Alemni tefekkür ve dua

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Onlar Allahnıñ özlerine iman içün muvaffaqiyet bergenini añıp, bu nimetniñ tamamlanmasına vesile etkenlerini bildirgen soñ, bu sebepnen mükâfat tilep, peygamberleriniñ dili ile vaade etilgen şeyni — dünya hayatında yardım ve üstünlikni, ahirette ise Allahnıñ rizalığına ve cennetine nail oluvnı — yerine ketirüvini rica ettiler. Çünki Allah vaadesinden dönmez. Allah dualarına cevap berdi ve yalvarışlarını qabul etti. Bu sebepten olar şöyle dediler: «Rabbimiz!

Biz imanğa çağırğan bir çağırıcı eşittik». Bu, Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemdir; yani insanlarnı imanğa davet ete, iman esasları ve şubeleri aqqında teşviq ete. «Ve biz iman ettik», yani onıñ çağırışına derhal cevap berdik ve imanğa çabucaq yöneldik. Bu sözlerinde Allahnıñ özlerine bergen nimetini añalar, bu nimeti ile iftihar eteler ve bunı vesile etip, Allahtan günalarını bağışlavını ve yaman amellerini örtüvini tileler.

Çünki yahşı ameller yaman amellerni yoq ete. Özlerine iman nimetini bergen Allah, olarğa tam eminlikni de ihsan etecek. «Ve bizni ebrar ile beraber vefat ettir». Bu dua, yahşı işlernen amel etmege muvaffaqiyet berilmesini, yamanlıqtan uzaq turılmasını, qul ebrardan olmaq içün bunı devam ettirmesini ve ölümge qadar sebat etmesini ihtiva ete.

Soñra Allah ulu aqıl saipleriniñ vasıflarını bildirdi: olar bütün vaziyetlerinde — «ayaqta, oturğan halda ve yanları üstünde» — Allahnı añalar. Bu, til ve qalp ile yapılğan zikrniñ bütün nevlerini içine ala. Bunıñ içine namaz da kirer: quveti yetken ayaqta, yetmese oturıp, bunı da yapalmaycaq olsa yanı üstünde namaz qılmaq. Olar «köklerniñ ve yer yüzüniñ yaratılışı aqqında tefekkür eteler», ya da bu yaratılışnıñ maqsadını añlamaq ve ondan delil çıqarmaq içün.

Bu, tefekkürniñ Allahnı tanığan evliyalarınıñ ibadetlerinden biri olğanını köstere. Olar yaratılış aqqında tefekkür etken soñ, Allahnıñ bunı boşuna yaratmağanını añalar ve şöyle derler: «Rabbimiz! Sen bunı boşuna yaratmadıñ. Sen paksıñ!»

Yani, Sen celalına yaraşmağan her şeyden pak-sıñ. Sen bunı aq ve aq içün yaratqansıñ; onda aq bar. «Artıq bizi ceennem azabından saqla!» Yani, bizi yaman amellerden qorçala, yahşı işlerge muvaffaq et ki, bu sayede ceennemden qurtulayıq.

Bu dua cennetni istemekni de içine ala: Allah olarnı ceennem azabından saqlasa, olarğa cennet nasip olur. Lâkin qorquv qalplerinde yerleşken olğanı içün, Allahtan özleri içün eñ müim şeyni tileydiler.

«Rabbimiz! Şübhesiz, Sen kimni ateşke kirsetseñ, onı rüsva etken olur-sıñ». Yani, o, Allahnıñ, melekleriniñ ve evliyalarınıñ ğazabına uğrar; qurtuluvı ve onı qurtaracaq kimsesi olmağan rüsvalıq içine tüşer. Bu sebepten Allah şöyle buyurdı: «Zalimlerniñ yardımcıları yoqtır».

