමින් ආරක්ෂා කරනු මැනව.» එනම්, සත්‍යය හා යුක්තිය මත මැවූ, අඩුපාඩු, දෝෂ හා නිකරුණේ ක්‍රියා කිරීමෙන් පවිත්‍ර වූ තැනැත්තෙනි! නුඹගේ බලයෙන් හා ශක්තියෙන් අපව නිරයේ දඬුවමින් ආරක්ෂා කරනු මැනව. නුඹ අප ගැන සතුටු වන ක්‍රියාවන්ට අපව යොමු කරනු මැනව; ස්වර්ගයේ උද්‍යාන වෙත අපට මඟ පෙන්වන, නුඹගේ වේදනාකාරී දඬුවමින් අපව ගලවාගන්නා දැහැමි ක්‍රියා කිරීමට අපට හැකියාව ලබා දෙනු මැනව. (අල්-කසස් 28:88; යූසුෆ් 12:105–106).
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නුඹ කවරෙකු නිරයට ඇතුළත් කරන්නේද, සැබැවින්ම නුඹ ඔහු අවමානයට පත් කර ඇත්තෙහිය.» එනම්, ඔහුට අල්ලාහ්ගේ කෝපයත්, මලක්වරුන්ගේ හා ඔහුගේ මිතුරු ගැත්තන්ගේ කෝපයත් හිමිවීමෙන්ය. තවද ගැලවීමක් හෝ මුදවාගන්නෙකු නොමැති නින්දාවට ඔහු පත්වේ. ඒ නිසා ඔහු මෙසේ පැවසීය:
«අපරාධකරුවන්ට කිසිදු උදව්කරුවෙකු නැත.» එනම්, ඔවුන් අල්ලාහ්ගේ දඬුවමින් ගලවාගන්නා කිසිවෙකු නැත. ඔවුන්ගේ අපරාධය නිසා ඔවුන් නිරයට ඇතුළත් වූ බවද මෙයින් පෙන්වයි.
අල්-බගවීගේ තෆ්සීර්
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නුඹ කවරෙකු නිරයට ඇතුළත් කරන්නේද, සැබැවින්ම නුඹ ඔහු අවමානයට පත් කර ඇත්තෙහිය.» එනම්, ඔහුට නින්දා කළෙහිය. තවත් අදහසක් අනුව ඔහු විනාශ කළෙහිය; තවත් අදහසක් අනුව ඔහු ලජ්ජාවට පත් කළෙහිය. අල්ලාහ්ගේ මෙම ප්‍රකාශය ඊට සාක්ෂියකි: «මාගේ අමුත්තන් සම්බන්ධයෙන් මට අවමානයක් නොකරන්න.» (හූද් 11:78).
යමෙක් මෙසේ ඇසුවහොත්: අල්ලාහ් මෙසේද පවසා ඇත: «අල්ලාහ් නබිවරයාටත් ඔහු සමඟ විශ්වාස කළවුන්ටත් මළවුන් කෙරෙන් නැගිටුවනු ලබන දිනයේ අවමානයට පත් නොකරයි.» (අත්-තහ්රීම් 66:8). එහෙත් ඊමානය ඇති අය අතරින් ඇතැම් අය නිරයට ඇතුළත් වන අතර, මෙහි «නුඹ කවරෙකු නිරයට ඇතුළත් කරන්නේද, සැබැවින්ම නුඹ ඔහු අවමානයට පත් කර ඇත්තෙහිය» යනුවෙන් පවසා ඇත. ඊට පිළිතුර වන්නේ අන්ස් හා කතාදා මෙහි අර්ථය «කවරෙකු නිරයේ සදාකාලිකව තබන්නේද, සැබැවින්ම නුඹ ඔහු අවමානයට පත් කර ඇත්තෙහිය» යනුවෙන් පැවසූ බවයි.
සඊද් බින් අල්-මුසය්යබ් පැවසුවේ මෙය නිරයෙන් පිටතට නොඑන අයට විශේෂිත බවය. අල්ලාහ් ඇතැම් පිරිසක් නිරයට ඇතුළත් කර පසුව එයින් පිටතට ගන්නා බව නබිතුමාණන්ගෙන් අන්ස් (රළියල්ලාහු අන්හු) වාර්තා කර ඇත. «අපරාධකරුවන්ට කිසිදු උදව්කරුවෙකු නැත.»
