رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Audio ýazgyny ýükläp bolmady. Soňrak gaýtadan synanyşyň.
Eý, Rabbimiz! Sen muny biderek ýaratmadyň. Sen päksiň! Bizi Oduň azabyndan gora! Eý, Rabbimiz! Sen kimi Oda salsaň, ony hakykatdan-da ryswa edersiň. Zalymlar üçin hiç bir kömekçi ýokdur. Eý, Rabbimiz! Biz iman üçin çagyrýan bir çagyryjyny eşitdik: «Rabbisiňize iman ediň!» Biz iman etdik. Eý, Rabbimiz! Günälerimizi bagyşla, erbet işlerimizi ört we janymyzy ýagşylar bilen bile al. Eý, Rabbimiz! Bize resullaryň arkaly wada beren zadyňy ber we Kyýamat güni bizi ryswa etme. Şübhesiz, Sen wadaňa ters çykmarsyň.
Doga Ýaradany päkleýän tesbih (tasbih) bilen başlanýar, soňra «bizizi gora» (قِنَا), «bagyşla» (اغْفِرْ), «günälerimizi ört» (كَفِّرْ), «janymyzy al» (تَوَفَّنَا) we «bize ber» (آتِنَا) diýen haýyşlar gelýär. Bular Kuranyň agşamky we gijeki bäş beýik aýatydyr.
Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri
Olar Allanyň özlerine iman etmäge ýardam edendigini ýatlap, bu arkaly nygmatyň doly bolmagyny dileýändiklerinden soň, munuň üçin sylag soradylar. Şeýle hem, Allanyň resullarynyň dilleri bilen wada beren zatlaryny — dünýäde ýeňiş gazanmagy we üstün çykmagy, ahyretde bolsa Allanyň razylygyna hem-de Jennetine gowuşmagy — berjaý etmegini dilediler. Çünki Ol wada berenini bozmaz. Allah olaryň dogalaryna jogap berdi we ýalbaryşlaryny kabul etdi. Şonuň üçin olar şeýle diýdiler:
«Eý, Rabbimiz! Biz iman üçin çagyrýan bir çagyryjyny eşitdik» — ýagny, Muhammet (sallallahu aleýhi we sellem). Ol adamlary imana çagyrýardy we imanyň esaslaryny hem-de şahalaryny olara söýdürýärdi.
«Biz iman etdik» — ýagny, onuň çakylygyna derrew jogap berip, oňa howlukdyk. Bu sözde olar Allanyň özlerine beren nygmatyny habar berýärler, Onuň nygmaty bilen buýsanýarlar we şuny Onuň huzurynda araçy tutup, günälerini bagyşlamagyny hem-de erbet işlerini örtmegini soraýarlar. Çünki ýagşy işler erbet işleri ýok edýär. Olara iman nygmatyny beren Alla olara doly amanlyk nygmatyny hem berer.
«Bizi ýagşylaryň ýanynda aramyzda al» diýen dileg ýagşy işleri etmäge, erbet işleri terk etmäge ýardam berilmegini öz içine alýar. Adam şunuň bilen ýagşylardan bolar; şeýle hem bu ýagşylykda dowamly bolmagy we ölýänçä durnukly galmagy dilemekdir.
Soňra Alla akyl eýelerini «Allany ýatlaýanlar» diýip sypatlandyrdy: olar ähli ýagdaýlarynda — «dik duranlarynda, oturanlarynda we ýatanlarynda» — Ony ýatlaýarlar. Bu söz bilen we ýürek bilen edilýän ähli zikri öz içine alýar. Şeýle hem muňa dik durup namaz okamak, muňa güýji ýetmese oturyp, muňa-da güýji ýetmese gapdalyna ýatyp okamak girýär. Olar «asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşy hakynda pikir edýärler», ýagny, bu ýaradylyşyň maksadyna düşünmek üçin ondan delil çykarýarlar.
Bu, pikirlenmegiň Allahyň welileriniň we Ony tanaýan bendeleriniň aýratynlyklaryndan bolan ybadatdygyny görkezýär. Olar ýaradylyş hakynda oýlanansoň, Allanyň muny biderek ýaratmandygyna düşünýärler we şeýle diýýärler:
«Eý, Rabbimiz! Sen muny biderek ýaratmadyň. Sen päksiň!» — ýagny, Seniň beýikligiňe laýyk gelmeýän ähli zatlardan päksiň. Sen muny hak bilen we hak üçin ýaratdyň; ol hakykaty özünde jemleýär.
«Bizi Oduň azabyndan gora!» — ýagny, bizi erbetliklerden gorap, ýagşy işleri etmäge ýardam ber. Şeýdip, Otdan gutulmaga sebäp bolan zatlary gazanaly. Bu dileg Jenneti hem soramagy öz içine alýar, çünki Allah olary Oduň azabyndan gorasa, Jennete gowuşarlar. Emma gorky ýüreklerinde orun alandygy üçin, olar Allahdan özleri üçin iň möhüm zady dilediler.
«Eý, Rabbimiz! Sen kimi Oda salsaň, ony hakykatdan-da ryswa edersiň» — ýagny, ol Allahyň, perişdeleriniň we welileriniň gazabyna uçrar, gutulyp ýa-da halas bolup bolmajak masgaraçylyga düşer. Şonuň üçin olar şeýle diýdiler: «Zalymlar üçin hiç bir kömekçi ýokdur» — olar Allahyň azabyndan halas etjek kömekçi tapmazlar. Bu aýatda olaryň Oda öz zulumlary sebäpli girendiklerine delil bar.
Imam Ibn Kesiriň tefsiri
Soňra olar şeýle diýdiler: «Eý, Rabbimiz! Sen kimi Oda salsaň, ony hakykatdan-da ryswa edersiň» — ýagny, ony kemsidip, ýygnanyşykdakylaryň öňünde ryswa edersiň.
«Zalymlar üçin hiç bir kömekçi ýokdur» — ýagny, Kyýamat güni olaryň Seniň azabyňdan gorajak, ýa-da Seniň olar barada islän zadyňa garşy çykyp biljek hiç kimi bolmaz.
