Деррига ойла а, мольба а
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Аудио чура ца ло. ТӀаккха хьажа.
Тхан Кхиош-кхобург‚ баккъалла а, Ахь цIерга воьллинарг, Ахь сийсазвинарг ву-кх иза. Зуламхошна ма бац гIоьнчий Ишттанаш бу уьш шаьш Дела хьехавеш дIахIиттина а‚ охьхевшина а‚ шайн агIонашна тIехь а‚ ойла еш бу уьш стигланаш а‚ латта а кхолларан: 'Тхан Кхиош-кхобург‚ Ахь кхоьллина ма дац хIара эрна‚ Хьо хаставо оха‚ ларделахь тхо /жоьжахатин/ цIеран Iазапах Тхан Кхиош-кхобург‚ тхуна хезира цхьа кхойкхуш верг, ша /нах/ иймане кхойкхуш: ийман дилла шайн Кхиош-кхобучуьнга, бохуш‚ тIаккха Оха ийман диллира. Тхан Кхиош-кхобург‚ Ахь гечделахь тхуна тхан къиношна‚ цIанделахь тхо тхан вочу Iамалех‚ тхо далийталахь дикачаьрца Тхан Кхиош-кхобург‚ Ахь тхуна даийталахь Айхьа хьайн элчанашка доуьйтур ду аьлларг‚ сийсаза ма делахь тхо къематдийнахь‚ баккъалла а, Ахь ца йохайо – кх ваIда.'
Форманаш: Кхиош-кхобург хастор (тасбих), тӀаккха хӀара тӀаьхье долу дехарш: «ларделахь» (قِنَا), «гечделахь» (اغْفِرْ), «цӀанделахь» (كَفِّرْ), «далийталахь» (تَوَفَّنَا) а, «тхуна дӀахьалахь» (آتِنَا) а. Къуръанан беша-буьйсанан ткъа аят.
Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир
Царна Далла хетам болх а, ийман долуш хилийтар а дӀахӀоттийна хьалха, иштта царна тӀе пайда а баьккхина, тӀаккха цара Далла тӀехьара саваб дехира, иштта хьайн элчанашан дегӀанаш тӀехь цуьнан ваӀда кхочушъян хьажара дехира: дуьнен чохь гӀаллакхбаран а, ларар дӀахӀотторан а, тӀаьххьарачу дуьнен чохь Далла раьза хиларехь а, цуьнан Жаннатехь а пайда хилийтар. ХӀунда аьлча, Везачу Дала ваӀда йоху ма йиш яц. Дала царна мольба жаьпира, царна хьийза дехар къобалдина. Иштта кхеташ, Цара бохура: «Тхан Кхиош-кхобург!
Баккъалла а, тхан хезира ийманна кхойкхуш верг» — иза Мухьаммад саллаллаху Ӏалайхи ва саллам ву, ямартхошка иймане кхойкху, цуьнга тӀе хьажа а, цуьнга тӀе кхайкхо а бу, цуьнан билгалдаккхаршца а, толамашца а. «ТӀаккха Оха ийман диллира» — Оха цуьнан кхайкхамна жоп делира, хьалха а дӀахӀиттина, иза дӀахьаьржира. Цара Дала царна ийманца къинхетам бина хилар дӀахьедира, цуьнан нийматца хазаьлла хетара, иштта цуьнга хӀара нийматца деха: Цара дехира шайн къиношна гечдар а, шайн гӀалаташ цӀанделар а. ХӀунда аьлча, дикачу гӀамалша вовшашкахь болу вуьш долуш долу къинош дӀа а туьсу.
Царна ийманца ниймат дина Везачу Дала, хьалхе безамца кхиам болуш, церан кхерамаш а дӀатаса гӀо дина хилар хьалха дӀахӀотта хила безаш ду. «Тхо дикачаьрца далийталахь» — хӀара мольба дика гӀамал дарна а, во гӀамал къасторна а, цуьнца бендешех хиларна а, цуьнна тӀехь дӀабахийта а, марха маьӀна дӀакхочуш хиллалц хьалха тӀе а хьажарна а дехар ду.
