সৃষ্টি চিন্তা আৰু আখিৰাতৰ প্ৰাৰ্থনা

শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ

যেতিয়া তেওঁলোকে ঈমানৰ ক্ষেত্ৰত আল্লাহে তেওঁলোকক তাওফীক দিয়াৰ কথা উল্লেখ কৰিলে আৰু সেই নিয়ামত পূৰ্ণ কৰাৰ বাবে তেওঁৰ ওচৰত উছিলা ল’লে, তেতিয়া তেওঁলোকে তাৰ প্ৰতিদান বিচাৰিলে আৰু তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ জৰিয়তে তেওঁ তেওঁলোকক যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল—পৃথিৱীত সহায় আৰু বিজয়, আৰু আখিৰাতত আল্লাহৰ সন্তুষ্টি আৰু তেওঁৰ জান্নাত লাভ—সেয়া পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। নিশ্চয় তেওঁ, সৰ্বোচ্চ আল্লাহে, প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰে। সেয়ে আল্লাহে তেওঁলোকৰ দুআ কবুল কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ বিনয়ভৰা প্ৰাৰ্থনা গ্ৰহণ কৰিলে। এই কাৰণেই তেওঁ ক’লে:

“হে আমাৰ ৰব! নিশ্চয় আমি এজন আহ্বায়কক ঈমানৰ পিনে আহ্বান কৰা শুনিছোঁ”—তেওঁ হৈছে মুহাম্মদ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম); অৰ্থাৎ তেওঁ মানুহক ঈমানৰ পিনে আহ্বান কৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কৰে—ইয়াৰ মৌলিক বিষয় আৰু শাখা-প্ৰশাখাসমূহত।

“সেয়ে আমি ঈমান আনিলোঁ”—অৰ্থাৎ আমি তেওঁৰ আহ্বান তৎক্ষণাৎ গ্ৰহণ কৰিলোঁ আৰু তেওঁৰ পিনে খৰধৰকৈ আগবাঢ়িলোঁ। ইয়াত তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ ওপৰত আল্লাহৰ অনুগ্ৰহৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছে, তেওঁৰ নিয়ামতত আনন্দিত হৈছে আৰু সেই নিয়ামতক তেওঁৰ ওচৰত উছিলা কৰি তেওঁলোকৰ পাপ ক্ষমা কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকৰ বেয়া কামসমূহ মচি দিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিছে; কিয়নো সৎকৰ্মই বেয়া কৰ্মসমূহ মচি পেলায়। যিজনে তেওঁলোকক ঈমানৰ নিয়ামত দান কৰিলে, তেওঁ তেওঁলোকক সম্পূৰ্ণ নিৰাপত্তাৰ নিয়ামতও দান কৰিব।

“আৰু আমাক সৎকৰ্মপৰায়ণসকলৰ লগত মৃত্যু দিয়া”—এই দুআৰ অন্তৰ্গত হৈছে সৎকৰ্ম কৰিবলৈ আৰু অসৎকৰ্ম ত্যাগ কৰিবলৈ তাওফীক বিচৰা। এইবোৰৰ দ্বাৰাই বান্দা সৎকৰ্মপৰায়ণসকলৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়। লগতে মৃত্যুলৈকে সেই অৱস্থাত অবিচল থকা আৰু দৃঢ় হৈ থকাৰো প্ৰাৰ্থনা ইয়াত সন্নিৱিষ্ট।

তাৰ পাছত আল্লাহে বুদ্ধিমানসকলৰ গুণ বৰ্ণনা কৰিছে: তেওঁলোকে সকলো অৱস্থাতে আল্লাহক স্মৰণ কৰে—“থিয় হৈ, বহি আৰু কাতি হৈ শুই।” ইয়াৰ দ্বাৰা মুখেৰে আৰু অন্তৰেৰে কৰা সকলো ধৰণৰ জিকিৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়। ইয়াৰ ভিতৰত থিয় হৈ নামাজ পঢ়াও সোমায়; যদি সেয়া কৰিব নোৱাৰে তেন্তে বহি, আৰু সেয়াও কৰিব নোৱাৰে তেন্তে কাতি হৈ নামাজ পঢ়ে। তেওঁলোকে “আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীৰ সৃষ্টিৰ বিষয়ে চিন্তা কৰে”—অৰ্থাৎ ইয়াৰ দ্বাৰা ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্যৰ প্ৰমাণ লাভ কৰিবলৈ চিন্তা কৰে।

ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে চিন্তা-ভাবনা কৰাটো আল্লাহৰ অলীসকলৰ এটা ইবাদত আৰু গুণ। যেতিয়া তেওঁলোকে এই সৃষ্টিৰ বিষয়ে চিন্তা কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকে বুজি পায় যে আল্লাহে এইবোৰ অনৰ্থক সৃষ্টি কৰা নাই। সেয়ে তেওঁলোকে কয়: “হে আমাৰ ৰব! তুমি এইবোৰ অনৰ্থক সৃষ্টি কৰা নাই।

তুমি পৱিত্ৰ”—তোমাৰ মহিমাৰ উপযুক্ত নহোৱা সকলো বস্তুৰ পৰা তুমি পৱিত্ৰ। বৰং তুমি এইবোৰ সত্যসহ আৰু সত্যৰ বাবেই সৃষ্টি কৰিছা; এইবোৰৰ মাজত সত্য সন্নিৱিষ্ট হৈ আছে। “এতেকে আমাক জুইৰ শাস্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা”—আমাক বেয়া কামৰ পৰা ৰক্ষা কৰি আৰু সৎকৰ্ম কৰিবলৈ তাওফীক দি, যাতে তাৰ দ্বাৰা আমি জুইৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰোঁ। ইয়াৰ ভিতৰত জান্নাত বিচৰাও অন্তৰ্ভুক্ত; কিয়নো আল্লাহে যেতিয়া তেওঁলোকক জুইৰ শাস্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব, তেতিয়া তেওঁলোকে জান্নাত লাভ কৰিব।

কিন্তু তেওঁলোকৰ অন্তৰত ভয় থকাৰ বাবে তেওঁলোকে আল্লাহৰ ওচৰত তেওঁলোকৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়টো বিচাৰিলে:

“হে আমাৰ ৰব! নিশ্চয় তুমি যাক জুইত প্ৰৱেশ কৰাবা, তাক অৱশ্যে অপমানিত কৰিলা”—কাৰণ সি আল্লাহ, তেওঁৰ ফিৰিস্তাসকল আৰু তেওঁৰ অলীসকলৰ ক্ৰোধৰ পাত্ৰ হৈছে, আৰু এনে লাঞ্ছনাৰ সন্মুখীন হৈছে যাৰ পৰা মুক্তি পোৱা বা উদ্ধাৰ কৰা কোনো উপায় নাই। সেইবাবেই তেওঁ ক’লে: “আৰু যালিমসকলৰ বাবে কোনো সহায়কাৰী নাই”—যিয়ে তেওঁলোকক আল্লাহৰ শাস্তিৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে তেওঁলোকে নিজৰ অন্যায়ৰ কাৰণেই জুইত প্ৰৱেশ কৰিছে।

ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ

তাৰ পাছত তেওঁলোকে ক’লে: “হে আমাৰ ৰব! নিশ্চয় তুমি যাক জুইত প্ৰৱেশ কৰাবা, তাক অৱশ্যে অপমানিত কৰিলা”—অৰ্থাৎ তুমি তাক লাঞ্ছিত কৰিলা আৰু সমবেত হোৱা লোকসকলৰ আগত তাৰ অপমান প্ৰকাশ কৰিলা। “আৰু যালিমসকলৰ বাবে কোনো সহায়কাৰী নাই”—অৰ্থাৎ কিয়ামতৰ দিনা তেওঁলোকৰ বাবে তোমাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব পৰা কোনো আশ্ৰয়দাতা নাই, আৰু তুমি তেওঁলোকৰ বাবে যি নিৰ্ধাৰণ কৰিছা তাৰ পৰা তেওঁলোকৰ আঁতৰি যোৱাৰো কোনো উপায় নাই।