«Eý, Rabbimiz! Biz iman üçin çagyrýan bir çagyryjyny eşitdik» — ýagny, iman etmäge çagyrýan bir da’watçyny; ol Resuldyr (sallallahu aleýhi we sellem). «Özüňiziň Rabbisiňize iman ediň!» diýip çagyrdy, biz hem iman etdik: onuň çakylygyna jogap berip, yzyna eýerdik.
«Eý, Rabbimiz! Günälerimizi bagyşla» — ýagny, Seniň ilçäňe iman edip, oňa eýerenimiz sebäpli günälerimizi bagyşla we olary gizle.
«Erbet işlerimizi ört» — ýagny, biziň bilen Seniň aramyzda galan günälerimizi ört.
«Bizi ýagşylaryň ýanynda aramyzda al» — ýagny, bizi salyh bendeleriň hataryna goş.
Soňra Allah akyl eýelerini şeýle sypatlandyrdy: «Olar Allany dik duranlarynda, oturanlarynda we ýatanlarynda ýatlaýarlar». Imam al-Buhari Imran ibn Husaýndan (Allah ondan razy bolsun) rowaýat edýär: Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Dik durup namaz oka; muňa güýjüň ýetmese, oturyp oka; muňa-da güýjüň ýetmese, gapdalyna ýatyp oka». Ýagny, olar hiç bir ýagdaýlarynda Ony ýatlamagy goýmaýarlar: içlerinden, ýüreklerinde we dilleri bilen.
«Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşy hakynda pikir edýärler» — ýagny, bu ikisinde Ýaradanyň beýikligine, gudratyna, ylmyna, hikmetine, islegine we rehim-şepagatyna delil bolýan hikmetleri aňlaýarlar. Abu Sulayman ad-Darani şeýle diýdi: «Öýümden çykanymda, nazarym näme düşse, onda Allahyň maňa beren bir nygmatyny ýa-da meniň üçin bir öwüt-nesihaty görýärin». Muny Ibn Abi ad-Dunya «At-Tafakkur wa al-I’tibar» atly kitabynda rowaýat etdi. Al-Hasan al-Basri şeýle diýdi: «Bir sagat pikirlenmek, bir gijäniň namazyny okamakdan haýyrlydyr».
Al-Fudayl şeýle diýdi: Al-Hasan: «Pikirlenmek — ýagşy we erbet işleriňi görkezýän aýnadyr» diýdi. Sufýan ibn Uýaýna şeýle diýdi: «Pikirlenmek — ýüregiňe girýän nurdur». Ol şeýle setiri hem mysal getirdi: «Adam pikirlenýän bolsa, her bir zat onuň üçin bir öwütdir».
Isa (aleýhissalam) şeýle diýdi: «Sözi Allany ýatlamak, dymmagy pikirlenmek, nazary bolsa öwüt almak bolan kişi bagtlydyr». Lukman al-Hakim şeýle diýdi: «Ýekelikde uzak wagt bolmak pikirlenmäge ylham berýär, köp pikirlenmek bolsa Jennetiň gapysyny kakmagyň alamatydyr». Wahb ibn Munabbih şeýle diýdi: «Adam uzak wagt pikirlenende düşünje gazanýar; düşünje gazanan adam bilýär; bilen adam bolsa amal edýär». Umar ibn Abd al-Aziz şeýle diýdi: «Allahy ýatlap sözlemek gowy zatdyr, Allahyň nygmatlary hakynda pikirlenmek bolsa ybadatlaryň iň fazyletlisidir».
Mugis al-Aswad şeýle diýdi: «Pikirleriňizi oýarar ýaly, her gün mazarlara baryp görüň; ýürekleriňiz bilen ýygnanyşyk ýerini göz öňüne getiriň; iki toparyň — Jennete ýa-da Oda tarap gidýänleriň — nähili aýrylýandygyna serediň. Ýürekleriňizi we bedenleriňizi Oduň, onuň demir taýaklarynyň we gatlaklarynyň ýatlamasy bilen dolduryň». Şol wagt ol aglap, huşuny ýitirip, egindeşleriniň arasynda ýykylýardy.
Abdullah ibn al-Mubarak şeýle gürrüň berdi: «Bir adam gonamçylygyň we zir-zibilli ýeriň ýanynda bir ruhyba duşdy. Oňa ýüzlenip: “Eý, ruhyb! Seniň ýanyňda dünýä hazynalarynyň ikisi bar, ikisinde-de saňa öwüt bardyr: adamlaryň hazynasy we mallaryň hazynasy” diýdi». Ibn Umar ýüregini gözden geçirmek islän wagty, harabaçylyga baryp, gapysynda durup, gynançly ses bilen: «Içindäkiler nirede?»
diýip gygyrypdy. Soňra öz-özüne: «“Onuň ýüzünden başga ähli zat heläk bolýandyr”» diýýärdi. Ibn Abbas şeýle diýdi: «Pikirlenip okalan iki sany ortaça rekagat, ýüregi gapyl bolan ýagdaýda okalan bir gijäniň namazyndan haýyrlydyr». Al-Hasan şeýle diýdi: «Eý, Adam ogly!
Garnyň üçden birini iýmit, üçden birini içgi bilen doldur, galan üçden birini bolsa pikirlenmäge we dem almaga goý».
Käbir hikmet eýeleri şeýle diýdi: «Dünýä seredip, ondan öwüt almaýan kişiniň ýüreginiň gözi, şol gapyllygyça kör bolar». Bishr al-Hafi şeýle diýdi: «Adamlar Allah Tagalanyň beýikligi hakynda pikir etseler, Oňa boýun egmezlik etmezdiler». Al-Hasan, Amir ibn Qaysdan şeýle rowaýat etdi: «Men bir ýa-da iki ýa-da üç däl, eýsem, birnäçe sahabanyň: “Imanyň nury — pikirlenmekdir” diýenini eşitdim» diýdi.
Isa (aleýhissalam) şeýle diýdi: «Eý, ejiz Adam ogly! Nirede bolsaň-da Allahdan gork. Dünýäde myhman ýaly bol, metjitleri öý edin, gözleriňi aglat, bedeniňi sabyrly et, ýüregiňi pikirlenmäge ber we ertirki rysgyň barada alada etme». Amir al-mu’minin Umar ibn Abd al-Aziz (Allah ondan razy bolsun) bir gün egindeşleriniň öňünde aglady.