Olarnı azabından qurtaracaq kimse yoqtır. Bu ayet, olarnıñ zulümleri sebebinden ceennemge kirgenlerine delildir.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Soñra olar dediler: «Rabbimiz! Şübhesiz, Sen kimni ceennemge kirsetseñ, onı rüsva etken olur-sıñ». Yani, onı horlay ve cemaat qarşısında rüsvalığını açıp köstere-sıñ. «Zalimlerniñ yardımcıları yoqtır», yani qiyamet kunü olarğa Senden qorçalayıcı da, Sen olarğa ne murat etseñ ondan qurtuluv yolu da yoqtır.

«Rabbimiz! Biz imanğa çağırğan bir çağırıcı eşittik». Yani, imanğa davet etken bir davetçini — Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemni — eşittik. «Rabbige iman etiñ, dep» — yani, «Rabbige iman etiñ» dep çağırdı; «biz de iman ettik», yani onıñ davetine icabet ettik ve izinden kettik.

«Rabbimiz! Günalarımıznı bağışla», yani peygamberiñe iman etkenimiz ve onıñ izinden ketkenimiz sebebinden günalarımıznı ört. «Yaman amellerimizni bizden silip taşla» — yani, bizim ile Seniñ aramızda qalğan yamanlıqlarnı. «Ve bizni ebrar ile beraber vefat ettir», yani bizni salihlerge qoş.

Soñra Allah ulu aqıl saiplerini tarif etti: «Olar ayaqta, oturğan halda ve yanları üstünde Allahnı añalar». Sahih al-Buhariyde, Imran ibn Husayn, radiyallahu anhu, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ: «Ayaqta namaz qıl; bunı yapmağa quvetiñ yetmese, oturıp qıl; bunı da yapalmasañ, yanı üstünde qıl», dep buyurğanı rivayet etilgen. Yani, olar bütün vaziyetlerinde, qalpleriniñ içinde ve gizli niyetlerinde, ayrıca tilleri ile Allahnı añmaqtan qalmazlar.

«Köklerniñ ve yer yüzüniñ yaratılışı aqqında tefekkür eteler», yani bu ikisinde Yaratuvcnıñ azametini, qudretini, ilmini, hikmetini, ihtiyarını ve merhametini köstergen hikmetlerni añlaylar. Şeyh Abu Sulayman ad-Daraniy aytqan: «Evimden çıqıp ketem de közüm bir şeyge tüşse, onda ya Allahnıñ maña bergen bir nimetini, ya da menim içün ibretni körem». Bunı Ibn Abi ad-Dunya «Tefekkür ve ibret» kitabında rivayet etken. Al-Hasan al-Basriy aytqan: «Bir saat tefekkür etmek, bir gece ibadet etmekten hayırlıraq».

Al-Fudayl, al-Hasannıñ şöyle aytqanını rivayet ete: «Tefekkür — yahşılıq ve yamanlıqlarıñnı saña köstergen aynadır». Sufyan ibn Uyayna aytqan: «Tefekkür — qalbiñe kirgen nurdır». O, şu beytni misal ketirgen: «İnsanda tefekkür olsa, er bir şey onda ibretke aylandı». Isa aleyhisselam aytqan: «Sözü zikir, sükutı tefekkür, nazarı ibret olğan kimsege müjdeler olsun!»

Aqıl saibi Luqman aytqan: «Uzun müddet yalğız qalmaq tefekkürü ilham ete; uzun tefekkür ise cennet qapısınıñ yoluna delildir». Wahb ibn Munabbih aytqan: «Bir kişi ne qadar uzaq tefekkür etse, o qadar añlar; añlağan kişi bilir; bilgen kişi ise amel ete». Umar ibn Abd al-Aziz aytqan: «Allahnı añıp söylemek yahşıdır, amma Allahnıñ nimetleri aqqında tefekkür etmek ibadetniñ eñ üstünidir».