“হে আমাৰ ৰব! নিশ্চয় আমি এজন আহ্বায়কক ঈমানৰ পিনে আহ্বান কৰা শুনিছোঁ”—অৰ্থাৎ ঈমানৰ পিনে আহ্বান কৰা এজন আহ্বায়ক; তেওঁ হৈছে ৰাছুল (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)। “তোমালোকে তোমালোকৰ ৰবত ঈমান আনা, সেয়ে আমি ঈমান আনিলোঁ”—অৰ্থাৎ তেওঁ ক’লে, “তোমালোকে তোমালোকৰ ৰবত ঈমান আনা”, আৰু আমি তেওঁৰ আহ্বান গ্ৰহণ কৰি তেওঁৰ অনুসৰণ কৰিলোঁ।

“হে আমাৰ ৰব! আমাৰ পাপসমূহ ক্ষমা কৰা”—অৰ্থাৎ তোমাৰ নবীৰ ওপৰত ঈমান আৰু তেওঁৰ অনুসৰণৰ কাৰণে আমাৰ পাপসমূহ ক্ষমা কৰা; অৰ্থাৎ সেইবোৰ ঢাকি দিয়া। “আমাৰ বেয়া কৰ্মসমূহ আমাৰ পৰা দূৰ কৰা”—অৰ্থাৎ আমাৰ আৰু তোমাৰ মাজত থকা বেয়া কৰ্মসমূহ। “আৰু আমাক সৎকৰ্মপৰায়ণসকলৰ লগত মৃত্যু দিয়া”—অৰ্থাৎ আমাক সৎলোকসকলৰ সৈতে মিলাই দিয়া।

তাৰ পাছত সৰ্বোচ্চ আল্লাহে বুদ্ধিমানসকলৰ গুণ বৰ্ণনা কৰিলে: “যিসকলে থিয় হৈ, বহি আৰু কাতি হৈ শুই আল্লাহক স্মৰণ কৰে।” ইমৰান ইবন হুছাইন (ৰাদিয়াল্লাহু আনহু)ৰ পৰা ছহীহ আল-বুখাৰীত বৰ্ণিত হৈছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) ক’লে: “থিয় হৈ নামাজ পঢ়া; যদি নোৱাৰা তেন্তে বহি, আৰু যদি সেয়াও নোৱাৰা তেন্তে কাতি হৈ।” অৰ্থাৎ তেওঁলোকে সকলো অৱস্থাতে নিজৰ অন্তৰ, মন আৰু জিভাৰে আল্লাহৰ স্মৰণ বন্ধ নকৰে।

“আৰু তেওঁলোকে আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীৰ সৃষ্টিৰ বিষয়ে চিন্তা কৰে”—অৰ্থাৎ সিহঁতৰ মাজত থকা এনে জ্ঞানসমূহ বুজি পায়, যিবোৰে সৃষ্টিকৰ্তাৰ মহিমা, ক্ষমতা, জ্ঞান, প্ৰজ্ঞা, ইচ্ছা আৰু দয়াৰ প্ৰমাণ দিয়ে। আবু ছুলাইমান আদ-দাৰানীয়ে কৈছিল: “মই ঘৰৰ পৰা ওলাই যাওঁ; মোৰ দৃষ্টিত যি বস্তুৱেই নপৰে, তাৰ মাজতেই মই আল্লাহৰ মোৰ ওপৰত থকা কোনো নিয়ামত অথবা মোৰ বাবে কোনো শিক্ষা দেখা পাওঁ।” এই কথা ইবন আবিদ-দুনিয়াই তেওঁৰ ‘আত-তাফাক্কুৰ ৱাল-ই’তিবাৰ’ নামৰ কিতাপত বৰ্ণনা কৰিছে। হাছান আল-বছৰীয়ে কৈছিল: “এঘণ্টা চিন্তা-ভাবনা কৰাটো গোটেই ৰাতি নামাজ পঢ়াতকৈ উত্তম।”