Munuň sebäbini soranlarynda, şeýle diýdi: «Dünýä we onuň lezzetleri, höwesleri hakynda pikir etdim. Olardan alan sapagym şudur: onuň höwesleri gutaryp-gutarmanka, ajylygy olary bulaşdyrýar. Eger onda sapak alýan kişi üçin öwüt bolmasa, onda pikir edýän kişi üçin nesihatlar bardyr». Ibn Abi ad-Dunya al-Husayn ibn Abd ar-Rahmandan şu setirleri ýazyp alandygyny aýtdy:
«Mümine iň gözel gezelenç — pikirlenmekdir; iň ýakymly lezzeti — öwüt almakdyr. Biz ýeke-täk Allahy hamd edýäris, her birimiz howp astyndadyr. Neşeli kişi ahyr ömrüniň geçip barýandygyny duýman, oýnap ýörendir. Bir wagt arzuwlardan hem gözel bolup açylan ömür, Çeşmeleriň şildirdeýän sesi, agaçlaryň kölegesi, Ösümlikleriň şatlygy, miweleriň ýakymly tagamy bilen doludy.
Ýöne zamanyň çalt geçmegi ony we onuň eýelerini üýtgetdi. Biz ýeke-täk Allahy hamd edýäris; bunda öwüt aljak zat bardyr. Hakykatdan, akyl eýesi öwüt alsa, bunda onuň üçin sapak bardyr».
Allah Öz barlygyna, sypatlaryna, şerigatyna, takdyryna we alamatlaryna delil bolýan ýaradylyşyndan öwüt almaýanlary ýazgardy. Ol şeýle diýdi: «Asmanlarda we ýerde näçe alamat bar, olar bu alamatlaryň ýanyndan geçip, ýüz öwürýärler. Olaryň köpüsi Allah iman getirenlerinde-de, Oňa şärik goşýarlar» (Ýusuf, 105–106). Şeýle hem imanly bendelerini öwdi: «Olar Allany dik duranlarynda, oturanlarynda we ýatanlarynda ýatlaýarlar, asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşy hakynda pikir edýärler» we şeýle diýýärler:
«Eý, Rabbimiz! Sen muny biderek ýaratmadyň» — ýagny, bu ýaradylyşy biderek ýaratmadyň; tersine, Sen ony hak bilen ýaratdyň, erbetlik edenleri eden işlerine görä, ýagşylyk edenleri bolsa iň gözel sylag bilen sylaglamak üçin ýaratdyň. Soňra olar Allany biderek iş etmekden we batyl zat ýaratmakdan päklediler: «Sen päksiň!» — ýagny, biderek zat ýaratmakdan päksiň.
«Bizi Oduň azabyndan gora!» — ýagny, eý, ýaradylyşy hak we adalat bilen ýaradan, kemçiliklerden, aýyplardan we biderek işlerden päk bolan Allah! Öz gudratyň we güýjüň bilen bizi Oduň azabyndan gora. Bize Öz razy bolýan işleriňi etmegi nesip et, bizi nygmatlar bilen doly Jennetlere eltjek salyh amallara ýardam ber we agyr azabyňdan goragly et.
«Eý, Rabbimiz! Bize resullaryň arkaly wada beren zadyňy ber» — munuň manysy barada: «Resullaryňa iman etmegimiz sebäpli wada beren zadyňy» diýen we «Resullaryňyň dilleri bilen wada beren zadyňy» diýen düşündirişler bar. Ikinjisi has aýdyňdyr. Imam Ahmad Abu al-Yamandan, ol Isma’il ibn Aýýaşdan, ol Amr ibn Muhammetden, ol Abu Iqaldan, ol bolsa Anas ibn Malikten (Allah ondan razy bolsun) rowaýat etdi: Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Asqalan iki gelniň biridir.
Kyýamat güni Allah ondan hasap soralman, ýetmiş müň adamy direlder. Ondan Allahyň huzuryna wekiller hökmünde elli müň şehidi hem direlder. Ol ýerde başlary kesilip, ellerinde göterilen, boý damarlaryndan gan akýan şehitleriň hatarlary bolar. Olar: “Eý, Rabbimiz!
Bize resullaryň arkaly wada beren zadyňy ber we Kyýamat güni bizi ryswa etme. Şübhesiz, Sen wadaňa ters çykmarsyň” diýerler. Allah: “Gulum dogry aýtdy. Olary al-Bayda derýasynda ýuwuň” diýer. Olar derýadan arassa we ak bolup çykarlar, soňra Jennetde islän ýerlerinde gezip ýörerler».
Bu hadys Musnadda seýrek duşýan hadyslaryň biridir; käbirleri ony toslanan hasaplaýar. Allah has gowy bilýändir.
«Kyýamat güni bizi ryswa etme» — ýagny, ähli mahlukatyň öňünde bizi ryswa etme.
«Şübhesiz, Sen wadaňa ters çykmarsyň» — ýagny, resullaryňyň habar beren Kyýamat güni Seniň huzuryňda durmak baradaky wadaň hökman berjaý bolar. Al-Hafiz Abu Ya’la şeýle rowaýat etdi: Al-Harith ibn Surayj bize gürrüň berdi; al-Mu’tamir bize gürrüň berdi; al-Fadl ibn Isa bize gürrüň berdi; Muhammet ibn al-Munkadir Jabyryň ibn Abdullahdan eşidendigini habar berdi: Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Kyýamat güni Allah Azza we Jallanyň huzurynda durup, Adam ogluna ýetjek ryswaçylyk we masgaraçylyk şeýle bir agyr bolar welin, gul özüni Oda taşlamagy buýruk berilmegini arzuw eder». Bu seýrek hadysdyr.
Allahyň Resulynyň (sallallahu aleýhi we sellem) gijelerine tahajjud üçin turanda Ali Imran süresiniň soňky on aýatyny okaýandygy tassyklanandyr. Al-Buhari şeýle diýdi: Sa’id ibn Abi Maryam bize gürrüň berdi; Muhammet ibn Ja’far maňa habar berdi; Şarik ibn Abdullah ibn Abi Namir Kureýbden, ol bolsa Ibn Abbasdan rowaýat etdi: «Men daýzam Maymunanyň öýünde gijeläp galdym. Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) maşgalasy bilen biraz söhbet etdi-de, ýatdy.