Mughith al-Aswad aytqan: «Qabirlerni er kun ziyaret etiñ ki, olar sizni tefekkürge keltirsin; qalpleriñiz ile turacaq yerni körüñ; cennetke ya ceennemge ketken eki topluqqa baqıñ; qalpleriñizge ve bedenleriñizge ceennemni, onıñ çekiçlerini ve qatlarını añdırıñ». O, bunı yapqanda o qadar ağlar edi ki, aqılından keçip, arkadaşları arasından yarı bayğın alda köterilir edi. Abdullah ibn al-Mubarak aytqan: Bir adam qabristan ve çöplük yanından keçip, bir rahibni çağırdı da: «Ey rahib! Yanıñda dünya hazinelerinden eki hazine bar, olar sende ibret uyandırır: adamlar hazinesi ve mallar hazinesi», dedi.

Ibn Umar qalbini yoxlamaq istegende, harab olğan bir yerge barıp, qapısı yanında turar ve ğamlı ses ile: «Evelde burada yaşağanlar qayda?» dep sorağan. Soñra özüne dönüp: «Onıñ zatından ğayrı er şey helâk olacaq», der edi. Ibn Abbas aytqan: «Qalbi gaflette olğan halda qılınğan bir gece ibadetinden, tefekkür ile qılınğan eki ölçülü rekât hayırlıraq».

Al-Hasan aytqan: «Ey Ademoğlu! Qarnıñnıñ üçte birine qadar ye, üçte birine qadar iç, qalğan üçte birini tefekkür içün nefes almağa qaldır». Bir hakim aytqan: «Kim dünyaya ibret nazarı ile baqmasa, qalbiniñ köz körüşi o gaflet qadar körelir». Bishr ibn al-Harith al-Hafi aytqan: «İnsanlar Allahnıñ azametini tefekkür etseler edi, Oña asi olmaz ediler».

Al-Hasan, Amir ibn Qaystan şöyle rivayet ete: «Peygamber sallallahu aleyhi ve sellemniñ birden fazla sahabesinden eşittim: “İmannıñ ziyası, ya da imannıñ nurı — tefekkürdir”». Isa aleyhisselam aytqan: «Ey zaif Ademoğlu! Qayda olsañ da Allahqa qarşı taqvalı ol. Dünyada misafir ol, mescitlerni ev et; közleriñni ağlamağa, bedenñi sabırğa, qalbiñni tefekkürge alıştır ve yarınki rızıq içün qayğı çekme».

Müminlerniñ emiri Umar ibn Abd al-Aziz, radiyallahu anhu, bir kun arkadaşları arasında ağladı. Sebebini soradılar. O, şöyle dedi: «Dünyanı, onıñ lezzetlerini ve şehvetlerini tefekkür ettim. Olarğa baqıp ibret aldım: şehvetleriniñ lezzeti daha tükenip bitmeden acılığı onı bulandırır.

Eger dünyada ibret almaq istegenler içün ibret yoq ise, onda añlayış saipleri içün öğütler bar». Ibn Abi ad-Dunya aytqan: Al-Husayn ibn Abd ar-Rahmanğa şu şiirni yazdırdım: «Müminniñ seyranı — tefekkür, lezzeti — ibrettir. Yalğız Allahqa hamd etemiz, çünki er birimiz tehlike astındadır. Bir ğafilniñ ömrü tükenir, amma o bundan habersiz qala.

Umutlarını aşqan, çiçekli ve güzelyaşayış ne qadar da çekiciy edi: çeşmeler şırıltısı ve ağaçlarnıñ kölgesi, ösümlikniñ quvançı ve meveniñ lezzeti. Lâkin zaman sürati onı ve ehlini deñiştirdi. Yalğız Allahqa hamd etemiz; bunda ibret bar. Eger aqıl saibi ibret alsa, bunda onıñ içün ibret bar».