ТӀаккха Везачу Дала дика кхетам болчу нах билгалбаьхкира: уьш «Делан зикр деш бу» — шайн массо хьолехь: «хӀоьттина, охьахиина, шаьшна тӀехь» деш бу. ХӀара бохучул дика дерриг зикр ду: дашца а, дагахь а. Цунна тӀе кхочуш ду хӀоьттина намаз дар; цуьнна лаьцна йиш яцахь, охьахиина; цуьнна а лаьцна йиш яцахь, шаьшна тӀехь. Иштта цара «стигланаш а, латта а кхоьллина хиларх ойла йо» — цуьнца хӀара кхоьллина хилар цуьнан мурадна гойтуш, цунна тӀехь далил до.
ХӀара гойту, ойла дар Деле везачу, цуьнга тӀе хетам болушчу къинхетамечу нахана, Дала везаршна билгало ю. Цара хӀара кхоьллина хиларх ойла йича, Дала иза эрна кхоьллина ма дийла хилар кхетадо. ТӀаккха цара бохура: «Тхан Кхиош-кхобург! Ахь хӀара эрна кхоьллина ма дац.
Хьо хаставо» — Хьан ларло кхочуш хила йиш яцарна, Хьан сий а, къад а ца лоьлу хӀуманашх. Амма Ахь хӀара баккъалла кхоьллина, баккъалла хиларан гӀоьнца, баккъалла хиларан мурадца, баккъаллин маьӀнех долуш кхоьллина. «Ларделахь тхо цӀеран азабах» — вуьш долушчу хӀуманашх ларло а, дика гӀамал деш хилийто а, цуьнца цӀерга дӀакхочуш хилийто а, цуьнга дӀакхочуш хиларна дехар ду. Цуьнца Жаннат дехар а ю, хӀунда аьлча, Дала цӀеран азабах ларвина хьалха, цунах пайда хилар Жаннат ю.
Амма царна дегнашкахь кхерам хиларна, цара Далла шайн дика кхиамашна тӀе дехарш дира.
«Тхан Кхиош-кхобург! Баккъалла а, Ахь цӀера юха а дӀавуьйтуш верг, баккъалла а, сийсазвинарг ву» — Дала а, цуьнан малайкашна а, цуьнан дикачунна а гонах, Далла раьза ца хиларна тӀехь, иштта дӀадаьккхаран цхьа йиш а, дӀадохкур а ма ву. Цундела Цара хӀара аьлла: «Зуламхошна гӀоьнчий ма бац» — цуьнан азабах шаьш дӀадохуш. ХӀара гойту, уьш шайн зуламна тӀехь цӀера дӀабахна хилар.
Имам Ибн Касира тафсир
ТӀаккха цара бохура: «Тхан Кхиош-кхобург! Баккъалла а, Ахь цӀера юха а дӀавуьйтуш верг, баккъалла а, сийсазвинарг ву» — я, Ахь иза дӀа а охьадовлу, цуьнан сийсазалла дерриге нахана гойту. «Зуламхошна гӀоьнчий ма бац» — я, къийматдийнахь уьш Хьан азабах ларвеш верг ма ву, Хьан царна тӀе кхайкхинчу хӀуманашх дӀабовла а йиш ма яц.
«Тхан Кхиош-кхобург! Баккъалла а, тхан хезира ийманна кхойкхуш верг» — я, иймане кхойкхуш кхойкхуш верг, иза Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам ву. «Шайн Кхиош-кхобучуьнга ийман дилла, бохуш» — тӀаккха Оха ийман диллира. Я, «шайн Кхиош-кхобучуьнга ийман дилла» бохуш, «Оха цуьнан кхайкхамна жоп делира, цуьнга тӀаьхье хьажира».
«Тхан Кхиош-кхобург! Гечделахь тхуна тхан къиношна» — тхан ийман а, Хьан элчанна тӀаьхье хьажар а бахьана долуш, тхан къинош дӀа къайладелахь. «ЦӀанделахь тхо тхан вовшашкахь долчу къиношех» — тхо а, Хьо а къасталуш йолу хӀуманашна. «Дикачаьрца тхо далийталахь» — тхо дика нахана тӀе кхойкхалахь.
ТӀаккха Везачу Дала дика кхетам болчу нах билгалбаьхкира: «Уьш Делан зикр деш бу хӀоьттина, охьахиина, шайн боьршинаш тӀехь» — Имран ибн Хусайнина тӀехь «Сахих аль-Бухари» чохь дӀахьедина хьадисе, Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам аьлла: «ХӀоьттина намаз де. Цуьнна лаьцна йиш яцахь, охьахиина. Цуьнна а лаьцна йиш яцахь, хьайн боьршина тӀехь» [намаз дарна]. Я, уьш шайн дерриге хьолехь, къайлаха а, дегнашца а, моттца а, цуьнан зикр ца къасто.