Gijäniň soňky üçden bir bölegi bolanda, turup asmana seretdi-de: “Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşynda, gije bilen gündiziň çalşyp durmagynda akyl eýeleri üçin alamatlar bardyr” (Ali Imran, 190) aýatyny okady. Soňra turup täret aldy, miswak ulandy we on bir rekagat namaz okady. Soňra Bilal azan aýtdy, ol iki rekagat namaz okady we daň namazyny jemagat bilen okamak üçin çykdy». Muslim hem bu hadysy Abu Bakr ibn Ishaq as-San’aniden, ol Ibn Abi Maryamdan, şol bir zynjyr bilen rowaýat etdi.
Al-Buhari soňra ony Malikden, ol Makhrama ibn Sulaymandan, ol Kureýbden, ol bolsa Ibn Abbasdan birnäçe ýol bilen rowaýat etdi: «Men Allahyň Resulynyň aýaly, daýzam Maymunanyň ýanynda gijeläp galdym. Men düşegiň giňligine tarap ýatdym, Allahyň Resuly we maşgalasy bolsa düşegiň uzynlygyna ýatdylar. Allahyň Resuly ýatdy. Gijäniň ýary bolanda ýa-da ondan biraz öň ýa-da soň, ukudan oýandy, elini ýüzüne sürtüp ukusyny aýyrdy-da, Ali Imran süresiniň soňky on aýatyny okady.
Soňra asylgy duran suw gabyna baryp, ondan täret aldy we täretini gowy ýerine ýetirdi. Soňra namaz okamak üçin turdy. Ibn Abbas şeýle diýdi: Men hem onuň edenini edip, onuň ýanynda durdum. Allahyň Resuly sag elini kelläme goýup, sag gulagymy tutup owkalady.
Ol iki rekagat, soň ýene iki rekagat, ýene iki rekagat, soň iki rekagat, ýene iki rekagat, soň ýene iki rekagat okady; soňra witir okady. Soňra ýatdy. Muezzin gelende turup, ýeňil iki rekagat okady we daň namazyny okamak üçin çykdy». Beýleki hadys ýygyndylarynyň awtorlary hem muny Malikden, şol bir zynjyr bilen birnäçe ýoldan rowaýat etdiler.
Muslim we Abu Dawud hem Makhrama ibn Sulaymandan başga ýollar bilen rowaýat etdiler.
Ibn Abbasdan bu hadysy rowaýat eden başga bir ýol: Abu Bakr ibn Mardawayh şeýle diýdi: Muhammet ibn Ahmad ibn Muhammet ibn Ali bize habar berdi; Abu Ýahýa ibn Abi Masra bize habar berdi; Khallad ibn Ýahýa bize habar berdi; Ýunus ibn Abi Ishaq, al-Minhal ibn Amrdan, ol Ali ibn Abdullah ibn Abbasdan, ol bolsa Abdullah ibn Abbasdan rowaýat etdi: «Abbas maňa Allahyň Resulynyň öýünde gijeläp galmagy we onuň namazyny gözegçilikde saklamagy tabşyrdy. Allahyň Resuly adamlara agşamky soňky namazy okadyp, metjitde özünden başga hiç kim galmansoň turdy. Ýanymdan geçip: “Bu kim? Abdullahmy?”
diýdi. Men: “Hawa” diýdim. Ol: “Näme boldy?” diýdi. Men: “Abbas şu gije siziň ýanyňyzda galmagy maňa tabşyrdy” diýdim. Ol: “Onda gel, gel” diýdi. Öýe girenimizde: “Abdullah, düşek ýaz” diýdi. Deriden ýasalan bir ýassyk getirildi.
Allahyň Resuly onuň üstünde ýatdy, men onuň horuldysyny eşitdim. Soňra ol düşeginde oturdy-da, başyny asmana galdyryp: “Päkdir ähli hökümdarlaryň Hökümdary, mukaddesdir Ol!” diýip üç gezek aýtdy. Soňra Ali Imran süresiniň soňky aýatlaryny ahyryna çenli okady».
Muslim, Abu Dawud we an-Nasa’i hem Ali ibn Abdullah ibn Abbasdan şu babatda hadys rowaýat etdiler.
Ibn Mardawayh bu hadysy başga bir ýoldan hem rowaýat etdi: Asim ibn Bahdala käbir egindeşlerinden, olar Sa’id ibn Jubayrdan, ol bolsa Ibn Abbasdan rowaýat edýär: «Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) gijäniň bir bölegi geçenden soň daşary çykdy, asmana seredip, “Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşynda, gije bilen gündiziň çalşyp durmagynda akyl eýeleri üçin alamatlar bardyr” diýen aýaty süreniň ahyryna çenli okady. Soňra şeýle diýdi: “Eý, Allahym! Ýüregimde nur, eşidişimde nur, gözümde nur, sag tarapymda nur, çep tarapymda nur, öňümde nur, yzymda nur, üstümde nur, aşagymda nur goý we Kyýamat güni nurumy beýgelt”».
Bu doga Kureýbiň Ibn Abbastan rowaýat eden käbir sahih zynjyrlarynda tassyklanandyr.
Soňra Ibn Mardawayh we Ibn Abi Hatim Ja’far ibn al-Mugiradan, ol Sa’id ibn Jubayrdan, ol bolsa Ibn Abbasdan şeýle rowaýat etdiler: «Kuraysh ýehudylara gelip: “Musa size nähili alamatlar bilen geldi?” diýip sorady. Olar: “Onuň hasasy we tomaşa edýänlere ak bolup görünýän eli bilen” diýdiler. Soňra hristianlara baryp: “Isa siziň araňyzda nähilidi?”
diýip soradylar. Olar: “Ol dogabitdi körleri we heýwere kesellileri sagaldýardy, ölüleri direldýärdi” diýdiler. Soňra Pygambere (sallallahu aleýhi we sellem) baryp: “Rabbinden biziň üçin Safa dagyny altyna öwürmegini sora” diýdiler. Ol Rabbinden dileg etdi.