Allah, zatına, sıfatlarına, şeriatine, qaderine ve ayetlerine delalet etken mahlûqlarından ibret almağan kimselerni yamanladı: «Köklerde ve yer yüzünde nice ayetler bar ki, olar yanlarından keçerler, amma olarğa yüz çevirmezler. Olarnıñ çoqusı Allahqa, şerik qoşqan halda iman eter» (Yusuf, 12:105–106). Mümin qullarını ise medh etti: «Olar ayaqta, oturğan halda ve yanları üstünde Allahnı añarlar ve köklerniñ ve yer yüzüniñ yaratılışı aqqında tefekkür eterler»; ve şöyle derler: «Rabbimiz! Sen bunı boşuna yaratmadıñ».

Yani, bu yaratılışnı boşuna yaratmadıñ; aksine, aq ile yaratıp, yamanlıq yapqanlarnı yaptıqqları ile, yahşılıq yapqanlarnı ise eñ güzel mükâfat ile karşılıqlandırmaq içün yarattıñ. Soñra olar Allahnı boşuna ve batıl şeyler yaratmaqtan pak tutıp: «Sen paksıñ», derler. Yani, bir şeyni boşuna yaratqandan pak-sıñ. «Artıq bizi ceennem azabından saqla!»

Yani, ey mahlûqlarnı aq ve adalet ile yaratqan, eksiklik, ayıp ve boşuna iş yapmaqtan pak olğan Allah, qudretiñ ve kuvvetiñ ile bizi ceennem azabından saqla; Seni razı etecek amellerge bizi yönelt, salih amel yapmağa muvaffaq et ki, bu amel bizi nimetler cennetine iriştirsin ve qattı azabıñdan qurtarsın. Al-Qasas, 28:88; Yusuf, 12:105–106.

«Rabbimiz! Bizge peygamberleriñ vasıtası ile vaade etkeniñni ber». Bir izahqa köre, bu — peygamberleriñe iman etkenimiz sebebinden, demektir. Daa açıq izah ise: peygamberleriñniñ dili ile vaade etkeniñ, demektir. Imam Ahmad rivayet ete: Anas ibn Malik, radiyallahu anhu, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ şöyle buyurğanını rivayet etken: «Asqalan — eki kelinniñ birisidir.

Qiyamet kunü Allah onıñ içinden hesabqa çekilmeycek yetmiş biñ kişi çıqarır; onıñ içinden elli biñ şehitni de Allahqa heyet alında yollay. Şehitlerniñ safları onda olurlar; başları ellerinde, boğaz damarlarından qan aqıp turğan halda: “Rabbimiz! Bizge peygamberleriñ vasıtası ile vaade etkeniñni ber ve qiyamet kunü bizi rüsva etme. Şübhesiz, Sen vaadeni bozmaz-sıñ”, derler.

Allah: “Qulum doğru söyledi. Olarnı Bayda ırmağında yuvıñ”, der. Olar ondan appaq, temiz halda çıqıp, cennette istegen yerlerinde dolaşırlar». Bu hadis Musnad içinde az rastlanğan rivayetlerdendir; bazıları onı uydurma sayğan. Eñ doğrusını Allah bilir.

«Ve qiyamet kunü bizi rüsva etme», yani bütün mahlûqlarnıñ közleri qarşısında. «Şübhesiz, Sen vaadeni bozmaz-sıñ», yani peygamberleriñ haber bergen vaadesi — qiyamet kunü Seniñ huzuruñda turmaq — mutlaka olacaq. Hafiz Abu Ya‘la rivayet ete: Jabir ibn Abdullah, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ şöyle buyurğanını rivayet etken: «Qiyamet kunü Allah azze ve celle huzurunda turğan vaqıtta, utanç ve rüsvalıq Ademoğluğa o qadar ağır keçe ki, qul ceennemge yollanmasını temenni ete». Bu ğarib bir hadistir.