«Стигланаш а, латта а кхоьллина хиларх ойла йо» — я, царна юкъахь долчу хикматашка ойла йо, уьш Кхиош-кхобург везарехь, цуьнан къудалле а, къавлаталла а, лерамна а, хикматна а, шаьрх хиларна а, къинхетамна а далил ду. Абу Сулайман ад-Дарани аьлла: «Со цӀенах араваьлча, сан барам тӀе хьажа хӀума юкъахь ца хуьлу, цуьнна тӀехь Делан санна хьал долу ниймат ма ю, я санна хьал долу ибрат ма я». ХӀара хьехар ибн Аби-д-Дуня «Ойла а, ибрат а» цӀе йолчу цуьнан книгехь дӀадаьккхина. Хьасан аль-Басри аьлла: «Саат ойла дар, дуьйцуш доьхуш долу буьйса дӀаяларх дика ду».
Фудайл аьлла: «Хьасан аьлла: ойла дар — хьан дика гӀамал а, ву гӀамал а гойтуш долу йист». Суфьян ибн Уйайна аьлла: «Ойла дар — хьан дег чу дохкуш долу серло ю». Цуьнан хьоьлла аьлла болу шеӀр аьлла: «Нагахь адаман ойла хилахь, дерриге хӀуманаш кхеторан ибрат хилла хуьлу». Иса, Ӏалайхиссалам, аьлла: «Хьехамашца дерриг хилар дехаш долу, шен тӀехь сало дар ойла дар долу, шен хьажар ибрат долу беркате ву».
Лукман хьакъ волчу аьлла: «Шаьш цхьаьна хилар дукха долчуьнга ойла дӀакхочуш ю, ойла дукха хилар — Жаннатан уьгӀанашка кхетаран далил ду». Вахб ибн Мунеббихь аьлла: «Адамнан ойла дукха дӀа а хьаьжча, иза кхетамна кхочу; кхетамна кхочуш долу адам, хаамна кхочу; хаам болу адам, гӀамал дан а кхочу». Умар ибн Абдуль-Азиз аьлла: «Делан зикрца дуьйцу дерг дика ду, Делан нийматашна ойла йар — ибадатан чохь хьалха долу».
Мугис аль-Асвад аьлла: «Къубанашка де сахьт сайна хьажа, шун ойла дӀакхочуш хилийта; къийматдийнахь хьалхе долу хьал шайн дегнашца гойта, Жаннате а, цӀера а цхьана декъашхойн дӀабаха хьажа; цӀеран азаб а, цуьнан хьокхамаш а, цуьнан къецарш а дегнашца, бӀаьргашца а кхочушъе». Иза кхетам боцуш дӀавалалц, цуьнан доттагӀашна юкъара цхьа вуьсуш, дукха елаьхира. Абдуллах ибн аль-Мубарак аьлла: «Цхьа стаг кхристианин цхьана куьйга гонах а, хӀуманаш дӀа цаьрга дӀахӀоттачу юьрта гонах а дӀаваьлла, тӀаккха цуьнга кхайкхира.
Аьлла: “Эй, куьйг, хӀанна хьуна дукха кхин дуьненан къина гӀанаш ю: адамийн гӀанаш а, малийн гӀанаш а, цуьнца ибрат бен”». Ибн Умар а, шен деган хьал хьажа везахь, юьрта аьтту-беттанашна яха, цуьнан бехкан тӀехь хӀоьтта, хьехам долуш болчу цхьаьна аьлла: «Хьан нахаш хӀанна кхузахь бац?» ТӀаккха иза шен дайна юха кхеташ, аьлла: «Дерриге хӀума дӀадоладелла, цуьнан ликкхарца [Делан Затца]». Ибн Аббас аьлла: «Дегаш дӀа ма дихкина долуш, ойла йолуш, къастуш дукха дикачу ракъатехь долу намаз, ойла боцуш долу буьйсанан намазах».