ফুদাইলৰ পৰা বৰ্ণিত, হাছানে কৈছিল: “চিন্তা-ভাবনা হৈছে এখন দাপোণ, যিয়ে তোমাক তোমাৰ ভাল আৰু বেয়া কাম দেখুৱায়।” সুফিয়ান ইবন উয়াইনাই কৈছিল: “চিন্তা-ভাবনা হৈছে এক পোহৰ, যি তোমাৰ অন্তৰত প্ৰৱেশ কৰে।” তেওঁ কেতিয়াবা এই কবিতাৰ পংক্তিটো আওৰাইছিল: “যদি মানুহৰ চিন্তা-ভাবনা থাকে, তেন্তে প্ৰতিটো বস্তুতে তাৰ বাবে শিক্ষা আছে।” ঈছা (আলাইহিছ ছালাম)ৰ পৰা বৰ্ণিত যে তেওঁ কৈছিল: “সুখী সেইজন, যাৰ কথা আল্লাহৰ স্মৰণ, যাৰ নীৰৱতা চিন্তা-ভাবনা আৰু যাৰ দৃষ্টি শিক্ষাগ্ৰহণ।”

হাকীম লুকমানে কৈছিল: “দীৰ্ঘ সময় একাকী থকাই চিন্তা-ভাবনাৰ প্ৰেৰণা দিয়ে, আৰু দীঘলীয়া চিন্তা-ভাবনাই জান্নাতৰ দুৱাৰত টোকৰ দিয়াৰ প্ৰমাণ।” ৱাহব ইবন মুনাব্বিহে কৈছিল: “যিকোনো মানুহে দীঘলীয়া সময় চিন্তা নকৰাকৈ থকা নাই, কিন্তু চিন্তাৰ পাছত বুজি পায়; কোনোবাই বুজি পালে জ্ঞান লাভ কৰে, আৰু জ্ঞান লাভ কৰিলে সেইমতে আমল কৰে।” উমৰ ইবন আব্দুল আজীজে কৈছিল: “আল্লাহৰ স্মৰণেৰে কথা কোৱাটো ভাল, আৰু আল্লাহৰ নিয়ামতসমূহৰ বিষয়ে চিন্তা কৰাটো আটাইতকৈ উত্তম ইবাদত।”

মুগীছ আল-আছৱাদে কৈছিল: “প্ৰতিদিনে কবৰসমূহ জিয়াৰত কৰা, যাতে তোমালোকে চিন্তা কৰা; নিজৰ অন্তৰেৰে সমবেত হোৱাৰ স্থানটো প্ৰত্যক্ষ কৰা; দুয়োটা দল—জান্নাত বা জাহান্নামলৈ—কিদৰে উভতি যায়, সেয়া চোৱা; জুই, তাৰ লোহার গদা আৰু তাৰ স্তৰসমূহৰ স্মৰণেৰে তোমালোকৰ অন্তৰ আৰু শৰীৰক জাগ্ৰত কৰা।” এই কথা কওঁতে তেওঁ কান্দিছিল, আনকি তেওঁৰ সঙ্গীসকলৰ মাজত অচেতন হৈ পৰিছিল আৰু তেওঁৰ বুদ্ধি লোপ পাইছিল।

আব্দুল্লাহ ইবনুল মুবারকে বৰ্ণনা কৰিছে: এজন মানুহে কবৰস্থান আৰু জাবৰৰ দ’মৰ ওচৰত থকা এজন সন্ন্যাসীৰ কাষেৰে পাৰ হ’ল। তেওঁ তাক মাতি ক’লে: “হে সন্ন্যাসী! তোমাৰ ওচৰত পৃথিৱীৰ দুটা গুপ্তধন আছে, যিবোৰত তোমাৰ বাবে শিক্ষা আছে—মানুহৰ গুপ্তধন আৰু ধনৰ গুপ্তধন।” ইবন উমৰে যেতিয়া নিজৰ অন্তৰক সজীৱ কৰি তুলিব বিচাৰিছিল, তেতিয়া তেওঁ এটা পৰিত্যক্ত ঘৰৰ কাষলৈ গৈ দুৱাৰমুখত থিয় হৈ বিষাদময় কণ্ঠেৰে কৈছিল: “ইয়াৰ অধিবাসীসকল ক’ত?”

তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ ফালে ঘূৰি ক’লে: “তেওঁৰ সত্তাৰ বাহিৰে সকলো বস্তু ধ্বংসশীল।” (ছুৰা আল-কাছাছ, ২৮:৮৮)। ইবন আব্বাছে কৈছিল: “একাগ্ৰতাৰে পঢ়া দুটা ৰাকআত, য’ত চিন্তা-ভাবনা থাকে, সেয়া এনে অৱস্থাত গোটেই ৰাতি নামাজ পঢ়াতকৈ উত্তম যেতিয়া অন্তৰ অমনোযোগী।” হাছানে কৈছিল: “হে আদমৰ সন্তান!