Sabit olğanına köre, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem gece tahajjud içün turğanında Al Imran suresiniñ soñundaki bu on ayetni oquğan. Al-Bukhariy şöyle rivayet ete: Ibn Abbas aytqan: «Men teyzem Maymuneniñ yanında geceledim. Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem ailesi ile bir müddet söyleşti, soñra uyqlağan. Geçken gece üçte biri olğanda turıp, kökke baqtı ve: “Şübhesiz, köklerniñ ve yer yüzüniñ yaratılışında, gece ile kündüzniñ bir-birini almaştırmasında ulu aqıl saipleri içün deliller bar”, ayetini oqudı.

Soñra turıp taharet aldı, misvaklandı ve on bir rekât namaz qıldı. Soñra Bilal ezan oqudı, o eki rekât namaz qıldı, soñra çıqıp, insanlarnıñ imamatınen sabah namazını qıldı». Muslim de bu rivayetni Abu Bakr ibn Ishaq as-San‘aniyden, Ibn Abi Maryamdan alğan silsile ile rivayet etken.

Al-Bukhariy bu hadisni Malikten, Mahramah ibn Sulaymandan, Kuraybdan, Ibn Abbastan bir qaç yol ile daa rivayet ete. Ibn Abbas aytqan: «Men Peyğamberniñ eşi ve teyzem Maymuneniñ yanında geceledim. Yastıqnıñ eni boyunca yatıp, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem ve ailesi yastıqnıñ boyu boyunca yattı. Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem yarım gece olğanda — ya ondan az evel, ya da az soñ — uyqusından uyandı, eli ile yüzünden uyqu izlerini silip, Al Imran suresiniñ soñundaki on ayetni oqudı.

Soñra asılı turgan bir su qabına barıp, ondan taharet alıp, taharetni güzel aldı ve namaz qılmağa turdı». Ibn Abbas aytqan: «Men de onıñ yapqanını yapıp, yanıma barıp turdım. Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem sağ elini başımğa qoydı, sağ qulağımdan tutıp buradı. Eki rekât, soñra eki rekât, soñra eki rekât, soñra eki rekât, soñra eki rekât, soñra eki rekât namaz qıldı, soñra vitr qıldı.

Soñra muazzin kelgenge qadar uzandı; turıp eki qısqa rekât namaz qıldı, soñra çıqıp sabah namazını qıldı». Bunuñ kibi bu rivayetni al-Bukhariy, Muslim, Abu Dawud ve başqaları Malikten başqa yollar ile de rivayet etken.

Ibn Abbas aqqında bu hadisniñ başka bir rivayet yolı da bar. Abu Bakr ibn Mardawayh rivayet ete: Ibn Abbas aytqan: «Abbas maña Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ ev halkı yanında gecelememi ve namazını közlevimni buyurdı. Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem insanlar ile yatsı namazını qıldı. Mescitte ondan başqa kimse qalmağan soñ, turıp yanıma keldi ve: “Bu kim?

Abdullahmı?” dep soradı. “Ebet”, dedim. “Ne isteysiñ?” dedi. “Abbas bu gece siziñ yanında qaluvımnı buyurdı”, dedim. “Öyle ise kel”, dedi. Evlere kirgenimizde: “Abdullah, yatacaq şey ketir”, dedi. Yünnen yapılğan bir yastıq ketirdiler.

Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem onıñ üstünde uyqlağanını, horultısını eşitkenge qadar uyqlağan. Soñra yatağında oturğan halda doğrulıp, başını kökke qaldırdı ve üç kere: “Pek Mukaddes, padişah Allahnı tesbih etem”, dedi. Soñra Al Imran suresiniñ soñundan ayetlerni sure tamamlanğanğa qadar oqudı». Muslim, Abu Dawud ve an-Nasa’iy de Ali ibn Abdullah ibn Abbas yolı ile buña dair bir hadis rivayet etken.