Хьасан аьлла: «Эй, Адаман кӀант! Хьайн бӀаьрг ненан коьрта тӀе яьккхале, хьайн бӀаьрг чуьра кӀоргенаш хьалха дӀабахьа, кхерзаш дӀа хьаькхна, хьайн дегӀан дӧдари хьажалахь, ойла йарна». Цхьа хьекъале аьлла: «Дуьненан хьал ибрат ца долуш хьажарна, хьан деган бӀаьрг къайла бина дӀакхочуш долчу гӀалаташна тӀе». Бишр аль-Хафи аьлла: «Нагахь нах Везачу Делан къудалле ойла хийцахь, цара цуьнан мостагӀалла ма бина».
Хьасан, ӀАмир ибн Кайсах, аьлла: «Со Пророкан саллаллаху Ӏалайхи ва саллам цхьана, иштта шинна я кхоьлла тӀехь йолчу сахабашна хезира: “Ийманан серло я ийманан нуьр — ойла дар ду”». Иса, Ӏалайхиссалам, аьлла: «Эй, Адаман кӀант, цаьрца мукъа волу! Мохь хӀотто долчу гӀуллакхехь Даллах кхера, хьан хӀанна а; дуьнен чохь хьо хьеши ву; масжид хьан цӀа хилийта; хьайн бӀаьргаш еларца дуьйцуш хуьлийта; хьайн дегӀ сабарца; хьайн дег ойлаца; эрна тӀаьххьарачу рицкъах кхера ма де». Амир аль-муъминин Умар ибн Абдуль-Азиз, АллахӀ рази волуш, цхьа дийнахь шен доттагӀашна юкъахь елаьхира.
Цара иза хӀунда аьлла, тӀаккха аьлла: «Со дуьненан хаза хӀуманаш а, шаьш хьажа дезаш долу хӀуманаш а ойла йира, тӀаккха цунах ибрат а эцна: дуьненан шаьш хьажа дезаш долу хӀуманаш кхаьччалц, церан хьал дӀадаьлла, тӀаккха цуьнан къепаш дӀахӀотта. Нагахь цуьнан чохь ибрат дезаш нахана ибрат ца хилча, кхеташчуьнга хьехамаш ма бац». Ибн Аби-д-Дуня аьлла: «Хьусейн ибн Абдуррахман санна цхьа шеӀр хьоьжуш хезира: “Ийман долчуьнга сало ойла ю, ийман долчуьнга безам ибрат ю. Тхан Далла хастам бу, тхо дерриге кхерам чохь ду.
Далла лоьхуш верг аз бу, цуьнан дахар дӀадоладелла, амма цуьнан дагна хазийла ма йоцу. Кхузахь хьалха дерг дӀа ма ваханна, буьйса а, шинаш а, дӀахӀоттаран тӀаьххьара къинхетам а. Кхечуьнна кхетар доьхуш долу дика дахар дӀадаьлла, цуьнан хьал дӀадаьлла. Иза а, цуьнан нах а дуьненан хьал кхечу хьалца дӀадовлу.
Тхан Далла хастам бу, хӀара дерриге ибрат ду. Кхетам болчуьнга ибрат ду, нагахь иза ойла йича”». Дала къайла боцу, цуьнан билгалонаш а, цуьнан шарӀ а, къадар а, аят а гойтуш долчу кхоьллина хӀуманашна ибрат ца эцчу нах дӀаяьхира. Цуьнна хьалха аьлла: «Стигланашка а, латта тӀе а дукха аят ма я, цара церан гонах дӀахӀуьтту, амма цара ца хьажало.
Церан дуккхурш Далла ийман долуш а, цуьнга шераш долуш а бац». Ийман долчу шен малайкашна хастам бира: «Уьш Делан зикр деш бу хӀоьттина, охьахиина, шайн боьршина тӀехь; стигланаш а, латта а кхоьллина хиларх ойла йо». Цара бохура: «Тхан Кхиош-кхобург! Ахь хӀара эрна кхоьллина ма дац» — я, Ахь хӀара кхоьллина хӀума эрна кхоьллина ма дац, амма баккъалла кхоьллина: во гӀамал диначаьрна церан гӀамалца жаза дӀаяхьа, дика гӀамал диначаьрна хьалха дика совгӀат дӀахьала.