পেটৰ এক-তৃতীয়াংশ খাদ্যৰে পূৰ কৰা, এক-তৃতীয়াংশ পানীয়েৰে পূৰ কৰা, আৰু বাকী এক-তৃতীয়াংশ চিন্তা-ভাবনাৰ বাবে উশাহ ল’বলৈ খালী ৰাখা।” কোনো এজন জ্ঞানীয়ে কৈছিল: “যিজনে শিক্ষা গ্ৰহণ নকৰাকৈ পৃথিৱীলৈ চায়, তাৰ অন্তৰৰ দৃষ্টিশক্তি তাৰ সেই অমনোযোগিতাৰ পৰিমাণে অন্ধ হৈ পৰে।” বিশৰ আল-হাফীয়ে কৈছিল: “মানুহে যদি আল্লাহৰ মহিমাৰ বিষয়ে চিন্তা কৰিলেহেঁতেন, তেন্তে তেওঁলোকে তেওঁৰ অবাধ্যতা নকৰিলেহেঁতেন।” হাছানে আমিৰ ইবন কাইছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: “মই নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)ৰ এজন-দুজন-তিনিজন নহয়, বহুতো ছাহাবীক কোৱা শুনিছোঁ যে ঈমানৰ জ্যোতি বা পোহৰ হৈছে চিন্তা-ভাবনা।”

ঈছা (আলাইহিছ ছালাম)ৰ পৰা বৰ্ণিত যে তেওঁ কৈছিল: “হে দুৰ্বল আদমৰ সন্তান! তুমি য’তেই নাথাকা আল্লাহক ভয় কৰা; পৃথিৱীত অতিথিৰ দৰে থাকা; মছজিদক নিজৰ ঘৰ কৰা; তোমাৰ চকুক কান্দিবলৈ, শৰীৰক ধৈৰ্য ধৰিবলৈ আৰু অন্তৰক চিন্তা কৰিবলৈ শিকোৱা; কাইলৈৰ জীৱিকাৰ চিন্তা নকৰিবা।” আমীৰুল মুমিনীন উমৰ ইবন আব্দুল আজীজ (ৰাদিয়াল্লাহু আনহু) এদিন তেওঁৰ সঙ্গীসকলৰ মাজত কান্দিলে। তেওঁক তাৰ কাৰণ সোধাত ক’লে: “মই পৃথিৱী, ইয়াৰ আনন্দ আৰু কামনাসমূহৰ বিষয়ে চিন্তা কৰিলোঁ; তাৰ দ্বাৰা সেইবোৰৰ পৰিণামৰ কথা বুজিলোঁ।

ইয়াৰ কামনাসমূহ প্ৰায় পূৰণ হ’বলৈ নাপাওঁতেই সেইবোৰৰ তিতা স্বাদে সিহঁতক ম্লান কৰি দিয়ে। যদি শিক্ষা গ্ৰহণ কৰোঁতাসকলৰ বাবে ইয়াত শিক্ষা নাথাকিলেহেঁতেন, তেন্তে স্মৰণ কৰোঁতাসকলৰ বাবে নিশ্চয় ইয়াত উপদেশ আছে।” ইবন আবিদ-দুনিয়াই কৈছে: হুছাইন ইবন আব্দুৰ-ৰহমানে মোক এই কবিতাটো শুনাইছিল: “মুমিনৰ আনন্দ চিন্তা-ভাবনা, আৰু মুমিনৰ সুখ শিক্ষাগ্ৰহণত। আমি কেৱল আল্লাহৰ প্ৰশংসা কৰোঁ; আমি সকলোৱেই বিপদৰ আশংকাত আছোঁ।