Şonda “Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşynda, gije bilen gündiziň çalşyp durmagynda akyl eýeleri üçin alamatlar bardyr” diýen aýat indi. Pygamber: “Olar bu barada pikir etsinler” diýdi». Bu Ibn Mardawayhyň rowaýatynyň sözleridir. At-Tabarani bu hadysyň başynda öňünden beýan edilen görnüşini rowaýat etdi.
Bu habar aýatlaryň Makka döwründe inendigini aňladýar, emma olaryň Madina döwründe inendigi meşhurdyr. Munuň delili başga bir hadysdyr.
Ibn Mardawayh şeýle diýdi: Isma’il ibn Ali ibn Isma’il bize habar berdi; Ahmad ibn Ali al-Harrani bize habar berdi; Shuja’ ibn Ashras bize gürrüň berdi; Hisham ibn Ammardan, ol Sulayman ibn Musa az-Zuhriýden, ol Muzahir ibn Aslam al-Makhzumiden, ol Sa’id ibn Abi Sa’id al-Maqburiden, ol bolsa Abu Hurayradan rowaýat etdi: Allahyň Resuly her gije Ali Imran süresiniň soňky on aýatyny okaýardy. Muzahir ibn Aslam gowşak rowaýatçydyr.
Al-Bagawi hadysy Abu al-Yamandan, ol Isma’il ibn Aýýaşdan, ol Amr ibn Muhammetden, ol Abu Iqaldan, ol bolsa Anas ibn Malikden rowaýat etdi. Hadysda Asqalan, Kyýamat güni hasapsyz direldiljek ýetmiş müň adam, şeýle hem elli müň şehit barada habar berilýär. Hadys Musnadda seýrek duşýanlardan bolup, käbir alymlar ony toslanan hasaplaýarlar. Allah has gowy bilýändir.
Aişa (Allah ondan razy bolsun) Allahyň Resulynyň gijeki ybadaty hakynda şeýle gürrüň berdi: Bir gije ol ýanyna gelip, onuň derisi Aişanyň derisine degenden soň: «Maňa Rabbime ybadat etmäge rugsat ber» diýdi. Aişa: «Wallahi, men seniň ýakynlygyňy halaýaryn, ýöne Rabbime ybadat etmegiňi-de halaýaryn» diýdi. Ol suw gabyna baryp, köp suw dökmezden täret aldy, namaza durdy we sakgalyny öl edýänçä aglady. Soňra seždä gitdi we ýeri öl edýänçä aglady.
Soňra gapdalyna ýatdy we Bilal daň namazynyň wagtyny habar bermäge gelýänçä aglady. Bilal: «Eý, Allahyň Resuly! Öňki we soňky günäleriň bagyşlanan bolsa, näme üçin aglaýarsyň?» diýip sorady. Ol: «Waý, Bilal! Şu gije maňa “Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşynda, gije bilen gündiziň çalşyp durmagynda akyl eýeleri üçin alamatlar bardyr” diýen aýat inderilen bolsa, men nädip aglamajak?»
diýdi. Soňra: «Bu aýatlary okap, olar hakynda pikirlenmeýän kişä waý bolsun!» diýdi.
Bu rowaýaty Abd ibn Humayd Abu Janab al-Kalbiden, ol Ata’dan has uzyn we doly görnüşde rowaýat etdi. Abu Hatim ibn Hibban hem öz “Sahih” kitabynda Imran ibn Musadan, ol Uthman ibn Abi Shaybadan, ol Yahya ibn Zakariyyadan, ol Ibrahim ibn Suwayd an-Nakha’iden, ol Abd al-Malik ibn Abi Sulaymandan, ol Ata’dan rowaýat etdi: «Men we Ubayd ibn Umayr Aişanyň ýanyna girdik». Ol hem şoňa meňzeş habary gürrüň berdi. Abdullah ibn Muhammet ibn Abi ad-Dunya muny “At-Tafakkur wa al-I’tibar” kitabynda Shuja’ ibn Ashrasdan rowaýat etdi.
Soňra ol şeýle diýdi: Al-Hasan ibn Abd al-Aziz maňa: «Men Sunaydyň Sufýan ath-Thawriden marfu’ görnüşinde: “Ali Imran süresiniň soňuny okap, onuň barada pikirlenmedik kişä waý bolsun” diýenini eşitdim» diýip habar berdi. Ol bu aýatlaryň sanyny barmaklarynda on diýip görkezdi. Al-Hasan ibn Abd al-Aziz Ubayd ibn as-Sa’ibden: «Al-Awza’iden: “Bu aýatlar barada pikirlenmegiň iň ýokary derejesi näme?” diýip soraldy.
Ol: “Olary düşünip okamakdyr” diýip jogap berdi» diýenini habar berdi. Ibn Abi ad-Dunya şeýle diýdi: Qasim ibn Hashim bize gürrüň berdi; Ali ibn Ayyash bize gürrüň berdi; Abd ar-Rahman ibn Sulayman şeýle diýdi: «Al-Awza’iden bu aýatlar barada pikirlenmäge iň az näme ýeterlik we adamy şol waýdan näme halas eder diýip soradym. Ol biraz dymdy-da: “Olary düşünip okamakdyr” diýdi».
Allah Öz ýaradan zatlaryndan — Öz barlygyna, sypatlaryna, şerigatyna, takdyryna we alamatlaryna delil bolýan zatlardan — öwüt almaýanlary ýazgardy. Ol şeýle diýdi: «Asmanlarda we ýerde näçe alamat bar, olar bu alamatlaryň ýanyndan geçip, ýüz öwürýärler. Olaryň köpüsi Allah iman getirenlerinde-de, Oňa şärik goşýarlar» (Ýusuf, 105–106). Şeýle hem imanly bendelerini öwdi: «Olar Allany dik duranlarynda, oturanlarynda we ýatanlarynda ýatlaýarlar, asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşy hakynda pikir edýärler» we şeýle diýýärler:
«Eý, Rabbimiz! Sen muny biderek ýaratmadyň» — ýagny, bu ýaradylyşy biderek ýaratmadyň, gaýtam hak bilen ýaratdyň; erbetlik edenleri eden işlerine görä jezalandyrmak, ýagşylyk edenleri bolsa iň gözel sylag bilen sylaglamak üçin ýaratdyň. Soňra olar Allany biderek iş etmekden we batyl zat ýaratmakdan päklediler: «Sen päksiň!» — ýagny, biderek zat ýaratmakdan päksiň.