Ibn Mardawayh, Ibn Abbastan başqa bir rivayet yolı ile, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ bir gece, gece keçken soñ çıqıp kökke baqqanını ve şu ayetni sure soñuna qadar oquğanını rivayet ete: «Şübhesiz, köklerniñ ve yer yüzüniñ yaratılışında, gece ile kündüzniñ bir-birini almaştırmasında ulu aqıl saipleri içün deliller bar». Soñra şöyle dua etken: «Allahım! Qalbimde nur, qulağımda nur, közümde nur, sağımda nur, solumda nur, ögümde nur, arqamda nur, üstümde nur, altımda nur yarat ve qiyamet kunü nurumı arttır». Bu dua sahih hadislerniñ bazı rivayet yollarında, Kurayb ve Ibn Abbas rivayeti ile sabit olğan.

Ibn Mardawayh ve Ibn Abi Hatim, Quraysh yahudiylerge Musağa berilgen ayetlerni sorağanını, olar asası ve körgenler içün parlaq eli olğanını aytqanını, soñra nasaralardan Isa aleyhisselamnıñ olarnıñ arasında nasıl olğanını sorağanını ve onıñ doğuştan kör ve alaca hastalığını sağaltqanını, ölülerni tiriltkenini aytqanlarını rivayet eteler. Soñra Quraysh Peyğamber sallallahu aleyhi ve sellemge kelip: «Rabbinden bizim içün Safa dağı altın olmasını tile», dediler.

Allah azze ve celle duasını qabul etip, «Şübhesiz, köklerniñ ve yer yüzüniñ yaratılışında, gece ile kündüzniñ bir-birini almaştırmasında ulu aqıl saipleri içün deliller bar» ayetini indirdi. Ibn Mardawayhniñ rivayetindeki lafızğa köre, Peyğamber: «Olar bu ayetler aqqında tefekkür etsinler», dedi. At-Tabaraniy bu hadisniñ rivayetini ayet başında bergen edi. Bu rivayet ayetlerniñ Makkiy olğanını bildire; amma meşhur görüş — olarnıñ Madaniy olğanıdır. Diger hadis bunı delillendire.

Ibn Mardawayh rivayet ete: Aisha, radiyallahu anha, aytqan: «Men, Umar ibn al-Khattab oğlı Abdullah ve Ubayd ibn Umayr ile yanına kirdik. Aramızda perde bar edi. Aisha: “Ey Ubayd! Bizni ziyaret etmege ne tosqavun ete?” dedi.

O: “Şairniñ sözü: ‘Nadiren ziyaret et ki, sevgiñ artsın’”, dedi. Ibn Umar: “Bizge Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemde körgen eñ taacipli şeyni añlat”, dedi. Aisha ağladı ve: “Onıñ er işi taacipli edi. Bir gece menim yanıma keldi, bedeniniñ derisi bedenimniñ derisine tiydi.

Soñra: ‘Rabbime ibadet etmek içün maña izin ber’, dedi. Men: ‘Allahqa yemin etem, saña yaqın oluvnı sevem, amma Rabbige ibadet etüviñni de sevem’, dedim. Su qabına barıp, köp su tökmey taharet aldı, soñra namaz qılmağa turdı. Saqalını ıslatqanğa qadar ağladı; secdege bardı ve yer ıslanğanğa qadar ağladı; soñra yanına uzandı ve Bilal sabah namazını haber bermege kelgenge qadar ağladı”, dedi.

Aisha devam etti: “Men: ‘Ey Allahnıñ Resulı, ne içün ağlay-sıñ? Allah seniñ evelki ve soñraki günalarını bağışladı’, dedim. O: ‘Ey Bilal, ağlamağa ne mani ola bilir? Bu gece maña: “Şübhesiz, köklerniñ ve yer yüzüniñ yaratılışında, gece ile kündüzniñ bir-birini almaştırmasında ulu aqıl saipleri içün deliller bar”, ayeti endirildi’, dedi.