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! අපි කැඳවුම්කරුවෙකුට සවන් දුනිමු.» මෙයින් අදහස් කරන්නේ මුහම්මද් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන් බව ඉබ්නු මස්උද් සහ ඉබ්නු අබ්බාස් (රළියල්ලාහු අන්හුමා) ඇතුළු බොහෝ දෙනා පැවසූහ. අල්-කුර්දුබී පැවසුවේ එයින් අදහස් කරන්නේ අල්-කුර්ආනය බවය; මන්ද, නබිතුමාණන් හමුවීමට හැම කෙනෙකුටම අවස්ථාව නොලැබේ. «ඊමානය වෙත කැඳවීය» යන්නෙහි අර්ථය ඊමානය වෙත කැඳවීමයි.
«නුඹලාගේ පරමාධිපතියාණන් විශ්වාස කරන්නැයි [ඔහු කීවේය], එවිට අපි විශ්වාස කළෙමු. අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! අපගේ පාපයන්ට සමාව දෙනු මැනව; අපගේ අයහපත් ක්‍රියා අපෙන් මකා දමනු මැනව; දැහැමියන් අතර අපව මරණයට පත් කරනු මැනව.» එනම්, දැහැමියන්ගේ පිරිස අතර අපවද එක් කරනු මැනව.
«ඔවුහු සිටගෙනද, වාඩිවීද, තම ඉලපැති මත වැතිරීද අල්ලාහ් සිහි කරති.» අලී බින් අබී තාලිබ්, ඉබ්නු අබ්බාස් (රළියල්ලාහු අන්හුමා), අන්-නඛඊ සහ කතාදා පැවසුවේ මෙය සලාතය ගැන බවය: සිටගෙන සලාතය ඉටු කරයි; එසේ කළ නොහැකි නම් වාඩිවීද, එසේද නොහැකි නම් පැත්තකට වැතිරීද ඉටු කරයි.
අබූ උස්මාන් සඊද් බින් ඉස්මාඊල් අපට දන්වා, අබූ මුහම්මද් අබ්දුල්-ජබ්බාර් බින් මුහම්මද් අල්-ජරාහී අපට දන්වා, අබූ අල්-අබ්බාස් මුහම්මද් බින් අහ්මද් අල්-මහ්බූබී අපට දන්වා, අබූ ඊසා මුහම්මද් බින් ඊසා අත්-තිර්මිදි අපට දන්වා, හන්නාද් අපට දන්වා, වකීඃ අපට දන්වා, ඉබ්‍රාහීම් බින් තහ්මාන්, හුසයින් අල්-මුඅල්ලම් සහ අබ්දුල්ලාහ් බින් බුරයිදා හරහා ඉම්රාන් බින් හුසයින් මෙසේ පැවසීය: මම දූතයාණන් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන්ගෙන් රෝගියාගේ සලාතය ගැන විමසුවෙමි. එවිට ඔහු මෙසේ පැවසීය: «සිටගෙන සලාතය ඉටු කරන්න. එසේ කිරීමට නොහැකි නම් වාඩිවීද, එසේද නොහැකි නම් පැත්තකට වැතිරීද ඉටු කරන්න.»
අනෙකුත් තෆ්සීර් විද්වතුන් පැවසුවේ, මිනිසා මෙම තත්ත්ව තුනෙන් එකක නොසිටින අවස්ථාව ඉතා අල්ප බැවින්, මෙයින් අදහස් කරන්නේ සියලු තත්ත්වයන්හි අඛණ්ඩව අල්ලාහ් සිහි කිරීම බවය. එයට සමාන ප්‍රකාශය සූරා අන්-නිසාහි ඇත: «සලාතය අවසන් කළ පසු සිටගෙනද, වාඩිවීද, තම ඉලපැති මතද අල්ලාහ් සිහි කරන්න.» (අන්-නිසා 4:103).
«තවද ඔවුහු අහස් හා මහපොළොව මැවීම ගැන මෙනෙහි කරති.» එනම්, ඒ දෙක තුළ මවා ඇති අලංකාර දේවල් තුළින් අල්ලාහ්ගේ බලය වටහාගැනීමටත්, ඒවාට මැවුම්කරුවෙකු, බලසම්පන්න පාලකයෙකු, පරිපාලකයෙකු හා ප්‍රඥාවන්තයෙකු සිටින බව දැනගැනීමටත්ය. ඉබ්නු අව්න් මෙසේ පැවසීය: «මෙනෙහි කිරීම නොසැලකිල්ල දුරු කර හදවතට බිය ඇති කරයි; ජලය පැළෑටිය වවාලන්නාක් මෙනි. දුක මෙන් හදවත් පිරිසිදු කළ දෙයක් නැත; මෙනෙහි කිරීම මෙන් ඒවා ආලෝකවත් කළ දෙයක්ද නැත.» «අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි!» යනු ඔවුහු මෙසේ කියති යන්නයි.