«Bizi Oduň azabyndan gora!» — ýagny, eý, ýaradylyşy hak we adalat bilen ýaradan, kemçiliklerden, aýyplardan we biderek işlerden päk bolan Allah! Öz gudratyň we güýjüň bilen bizi Oduň azabyndan gora, bize Öz razy bolýan amallaryňy etmegi nesip et, nygmatly Jennetlere eltjek salyh işlere ýardam ber we agyr azabyňdan gora. “Al-Qasas”, 88; “Ýusuf”, 105–106.
«Eý, Rabbimiz! Bize resullaryň arkaly wada beren zadyňy ber» diýen söz barada: «Resullaryňa iman etmegimiz sebäpli wada beren zadyňy» we «Resullaryňyň dilleri bilen wada beren zadyňy» diýen düşündirişler bar. Ikinjisi has aýdyňdyr. Imam Ahmad şeýle rowaýat etdi: Abu al-Yaman bize gürrüň berdi; Isma’il ibn Aýýaş bize gürrüň berdi; Amr ibn Muhammet, Abu Iqaldan, ol bolsa Anas ibn Malikden (Allah ondan razy bolsun) habar berdi: Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Asqalan iki gelniň biridir.
Kyýamat güni Allah ondan hasap soralman ýetmiş müň adamy direlder. Ondan Allahyň huzuryna wekiller hökmünde elli müň şehidi hem direlder. Ol ýerde başlary kesilip, ellerinde göterilen, boý damarlaryndan gan akýan şehitleriň hatarlary bolar. Olar: “Eý, Rabbimiz!
Bize resullaryň arkaly wada beren zadyňy ber we Kyýamat güni bizi ryswa etme. Şübhesiz, Sen wadaňa ters çykmarsyň” diýerler. Allah: “Gulum dogry aýtdy. Olary al-Bayda derýasynda ýuwuň” diýer. Olar derýadan arassa we ak bolup çykarlar, soňra Jennetde islän ýerlerinde gezip ýörerler».
Bu hadys Musnadda seýrek duşýan hadyslaryň biridir; käbirleri ony toslanan hasaplaýar. Allah has gowy bilýändir.
«Kyýamat güni bizi ryswa etme» — ýagny, bütin mahlukatyň öňünde bizi ryswa etme.
«Şübhesiz, Sen wadaňa ters çykmarsyň» — ýagny, resullaryňyň habar beren Kyýamat güni Seniň huzuryňda durmak baradaky wadaň hökman amala aşar. Al-Hafiz Abu Ya’la şeýle diýdi: Al-Harith ibn Surayj bize gürrüň berdi; al-Mu’tamir bize gürrüň berdi; al-Fadl ibn Isa bize gürrüň berdi; Muhammet ibn al-Munkadir Jabyryň ibn Abdullahdan eşidendigini habar berdi: Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Kyýamat güni Allah Azza we Jallanyň huzurynda durup, Adam ogluna ýetjek ryswaçylyk we masgaraçylyk şeýle agyr bolar welin, gul özüni Oda taşlamagy buýruk berilmegini arzuw eder». Bu seýrek hadysdyr.
Allahyň Resulynyň (sallallahu aleýhi we sellem) gijelerine tahajjud üçin turanda Ali Imran süresiniň soňky on aýatyny okaýandygy tassyklanandyr. Al-Buhari şeýle diýdi: Sa’id ibn Abi Maryam bize gürrüň berdi; Muhammet ibn Ja’far maňa habar berdi; Şarik ibn Abdullah ibn Abi Namir Kureýbden, ol bolsa Ibn Abbasdan rowaýat etdi: «Men daýzam Maymunanyň öýünde gijeläp galdym. Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) maşgalasy bilen biraz söhbet etdi-de, ýatdy.
Gijäniň soňky üçden bir bölegi bolanda, turup asmana seretdi-de: “Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşynda, gije bilen gündiziň çalşyp durmagynda akyl eýeleri üçin alamatlar bardyr” (Ali Imran, 190) aýatyny okady. Soňra turup täret aldy, miswak ulandy we on bir rekagat namaz okady. Soňra Bilal azan aýtdy; ol iki rekagat namaz okady, soňra daň namazyny jemagat bilen okamak üçin çykdy». Muslim hem bu hadysy Abu Bakr ibn Ishaq as-San’aniden, ol Ibn Abi Maryamdan, şol bir zynjyr bilen rowaýat etdi.
Al-Buhari soňra muny Malikden, ol Makhrama ibn Sulaymandan, ol Kureýbden, ol bolsa Ibn Abbasdan birnäçe ýol bilen rowaýat etdi: «Men Allahyň Resulynyň aýaly, daýzam Maymunanyň ýanynda gijeläp galdym. Men düşegiň giňligine tarap ýatdym, Allahyň Resuly we maşgalasy bolsa düşegiň uzynlygyna ýatdylar. Allahyň Resuly ýatdy. Gijäniň ýary bolanda ýa-da ondan biraz öň ýa-da soň, ukudan oýandy, elini ýüzüne sürtüp ukusyny aýyrdy-da, Ali Imran süresiniň soňky on aýatyny okady.
Soňra asylgy duran suw gabyna baryp, ondan täret aldy we täretini gowy ýerine ýetirdi. Soňra namaz okamak üçin turdy. Ibn Abbas şeýle diýdi: Men hem onuň edenini edip, onuň ýanynda durdum. Allahyň Resuly sag elini kelläme goýup, sag gulagymy tutup owkalady.
Ol iki rekagat, soň ýene iki rekagat, ýene iki rekagat, soň iki rekagat, ýene iki rekagat, soň ýene iki rekagat okady; soňra witir okady. Soňra ýatdy. Muezzin gelende turup, ýeňil iki rekagat okady we daň namazyny okamak üçin çykdy». Beýleki hadys ýygyndylarynyň awtorlary hem muny Malikden, şol bir zynjyr bilen birnäçe ýoldan rowaýat etdiler.
Muslim we Abu Dawud hem Makhrama ibn Sulaymandan başga ýollar bilen rowaýat etdiler.