বহুতো অমনোযোগী, যাৰ জীৱন শেষ হ’ল, অথচ সি গমেই নাপালে। বহুতো জীৱন, যি আশা-আকাংক্ষাৰ ওপৰত সুন্দৰভাৱে জিলিকি আছিল—চকুৰ পানীৰ কলকলনি, গছৰ ছাঁ, উদ্ভিদৰ আনন্দ আৰু ফলৰ সোৱাদৰ মাজত। কালৰ পৰিৱৰ্তনে তাক আৰু তাৰ আপোনজনক সলনি কৰি দিলে। আমি কেৱল আল্লাহৰ প্ৰশংসা কৰোঁ; ইয়াত নিশ্চয় শিক্ষা আছে।

বুদ্ধিমানজনে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিলে ইয়াত তাৰ বাবে নিশ্চয় উপদেশ আছে।”

আল্লাহে তেওঁৰ সত্তা, গুণ, বিধান, নিৰ্ধাৰণ আৰু নিদৰ্শনসমূহৰ প্ৰমাণ দিয়া সৃষ্টিৰ পৰা শিক্ষা নোলোৱা লোকসকলক নিন্দা কৰিছে। তেওঁ কৈছে: “আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীত কিমান যে নিদৰ্শন আছে, সিহঁতে সেইবোৰৰ কাষেৰে পাৰ হয়, অথচ সেইবোৰৰ পৰা মুখ ঘূৰাই থাকে। আৰু সিহঁতৰ অধিকাংশই আল্লাহৰ প্ৰতি ঈমান পোষণ নকৰে, কিন্তু তেওঁৰ লগত অংশীদাৰ স্থাপন কৰে।” (ছুৰা ইউছুফ, ১২:১০৫–১০৬)।

আনহাতে তেওঁ মুমিন বান্দাসকলৰ প্ৰশংসা কৰিছে: “যিসকলে থিয় হৈ, বহি আৰু কাতি হৈ শুই আল্লাহক স্মৰণ কৰে আৰু আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীৰ সৃষ্টিৰ বিষয়ে চিন্তা কৰে।” তেওঁলোকে কয়: “হে আমাৰ ৰব! তুমি এইবোৰ অনৰ্থক সৃষ্টি কৰা নাই”—অৰ্থাৎ তুমি এই সৃষ্টি উদ্দেশ্যহীনভাৱে সৃষ্টি কৰা নাই; বৰং সত্যসহ সৃষ্টি কৰিছা, যাতে বেয়া কাম কৰাসকলক তেওঁলোকৰ কৰ্মৰ প্ৰতিফল দিয়া যায় আৰু সৎকৰ্ম কৰাসকলক উত্তম প্ৰতিদান দিয়া যায়। তাৰ পাছত তেওঁলোকে তেওঁক অনৰ্থকতা আৰু বাতিল সৃষ্টি কৰাৰ পৰা পৱিত্ৰ ঘোষণা কৰি কয়: “তুমি পৱিত্ৰ”—অৰ্থাৎ তুমি কোনো বস্তু অনৰ্থক সৃষ্টি কৰাৰ পৰা পৱিত্ৰ।

“এতেকে আমাক জুইৰ শাস্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা”—হে যিজনে সৃষ্টিক সত্য আৰু ন্যায়ৰ সৈতে সৃষ্টি কৰিছে, হে যিজন সকলো ত্ৰুটি, দোষ আৰু অনৰ্থকতাৰ পৰা পৱিত্ৰ, তোমাৰ শক্তি আৰু ক্ষমতাৰে আমাক জুইৰ শাস্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা; আমাক এনে কৰ্মৰ তাওফীক দিয়া যিবোৰত তুমি আমাৰ প্ৰতি সন্তুষ্ট হ’বা, আৰু আমাক এনে সৎকৰ্ম কৰিবলৈ তাওফীক দিয়া, যাৰ দ্বাৰা তুমি আমাক নিয়ামতপূৰ্ণ জান্নাতলৈ পথ দেখুৱাবা আৰু তোমাৰ যন্ত্ৰণাদায়ক শাস্তিৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবা। (ছুৰা আল-কাছাছ, ২৮:৮৮; ছুৰা ইউছুফ, ১২:১০৫–১০৬)।

“হে আমাৰ ৰব! আৰু তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জৰিয়তে আমাক যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, সেয়া আমাক দান কৰা।” কোৱা হৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ প্ৰতি ঈমান অনাৰ বিনিময়ত; আন এটা মত অনুসৰি, তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জিভাৰে কৰা প্ৰতিশ্ৰুতি। এই দ্বিতীয় মতটোৱেই অধিক স্পষ্ট।