Soñra: ‘Bunı oqup da tefekkür etmegenniñ haline vay olsun!’ dedi». Abd ibn Humayd bu rivayetni Abu Janab al-Kalbiynen, Atadan daa uzun ve tamamraq şekilde rivayet etken. Ibn Hibban da öz Sahihinde bu rivayetni ketirgen. Abdullah ibn Muhammad ibn Abi ad-Dunya «Tefekkür ve ibret» kitabında da rivayet etip, Sufyan ath-Thawriyniñ şöyle dep rivayet etkenini ayta: «Al Imran suresiniñ soñundaki ayetlerni oqup, olar aqqında tefekkür etmegenniñ haline vay olsun!»

O, bunı parmaqları ile onğa qadar sayğan. Al-Awza‘iyden bu ayetlerde tefekkürniñ soñu ne olğanını sorğanlar. O: «Olarnı añlap oqumaq», dep cevap bergen.

Ibn Mardawayh, Abu Hurayradan Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ Al Imran suresiniñ soñundaki on ayetni er gece oquğanını rivayet ete. Bu rivayetteki Mazahir ibn Aslam zaif ravi sayılır.

el-Bağaviniñ tefsiri

«Rabbimiz! Şübhesiz, Sen kimni ceennemge kirsetseñ, onı rüsva etken olur-sıñ». Yani, onı horlarsıñ. Başqa bir izahqa köre, onı helâk etersin; daa bir izahqa köre, onı rüsva etersiñ. Bunı Allahnıñ şu sözü delillendire: «Misafirlerim aqqında meni rüsva etme» (Hud, 11:78).

Eger: «Allah: “Qiyamet kunü Allah Peyğamberni ve onıñ ile iman etkenlerni rüsva etmez” (at-Tahrim, 66:8), degen. İman etkenlerden bazıları ise ceennemge kirer. Hal böyle olğanda, “Sen kimni ceennemge kirsetseñ, onı rüsva etken olur-sıñ” sözü nasıl añlaşılır?» denilse, Anas ve Qatadağa köre, bunıñ manası: «Kim ceennem ateşinde ebediy qalacaq olsa, Sen onı rüsva etken olursıñ».

Sa‘id ibn al-Musayyib aytqan: «Bu, ondan çıqmaycaq kimselerge mahsus». Anas, radiyallahu anhu, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemniñ: «Allah bir topluqnı ceennemge kirsetir, soñra olar ceennemden çıqar», degenini rivayet etken. «Zalimlerniñ yardımcıları yoqtır».

«Rabbimiz! Biz imanğa çağırğan bir çağırıcı eşittik». Yani, Ibn Mas‘ud ve Ibn Abbas, radiyallahu anhum, ve çoqusına köre, bu Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemdir. Al-Quraziyniñ sözüne köre ise, bu — Qurandır; çünki er kes Peyğamberge rast kelmey.

«İmanğa çağırıp», ya da «imanğa davet etip». «Rabbige iman etiñ, dep, biz iman ettik. Rabbimiz! Günalarımıznı bağışla, yaman amellerimizni bizden silip taşla ve bizni ebrar ile beraber vefat ettir», yani bizni ebrar zümresine qoş.

«Olar ayaqta, oturğan halda ve yanları üstünde Allahnı añarlar». Ali ibn Abi Talib, Ibn Abbas, radiyallahu anhum, an-Nakha‘iy ve Qatadağa köre, bu ayet namaz aqqındadır: quveti yetken ayaqta namaz qılır; yetmese oturıp qılar; bunı da yapalmasa yanı üstünde qılar. Abu Uthman Sa‘id ibn Isma‘il bizge haber berdi; Abu Muhammad Abd al-Jabbar ibn Muhammad al-Jurjaniy, Abu al-Abbas Muhammad ibn Ahmad al-Mahbubiy, Abu Isa Muhammad ibn Isa at-Tirmidhiynen rivayet etti: «Hunad bizge, Waki‘ Ibrahim ibn Tahmandan, o Husayn al-Mu‘allimden, o Abdullah ibn Buraydadan, o Imran ibn Husayndan rivayet etti.