«නුඹ මෙය නිකරුණේ මැව්වෙහිය» යනුවෙන් මෙහි සඳහන් «මෙය» යන්න මැවීම වෙත යොමු වන බැවින්, ස්ත්‍රී ලිංගික «هذه» වෙනුවට පුරුෂ ලිංගික «هذا» භාවිත කර ඇත.
«නිකරුණේ» යන්නෙහි අර්ථය නිෂ්ඵලව හා විනෝදය පිණිසය. ඒ වෙනුවට නුඹ එය මහත් අරමුණක් සඳහා මැව්වෙහිය. මෙහි «باطلا» යන්න පූර්ව පදයක් ඉවත් කිරීමෙන් [අර්ථාන්විතව] “නිෂ්ඵල ලෙස” යන අර්ථය ගනී.
«නුඹ සුපිවිතුරුය. එබැවින් අපව නිරයේ දඬුවමින් ආරක්ෂා කරනු මැනව.»
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නුඹගේ දූතයන් මඟින් අපට පොරොන්දු වූ දේ අපට පිරිනමනු මැනව.» එනම්, නුඹගේ දූතයන්ගේ මුවින් අපට පොරොන්දු වූ දේය.
«මළවුන් කෙරෙන් නැගිටුවනු ලබන දිනයේ අපව අවමානයට පත් නොකරනු මැනව.» එනම්, අපට දඬුවම් නොකර, විනාශ නොකර, ලජ්ජාවට හෝ නින්දාවට පත් නොකරනු මැනව. «සැබැවින්ම නුඹ පොරොන්දුව කඩ නොකරන්නෙහිය.»
යමෙක් මෙසේ ඇසුවහොත්: «අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි! නුඹගේ දූතයන් මඟින් අපට පොරොන්දු වූ දේ අපට පිරිනමනු මැනව» යනුවෙන් ඔවුන් පවසන්නේ ඇයි? අල්ලාහ් පොරොන්දුව කඩ නොකරන බව ඔවුහු දනිති. එයට පිළිතුර වන්නේ, එහි වචන ප්‍රාර්ථනාවක් වුවද අර්ථය ප්‍රකාශයක් බවය.
එනම්, «අපගේ පාපයන්ට සමාව දෙනු මැනව; අපගේ අයහපත් ක්‍රියා අපෙන් මකා දමනු මැනව; මළවුන් කෙරෙන් නැගිටුවනු ලබන දිනයේ අපව අවමානයට පත් නොකරනු මැනව; එවිට නුඹගේ දූතයන් මඟින් අපට පොරොන්දු වූ فضلය හා කරුණාව අපට පිරිනමනු ඇත» යන්නයි.
තවත් අදහසක් අනුව, «අපව නුඹේ ප්‍රතිඵලයට සුදුසු අය අතරට පත් කර, නුඹේ දූතයන්ගේ මුවින් පොරොන්දු වූ දේ ඔවුන්ට ලබා දෙන අය අතරට අපවද එක් කරනු මැනව» යන්නයි. මන්ද, එම ගෞරවයට තමන් සුදුසු බව ඔවුහු නිශ්චිතව නොදැන සිටි බැවින්, එයට සුදුසු අය බවට තමන් පත් කරන ලෙස ඔහුගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. තවත් අදහසක් අනුව, ඔවුන් ඉල්ලා සිටියේ සතුරන්ට එරෙහිව තමන්ට පොරොන්දු වූ ජයග්‍රහණය ඉක්මන් කර දෙන ලෙසය. ඔවුහු මෙසේ කීහ: «නුඹ පොරොන්දුව කඩ නොකරන බව අපි දනිමු; එහෙත් නුඹේ ඉවසීම යටතේ අපට ඉවසා සිටිය නොහැක. එබැවින් ඔවුන්ගේ නින්දාව ඉක්මන් කර, ඔවුන්ට එරෙහිව අපට ජය ලබා දෙනු මැනව.»
සහීහ් අල්-බුහාරි (අංක 4569) සහ සහීහ් මුස්ලිම් (අංක 256) හි වාර්තා වන පරිදි, නබි මුහම්මද් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණෝ රාත්‍රී නැගිට තහජ්ජුද් සලාතය ඉටු කිරීමට අවදි වූ සෑම අවස්ථාවකම මෙම ආයත් දහයම කියවූහ.