ТӀаккха цара эрна а, баккъалла доцуш а кхоьллина хиларх Везачу Делах лардар билгалйира. «Хастам бу Хьуна» — я, Хьо эрна хӀума кхоьлличуьнца хьо хаставу. «Ларделахь тхо цӀеран азабах» — Эй, кхоьллина хӀумаш баккъалла а, адалло а кхоьллина, къепаш а, гӀалат а, эрна а хиларх ларло Везар! Хьан къудаллелла, кхиамца хьан раьза хилар дӀакхочуш долчу гӀамалшка тхо хьажалехь, хьан къинхетамца дика гӀамал дан тхо гӀо делахь, цуьнца Хьан нийматан Жаннаташка тхо кховдуш, Хьан лазам долчу азабах тхо ларвеш.
«Тхан Кхиош-кхобург! Ахь хьайн элчанашка ваӀда дина хӀума тхуна дӀахьалахь». Билгалдаккха аьлла: «Хьайн элчанашна ийман диллина бахьана долуш»; иштта аьлла: «Хьайн элчанийн дашнашца»; хӀара кхин дика кхета. Имам Ахмад аьлла: Абу аль-Йаман тханна хьехам бира, Исмаил ибн Аййаш, Амр ибн Мухаммад, Абу ӀИкаль, Анас ибн Малик, АллахӀ рази волуш, тӀехь хьадис дӀахӀоттийна: Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам аьлла: «ӀАскалан — шина нехан цхьа неха ю.
Къийматдийнахь цунах Дала хьоьллаямаш ца йоккхуш воьзна, хьоьллаямаш ца йоккхуш долу пхийтткъе эзар стаг схьа а оьцу, иштта цунах пхийтткъе эзар шаьш хьакъ долуш дӀакхеташ, Далла тӀе дӀаволуш долу шеһидш а схьа а оьцу. Цу тӀехь шеһидин урхалла ду: церан коьрта къастаделла, церан куьйганаш тӀехь, церан дарш дӀадоккхуш, церан буьрса лахарца хьара къуьйлах. Уьш бохура: “Тхан Кхиош-кхобург! Ахь хьайн элчанашка ваӀда дина хӀума тхуна дӀахьалахь, къийматдийнахь тхо сийсаза ма делахь, баккъалла а, Ахь ваӀда йоху ма йиш яц”.
ТӀаккха Дала бохура: “Сан малай, баккъалла а, баккъалла дийна”. “Бейда” яхийна хи юьххьанца уьш къайла а, хьовзуш а доьгӀу, тӀаккха цара шайн лаамца Жаннате дӀабахана». ХӀара хьадис муснад чохь дукха ца хуьлуш долчу хьадисашна юкъахь ду; цхьаболчуьнга иза къайла хийца хьадис ду. АллахӀ хьуна хьан а.
«Къийматдийнахь тхо сийсаза ма делахь» — я, дерриге кхоллахьан дийнахь. «Баккъалла а, Ахь ваӀда йоху ма йиш яц» — я, Хьан элчанашна хьалха билгалйина къийматдийнахь Хьан хьалха хӀитторан ваӀда баккъалла кхочуш хуьлу. Хафиз Абу ЯӀла аьлла: аль-Харис ибн Сурайж тханна хьехам бира, аль-МуӀтамир, аль-Фадл ибн Иса, Мухаммад ибн аль-Мункедир, Джабир ибн Абдуллах, Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам аьлла: «Къийматдийнахь Далла хьалха хӀоттачу адаман дегӀ чохь сийсазалла а, сийсазвинарг хилар а дукха кхочуш хуьлу, цуьнан хьалха цӀера дӀакхочуш хилийтар деза а йиш хуьлу». ХӀара хьадис хазахетар доцу хьадис ду.
Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам буьйса дуьйлу хьалха хӀоьттача, Таһажжуд дан хьалхе, сура «Аали Имран»ан тӀаьххьарчу ткъа аят хьоьжуш хилар билгал ду. Аль-Бухари, АллахӀ цуьнна къинхетам бойла, аьлла: СаӀид ибн Аби Марйам тханна хьехам бира, Мухаммад ибн ДжаӀфар аьлла, Шарик ибн Абдуллах ибн Аби Намир, Курейб, Ибн Аббас аьлла: «Со сан хьашт Меймуна йоӀна цӀахь бехкира. Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам цхьана саат шен цӀахь аьлла дийцира, тӀаккха иса дӀахьирира.