Ibn Abbasdan bu hadysy rowaýat eden başga bir ýol: Abu Bakr ibn Mardawayh şeýle diýdi: Muhammet ibn Ahmad ibn Muhammet ibn Ali bize habar berdi; Abu Ýahýa ibn Abi Masra bize habar berdi; Khallad ibn Ýahýa bize habar berdi; Ýunus ibn Abi Ishaq, al-Minhal ibn Amrdan, ol Ali ibn Abdullah ibn Abbasdan, ol bolsa Abdullah ibn Abbasdan rowaýat etdi: «Abbas maňa Allahyň Resulynyň öýünde gijeläp galmagy we onuň namazyny gözegçilikde saklamagy tabşyrdy. Allahyň Resuly adamlara agşamky soňky namazy okadyp, metjitde özünden başga hiç kim galmansoň turdy. Ýanymdan geçip: “Bu kim? Abdullahmy?”
diýdi. Men: “Hawa” diýdim. Ol: “Näme boldy?” diýdi. Men: “Abbas şu gije siziň ýanyňyzda galmagy maňa tabşyrdy” diýdim. Ol: “Onda gel, gel” diýdi. Öýe girenimizde: “Abdullah, düşek ýaz” diýdi. Deriden ýasalan bir ýassyk getirildi.
Allahyň Resuly onuň üstünde ýatdy, men onuň horuldysyny eşitdim. Soňra ol düşeginde oturdy-da, başyny asmana galdyryp: “Päkdir ähli hökümdarlaryň Hökümdary, mukaddesdir Ol!” diýip üç gezek aýtdy. Soňra Ali Imran süresiniň soňky aýatlaryny ahyryna çenli okady».
Muslim, Abu Dawud we an-Nasa’i hem Ali ibn Abdullah ibn Abbasdan şu babatda hadys rowaýat etdiler.
Ibn Mardawayh bu hadysy başga bir ýoldan hem rowaýat etdi: Asim ibn Bahdala käbir egindeşlerinden, olar Sa’id ibn Jubayrdan, ol bolsa Ibn Abbasdan rowaýat edýär: «Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) gijäniň bir bölegi geçenden soň daşary çykdy, asmana seredip, “Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşynda, gije bilen gündiziň çalşyp durmagynda akyl eýeleri üçin alamatlar bardyr” diýen aýaty süreniň ahyryna çenli okady. Soňra şeýle diýdi: “Eý, Allahym! Ýüregimde nur, eşidişimde nur, gözümde nur, sag tarapymda nur, çep tarapymda nur, öňümde nur, yzymda nur, üstümde nur, aşagymda nur goý we Kyýamat güni nurumy beýgelt”».
Bu doga Kureýbiň Ibn Abbastan rowaýat eden käbir sahih zynjyrlarynda tassyklanandyr.
Soňra Ibn Mardawayh we Ibn Abi Hatim Ja’far ibn al-Mugiradan, ol Sa’id ibn Jubayrdan, ol bolsa Ibn Abbasdan şeýle rowaýat etdiler: «Kuraysh ýehudylara gelip: “Musa size nähili alamatlar bilen geldi?” diýip sorady. Olar: “Onuň hasasy we tomaşa edýänlere ak bolup görünýän eli bilen” diýdiler. Soňra hristianlara baryp: “Isa siziň araňyzda nähilidi?”
diýip soradylar. Olar: “Ol dogabitdi körleri we heýwere kesellileri sagaldýardy, ölüleri direldýärdi” diýdiler. Soňra Pygambere (sallallahu aleýhi we sellem) baryp: “Rabbinden biziň üçin Safa dagyny altyna öwürmegini sora” diýdiler. Ol Rabbinden dileg etdi.
Şonda “Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşynda, gije bilen gündiziň çalşyp durmagynda akyl eýeleri üçin alamatlar bardyr” diýen aýat indi. Pygamber: “Olar bu barada pikir etsinler” diýdi». Bu Ibn Mardawayhyň rowaýatynyň sözleridir. At-Tabarani bu hadysyň aýatyň başynda öňünden beýan edilen görnüşini rowaýat etdi.
Bu habar aýatlaryň Makka döwründe inendigini aňladýar, emma olaryň Madina döwründe inendigi meşhurdyr. Munuň delili başga bir hadysdyr.
Ibn Mardawayh şeýle diýdi: Isma’il ibn Ali ibn Isma’il bize habar berdi; Ahmad ibn Ali al-Harrani bize habar berdi; Shuja’ ibn Ashras bize gürrüň berdi; Hisham ibn Ammardan, ol Sulayman ibn Musa az-Zuhriýden, ol Muzahir ibn Aslam al-Makhzumiden, ol Sa’id ibn Abi Sa’id al-Maqburiden, ol bolsa Abu Hurayradan rowaýat etdi: Allahyň Resuly her gije Ali Imran süresiniň soňky on aýatyny okaýardy. Muzahir ibn Aslam gowşak rowaýatçydyr.
Bagawiniň tefsiri
«Eý, Rabbimiz! Sen kimi Oda salsaň, ony hakykatdan-da ryswa edersiň» — ýagny, ony kemsidýärsiň. Şeýle hem: «heläk edýärsiň» ýa-da «masgara edýärsiň» diýip düşündirilipdir. Munuň delili Allahyň: «Myhmanlarym hakynda meni ryswa etmäň» (Hud, 78) diýen aýatydyr.
Eger şeýle diýilse: «Allah: “Kyýamat güni Allah Pygamberi we onuň bilen iman edenleri ryswa etmez” (At-Tahrim, 8) diýdi. Emma imanlylaryň käbiri Oda girer. Şeýle bolanda “Sen kimi Oda salsaň, ony ryswa edersiň” diýen söz nähili düşünilmeli?» Jogap: Anas we Qatada bu aýatyň manysyny: «Kimi Otda ebedi galdyrsaň, ony ryswa etdiň» diýip düşündirdiler.
Sa’id ibn al-Musayyib: «Bu, Otdan çykmaýan kişi barada aýdylan aýratyn hökümdir» diýdi. Anas (Allah ondan razy bolsun) Pygamberden (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle rowaýat etdi: «Allah käbir adamlary Oda salar, soňra olary ondan çykarar». «Zalymlar üçin hiç bir kömekçi ýokdur».