Imran aytqan: Men Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemden hasta adamnıñ namazı aqqında soradım. O: “Ayaqta qıl; bunı yapmağa quvetiñ yetmese, oturıp qıl; bunı da yapalmasañ, yanı üstünde qıl”, dedi». Tefsir alimleriniñ qalğanları ise, bunı er vaziyette zikrni devam ettirmek dep añlaylar, çünki insan bu üç vaziyetten birinden azad olmaz. An-Nisa suresindeki ayet de bunıñ kibi: «Namaznı bitirgen soñ, ayaqta, oturğan halda ve yanları üstünde Allahnı añıñ» (an-Nisa, 4:103).

«Köklerniñ ve yer yüzüniñ yaratılışı aqqında tefekkür eteler». Olar köklerde ve yer yüzünde yaratılğan şeylerniñ gözelligine baqıp, bunıñ Allahnıñ qudretini, er şeyni idare etken, hakim Yaratuvcnıñ bar olğanını köstergen delil olğanını añlaylar. Ibn Awn aytqan: «Tefekkür gafletni yoq ete ve suv ösümlikke ösüv bergen kibi qalbte qorquv uyandıra. Qalblerge qayğıdan daa tesirli ve tefekkürden daa nurlandırıcı bir şey yoqtır».

«Rabbimiz», yani olar şöyle derler: «Rabbimiz! Sen bunı» — yaratılğan şeylerni añlatıp, «bunı» şeklinde aytıldı, çünki arab tilinde «al-khalq» [yaratılış] erkek cinsindendir — «boşuna yaratmadıñ». Yani, Sen bunı boşuna ve oyun olsun dep yaratmadıñ; aksine, ulu bir iş içün yaratqansıñ. «Batil» sözü, başında kelgen harf-i cerr alınıp taşlanğanı içün mansub olğan; manası «batil olaraq» demektir. «Sen paksıñ! Artıq bizi ceennem azabından saqla!»

«Rabbimiz! Bizge peygamberleriñ vasıtası ile vaade etkeniñni ber», yani peygamberleriñniñ dili ile vaade etkeniñni. «Ve bizi rüsva etme» — azaplama, helâk etme, rüsva etme ve horlama — «qiyamet kunü! Şübhesiz, Sen vaadeni bozmaz-sıñ».

Eger: «Olar Allahnıñ vaadeni bozmaycağını bilgen halda, ne içün: “Rabbimiz! Bizge peygamberleriñ vasıtası ile vaade etkeniñni ber”, dediler?» dep soralsa, cevap: bu sözlerniñ şekli dua, manası ise haber berüvdir; yani: «Peygamberleriñ vasıtası ile bizge vaade etkeniñni, şübhesiz, bizge berersiñ». Manası şeyle de ola bilir: «Günalarımıznı bağışla, yaman amellerimizni silip taşla ve qiyamet kunü bizi rüsva etme ki, peygamberleriñniñ dili ile vaade etken fazl ve rahmetiñni bizge berersiñ».

Başqa bir izahqa köre, olar: «Rabbimiz! Bizi, vaade etken sawabına layıq olğan ve peygamberleriñniñ dili ile vaade etkeniñni alacaq kimselerden et», dep tilegenler; çünki olar bu kerametke layıq olğanlarına qatiy emin degiller edi. Daa bir izahqa köre, olar düşmanlarına qarşı yardım vaadesiniñ tezirek kelmesini tilegenler. Olar: «Vaadeni bozmaycağıñnı bilemiz, amma Seniñ mühlet berüviñe sabır etalmaymız. Olarnıñ rüsvalığını tezleştir ve olarğa qarşı bizge yardım et», dediler.