Буьйсаллин тӀаьххьарчу кӀиранна, элчо хӀоьтти, стигла хьажира аьлла: “Баккъалла а, стигланаш а, латта а кхоьллина хиларх, буьйсан а, дийна а хийцалинарх, дика кхетам болчуьнга аят ма я”. ТӀаккха хӀоьттира, вузу а дина, мисвак а дина, ткъа аьрхӀаза намаз дира». ТӀаккха Билал аьлла, шина ракъат намаз дира, тӀаккха аьлла, нахца бамаз дан араваьлла. Иштта Муслим а Абу Бакр ибн Исхак ас-СанӀаних, ибн Аби Марйамца цхьана долу тарика дӀахьедина.
ТӀаккха Аль-Бухари, Малик, Махрама ибн Сулайман, Курейб, Ибн Аббас йолчу дагалоцамехь кхин дуккха тарикашца дӀахьедира: «Со Пророка саллаллаху Ӏалайхи ва саллам хьашт Меймуна, цуьнан теша яра, цӀахь бехкира. Со сингатам долчу кӀелана тӀе охьахиира, Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам а, цуьнан цӀахь болу нах а цуьнан тӀехь къорашца охьахиира. Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам буьйсанан юкъал кхаьччалц, я цуьнан хьалха цхьаьнна, я тӀаьххье цхьаьнна хьалхе дӀаваьлла.
ТӀаккха Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам дӀакхоьллира, бӀаьргашна тӀехь йолу хьийзаш куьйгца юьхь тӀехь дӀа а къахькхира, сура “Аали Имран”ан тӀаьххьарчу ткъа аят йоьшуш. ТӀаккха шаькхаш хиллачу куьзгехь вузу а дина, вухар дика дина, тӀаккха намаз дан хӀоьттира. Ибн Аббас аьлла: Со а цуьнан санна дира, тӀаккха цуьнан белх тӀехь хӀоттира. Элчо шен аьтту куьг сан коьрта тӀе а йоккхура, сан аьтту бӀаьрг лоьхуш а хьуьллира.
ТӀаккха шина ракъат намаз дира, шина ракъат, шина ракъат, шина ракъат, шина ракъат, шина ракъат, тӀаккха витр дира. ТӀаккха дӀахиъна, Билал шен гӀуллакхна кхаччалц. ТӀаккха хӀоьттира, шина къобаьлла ракъат намаз дира, тӀаккха араваьлла, субхӀанан намаз нахца дира». Иштта аль-Бухари цу хьадисан Малик йолчу тарикашца дӀахьедира; цунна тӀехь Муслим а, Абу Дауд а хьадис дӀахьедира.
«Ибн Аббасах хьадисан кхин цхьа тарика»: Абу Бакр ибн Мардавейх аьлла: Мухаммад ибн Ахмад ибн Мухаммад ибн Али тханна аьлла, Абу Яхъя ибн Аби Масра, Халлад ибн Яхъя, Юнус ибн Аби Исхак, аль-Минхал ибн Амр, Али ибн Абдуллах ибн Аббас, Абдуллах ибн Аббас аьлла: «Аббаса со Пророкан саллаллаху Ӏалайхи ва саллам цӀахь бехкала а, цуьнан намаз хьажа а амр дира. Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам нахца хуьлу намаз хуьйцира, буьйсанан Ӏишан намаз дан. ТӀаккха масжид чуьра Элчаьр кхин цхьаъ а ца вуьсуш, ша хӀоьттира. Со дӀавала, суна хьоьжуш аьлла: “ХӀанна ву иза?
Абдуллах ву?” Со аьлла: “ХӀаъ”. Аьлла: “ХӀанна?” Со аьлла: “Аббаса со шуьца буьйса бехка дийна”. Аьлла: “ДӀа хьоьжалахь, дӀа хьоьжалахь”. ТӀаккха цӀа чуваьлча, аьлла: “Абдуллах, сингатам хӀоттаде?” ТӀаккха хӀоттадаьккхира кӀелара кӀорзина кӀел.
Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам иза тӀехь лоьхуш, цуьнан тӀехь бен дӀахиъна, цуьнан хӀиъла зӀе хезира. ТӀаккха иза шен сингатам тӀехь къоьллира, хӀоьттира, хӀоьттина охьахиира. ТӀаккха стигла тӀе хьоьжуш, хӀоьттуш аьлла: “Хастам бу Везачу, Къудаллин Кхиош-кхобург” — кхоьра. ТӀаккха сура “Аали Имран”ан тӀаьххьарчу аят йоьшура, тӀаьххье кхочуш ма хилча».