«Eý, Rabbimiz! Biz bir çagyryjyny eşitdik» — Ibn Mas’ud, Ibn Abbas (Allah ikisinden razy bolsun) we adamlaryň köpüsi munuň Muhammet (sallallahu aleýhi we sellem) bolandygyny aýtdylar. Al-Qurazi bolsa: «Bu — Kurandyr, çünki her kim Pygamber bilen ýüzbe-ýüz duşuşmaýar» diýdi.
«Ol iman üçin çagyrýar» — ýagny, imana çagyrýar. «Özüňiziň Rabbisiňize iman ediň!» Biz iman etdik. «Eý, Rabbimiz! Günälerimizi bagyşla, erbet işlerimizi ört we bizi ýagşylaryň ýanynda aramyzda al» — ýagny, bizi ýagşylaryň toparyna goş.
«Olar Allany dik duranlarynda, oturanlarynda we ýatanlarynda ýatlaýarlar». Ali ibn Abi Talib, Ibn Abbas (Allah ikisinden razy bolsun), an-Nakha’i we Qatada bu aýatyň namaz hakyndadygyny aýtdylar: adam dik durup namaz okaýar, muňa güýji ýetmese oturyp, muňa-da güýji ýetmese gapdalyna ýatyp okaýar.
Abu Uthman Sa’id ibn Isma’il ad-Dabbi bize habar berdi; Abu Muhammet Abd al-Jabbar ibn Muhammet al-Jurjani bize habar berdi; Abu al-Abbas Muhammet ibn Ahmad al-Mahbubi bize habar berdi; Abu Isa Muhammet ibn Isa at-Tirmidhi bize habar berdi; Hammad bize habar berdi; Waki’ bize habar berdi; Ibrahim ibn Tahman, Husayn al-Mu’allimden, ol Abdullah ibn Buraydadan, ol Imran ibn Husayndan rowaýat etdi: «Men Allahyň Resulyndan näsag adamyň namazy hakynda soradym. Ol: “Dik durup oka; muňa güýjüň ýetmese oturyp oka; muňa-da güýjüň ýetmese gapdalyna ýatyp oka” diýdi».
Beýleki mufassirler bolsa: «Bu, ähli ýagdaýlarda zikri dowam etdirmekdir, çünki adam bu üç ýagdaýyň birinde bolman seýrek duşýar» diýdiler. Munuň meňzeşi “An-Nisa” süresinde gelýär: «Namazy tamamlan wagtyňyzda dik duran, oturan we ýatan halatyňyzda Allany ýatlaň» (An-Nisa, 103).
«Asmanlaryň we ýeriň ýaradylyşy hakynda pikir edýärler» — ýagny, bu ikisinde nämeleriň täsin döredilendigini görüp, munuň Allanyň gudratly, ähli zada hökmürowan, işleri dolandyrýan, hikmet eýesi Ýaradanynyň bardygyny görkezýändigini bilýärler. Ibn Awn şeýle diýdi: «Pikirlenmek gapyllygy aýyrýar we ýürekde gorky döredýär; suw ekine ösüş bereni ýaly, pikirlenmek hem ýüregi ösdürýär. Ýürekler gam-gussa ýaly hiç bir zat bilen öwülmez, pikirlenmek ýaly hiç bir zat bilen nur saçmaz».
«Eý, Rabbimiz!» — ýagny, olar şeýle diýýärler: «Eý, Rabbimiz! Sen muny ýaratdyň». Söz ýaradylyşa degişli bolany üçin, bu ýerde «hādhā» — «bu» diýlip, «hādhihi» diýilmedi.
«Biderek» — ýagny, oýun ýa-da peýdasyz zat hökmünde däl; gaýtam, Sen muny beýik bir maksat üçin ýaratdyň. «Bātilan» sözi öňündäki goşmaçanyň düşürilmegi bilen hal ýagdaýynda gelýär; aslynda «bidereklik bilen» diýmekdir. «Sen päksiň! Bizi Oduň azabyndan gora!»
«Eý, Rabbimiz! Bize resullaryň arkaly wada beren zadyňy ber» — ýagny, resullaryňyň dilleri bilen wada beren zadyňy ber.
«Bizi ryswa etme» — bizi azaplama, heläk etme, masgara etme we kemsitme.
«Kyýamat güni. Şübhesiz, Sen wadaňa ters çykmarsyň». Eger: «Olar Allahyň wada berenini bozmajakdygyny bilip duran bolsalar, “Eý, Rabbimiz! Bize resullaryň arkaly wada beren zadyňy ber” diýmeginiň manysy näme?» diýilse, şeýle jogap berilýär: Sözüň daşky görnüşi doga, emma manysy habar bolup durýar; ýagny: «Bize resullaryň arkaly wada beren zadyňy hökman ber».
Munuň manysy: «Günälerimizi bagyşla, erbet işlerimizi ört, Kyýamat güni bizi ryswa etme, şeýlelikde, bize resullaryň arkaly wada beren fazlyňy we rehim-şepagatyňy ber» diýmekdir. Şeýle hem bu sözleriň manysy: «Eý, Rabbimiz! Bizi Öz sylagyňa mynasyp bolan we resullaryňyň dilleri bilen wada beren zadyňy berjek adamlaryň hataryna goş» diýlip düşündirilipdir, çünki olar şol hormata mynasypdyklaryna doly ynam etmän, Allahdan özlerini oňa mynasyp etmegini dilediler.
Ýene bir düşündirişe görä, olar duşmanlara garşy ýeňiş barada beren wadanyň tizleşdirilmegini soradylar: «Biz Seniň wadaňa ters çykmajakdygyňy bilýäris, ýöne Seniň sabyrlylygyňy göterip bilmeýäris; olaryň ryswa edilmegini tizleşdir we olaryň garşysyna bize ýeňiş ber» diýdiler.
Sahih al-Bukhari (№ 4569) we Sahih Muslim (№ 256) kitaplarynda rowaýat edilmegine görä, Pygamber Muhammet (sallallahu aleýhi we sellem) gijeki namaz üçin (Tahajjud) turanda, bu on aýaty her gezek okaýardy.