Муслим, Абу Дауд, ан-Насаи а цуьнан хьадис цуьнан тарикашца дӀахьедира.
«Ибн Аббасах цхьа кхин тарика»: ибн Мардавейх аьлла: Абу Бакр ибн Бишр ибн Нумайр, Исхак ибн Ибрахим аль-Басти; иштта Исхак ибн Ибрахим ибн Зайд, Ахмад ибн Амр; кхин дӀа Хишам ибн Аммар, Сулайман ибн Муса аз-Зухри, Музахир ибн Аслам аль-Махзуми, СаӀид ибн Аби СаӀид аль-Макбури, Абу Хурайра аьлла: «Элча саллаллаху Ӏалайхи ва саллам маьӀдеш буьйса сура “Аали Имран”ан тӀаьххьарчу ткъа аят йоьшура». Музахир ибн Аслам иза къайла болу хьадис довлахь ву.
Аль-Багавин тафсир
«Тхан Кхиош-кхобург! Баккъалла а, Ахь цӀера юха а дӀавуьйтуш верг, сийсазвинарг ву» — я, Ахь иза хьалха а охьадовлу; цхьаболчара аьлла, иза гӀаллакх хилар ду; кхечара аьлла, иза сийсазалла гойтар ду. Цуьнна далил ду Дала бохуш долу хӀара: «Сан хьешашца сийсаз ма делахь» [Худ, 78]. Нагахь цхьаьна аьлча, Дала бохура: «Дала къийматдийнахь Пайхамара а, цуьнца ийман долчу нах а сийсаза ца бо» [ат-Тахрим, 8].
Ийман долчуьра цхьаболчу нах цӀера дӀабохуш бу, амма Дала аьлла: «Хьо цӀера дӀавуьйтуш верг сийсазвинарг ву». Жоп: Анас а, Катада а аьлла, цуьнан маьӀна ду: «Хьо цӀера дӀавуьйтуш верг, цуьнца цӀера дуьхьа дуьйна ву». СаӀид ибн аль-Мусаййиб аьлла: «ХӀара цӀера чохь ца доьхуш дуьйна виса хиларан хьакъ долчуьнга маьӀна ду». Анас, АллахӀ рази волуш, Пророка саллаллаху Ӏалайхи ва саллам хьадис дӀахӀоттийна: «Баккъалла а, Дала цхьаьна нах цӀера дӀабахийта, тӀаккха цунах ара а боьллу». «Зуламхошна гӀоьнчий ма бац».
«Тхан Кхиош-кхобург! Баккъалла а, тхан хезира кхойкхуш верг» — я, Мухаммад саллаллаху Ӏалайхи ва саллам, хьадисан авторша аьлла. Ибн Масуд а, Ибн Аббас а, АллахӀ рази болуш, иштта дуккха нах аьлла. Аль-Курзи аьлла: «Иза Къуръан ду, хӀунда аьлча, нах массо а Пайхамарца цхьаьна ца хуьлу».
«Ийманна кхойкхуш» — я, иймане кхойкхуш. «Шайн Кхиош-кхобучуьнга ийман дилла, бохуш, тӀаккха Оха ийман диллира. Тхан Кхиош-кхобург! Гечделахь тхуна тхан къиношна, цӀанделахь тхо тхан вовшашкахь долчу гӀалатех, тхо дикачаьрца далийталахь» — я, дикачаьрца цхьаьна хилийта.
«Уьш Делан зикр деш бу, хӀоьттина, охьахиина, шайн боьршина тӀехь» — Али ибн Аби Талиб, Ибн Аббас, ан-НахаӀи, Катада, АллахӀ рази болуш, аьлла: хӀара намазна тӀехь ду: хӀоьттина намаз дан; цуьнна йиш яцахь, охьахиина; цуьнна а йиш яцахь, шаьшна тӀехь.
Абу Усман СаӀид ибн Исмаил ад-Дабби тханна хьехам бира, Абу Мухаммад Абдуль-Джаббар ибн Мухаммад аль-Джурани, Абу аль-Аббас Мухаммад ибн Ахмад аль-Махбуби, Абу Иса Мухаммад ибн Иса ат-Тирмизи, Ханнад, ВакиӀ, Ибрахим ибн Тахман, Хусайн аль-МуӀаллим, Абдуллах ибн Бурайда, Имран ибн Хусайн аьлла: «Со Пророк саллаллаху Ӏалайхи ва саллам кхераллачуьнга намазна хьал хӀунда, аьлла». ТӀаккха Элча аьлла: «ХӀоьттина намаз де; цуьнна йиш яцахь, охьахиина; цуьнна а йиш яцахь, шаьшна тӀехь».
Кхин тафсир диначар аьлла: хӀара дерриг хьолехь зикр дӀа ца къасторан маьӀна ду, хӀунда аьлча адаман хӀара кхоьллина хьолаш цхьаъ йолуш ма хуьлу. Цунна дика далил ду «ан-Ниса» сурахь: «Намаз дӀакхочуш дина хьалха, Дела хьеха хӀоьттина, охьахиина, шаьшна тӀехь» [ан-Ниса, 103]. «Стигланаш а, латта а кхоьллина хиларх ойла йо» — я, цуьнан чохь долу хьайбанаш а, хикматаш а, билгалонаш а хьажа, Дала къудаллалла хилар а, цуьнан хӀуманаш кхиош хилар а, хикмате хилар а кхеташ. Ибн ӀАун аьлла: «Ойла дар гӀафлат дӀа а доккху, деган чохь кхерам а кхоьллу, хи тӀехь гӀаш дӀахьекъар санна.
Дегаш хьалха хьехаман санна хӀун а дина ма бо, ойла дар санна хӀун а дина ма бо». «Тхан Кхиош-кхобург» — я, Цара бохура: «Тхан Кхиош-кхобург». «Ахь хӀара кхоьллина» — иза дерриге кхоьллина хӀумаш дӀакхеташ ду, цундела «хӀара» аьлла, «хӀара» боцуш. «Эрна» — я, эрна а, хазахетарца а ма дац; дукха кхачам болчу гӀуллакхна кхоьллина ду.
«Эрна» декъаш долу хьажар а ца долуш ду, я «эрна» бохуш долчу къарш долу. «Хастам бу Хьуна! Ларделахь тхо цӀеран азабах».
«Тхан Кхиош-кхобург! Ахь хьайн элчанашка ваӀда дина хӀума тхуна дӀахьалахь» — я, Хьайн элчанийн дашнашца. «Къийматдийнахь тхо сийсаза ма делахь» — цӀера ма дохуш, гӀаллакх ма деш, сийсазала а ма деш. «Баккъалла а, Ахь ваӀда йоху ма йиш яц».
ХӀунда цара бохура: «Тхан Кхиош-кхобург! Ахь хьайн элчанашка ваӀда дина хӀума тхуна дӀахьалахь», Далла ваӀда йоху ма йиш яц аьлла хьажа ца везаш? Жоп: мольбанаш санна шен маьӀна ду, я баккъалла а: Хьайн элчанашка ваӀда дина хӀума тхуна дӀахьалахь. Цуьнан тартиб ду: «Тхуна тхан къиношна гечделахь, тхан гӀалаташ цӀанделахь, къийматдийнахь тхо сийсаза ма делахь» — Хьайн элчанашка ваӀда дина къинхетам а, къад а тхуна дӀахьалахь.
Цхьаболчара аьлла: «Тхан Кхиош-кхобург! Тхо хьан ваӀда дина совгӀат хьакъ долчу нахах хилийта, Хьайн элчанашан дашнашца цу совгӀат тхуна дӀахьалахь» — хӀунда аьлча, цара шайн хьакъ хиларна тӀе кхераш хиларна, шайн хьакъ хилар дӀакхетар дехира. Кхечара аьлла: «Цара хьалха кхечарна тӀехь болу толам ваӀда дина, цуьнан тӀаьххье кхиам хилар дехира». Цара аьлла: «Баккъалла а, Хьо ваӀда йоху ма йиш яц, амма тхан сабар Хьан сабарна тӀехь йиш яц, цундела церан сийсазалла хьалха дӀахьала, цара тӀехь тхуна кхиам ло».
«Сахих аль-Бухари» (№ 4569) а, «Сахих Муслим» (№ 256) а тӀехь дӀахьедина хьадисехь, Пророка Мухаммада саллаллаху Ӏалайхи ва саллам буьйсанан намазна (Таһажжуд) хӀоьттачу хенахь массо а дийнахь хӀара ткъа аят йоьшуш хилар дуьйцу.