ইমাম আহমদে আনাছ ইবন মালিক (ৰাদিয়াল্লাহু আনহু)ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)য়ে ক’লে: “আছকালান দুটা কইনাৰ মাজৰ এখন। কিয়ামতৰ দিনা আল্লাহে তাৰ পৰা সত্তৰ হাজাৰ লোকক উঠাব, যিসকলৰ কোনো হিচাপ লোৱা নহ’ব; আৰু তাৰ পৰা পঞ্চাশ হাজাৰ শ্বহীদক আল্লাহৰ ওচৰলৈ প্ৰতিনিধি হিচাপে উঠাব। তাত শ্বহীদসকলৰ শাৰী থাকিব; তেওঁলোকৰ মূৰ কটা অৱস্থাত হাতত থাকিব আৰু তেওঁলোকৰ ডিঙিৰ সিৰাৰ পৰা তেজ বৈ থাকিব। তেওঁলোকে ক’ব: ‘হে আমাৰ ৰব!

তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জৰিয়তে আমাক যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, সেয়া আমাক দান কৰা; আৰু কিয়ামতৰ দিনা আমাক অপমান নকৰিবা। নিশ্চয় তুমি প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰা।’ তেতিয়া তেওঁ ক’ব: ‘মোৰ বান্দাই সত্য কৈছে। তেওঁলোকক বায়দা নদীত গা ধুৱাই দিয়া।’

তেওঁলোক তাৰ পৰা নিৰ্মল বগা হৈ ওলাব আৰু জান্নাতত য’লৈ ইচ্ছা বিচৰণ কৰিব।” এই হাদীছটো ‘মুছনাদ’ৰ বিৰল হাদীছসমূহৰ অন্তৰ্গত; কিছুমানে ইয়াক জাল বুলি গণ্য কৰিছে। আল্লাহেই অধিক জানে।

“আৰু কিয়ামতৰ দিনা আমাক অপমান নকৰিবা”—অৰ্থাৎ সকলো সৃষ্টিৰ সন্মুখত। “নিশ্চয় তুমি প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰা”—অৰ্থাৎ তোমাৰ ৰাছুলসকলে যি প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বিষয়ে সংবাদ দিছে—কিয়ামতৰ দিনা তোমাৰ সন্মুখত থিয় হোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি—সেয়া অৱশ্যেই সংঘটিত হ’ব। হাফিজ আবু ইয়ালাই জাবিৰ ইবন আব্দুল্লাহৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)য়ে ক’লে: “কিয়ামতৰ দিনা আল্লাহৰ সন্মুখত থিয় হোৱাৰ সময়ত আদমৰ সন্তানৰ বাবে লাঞ্ছনা আৰু অপমান ইমান দূৰলৈ যাব যে বান্দাই কামনা কৰিব, তেওঁক যেন জুইলৈ যাবলৈ আদেশ দিয়া হয়।” এইটো এটা অদ্ভুত হাদীছ।

প্ৰমাণিত হৈছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) ৰাতি তাহাজ্জুদৰ বাবে উঠিলে আলে ইমৰান ছুৰাৰ শেষৰ এই দহটা আয়াত পাঠ কৰিছিল। ইমাম বুখাৰীয়ে ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: মই মোৰ খালা মাইমূনা (ৰাদিয়াল্লাহু আনহা)ৰ ঘৰত ৰাতি থাকিলোঁ। ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) অলপ সময় পৰিয়ালৰ সৈতে কথা পাতিলে, তাৰ পাছত শুই পৰিল। ৰাতিৰ শেষৰ এক-তৃতীয়াংশ হ’লে তেওঁ বহিল আৰু আকাশলৈ চালে; তাৰ পাছত পাঠ কৰিলে: “নিশ্চয় আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীৰ সৃষ্টি আৰু ৰাতি-দিনৰ পৰিৱৰ্তনত বুদ্ধিমানসকলৰ বাবে নিদৰ্শন আছে।”

তাৰ পাছত তেওঁ উঠি অজু কৰিলে আৰু মিছৱাক কৰিলে। তেওঁ এঘাৰ ৰাকআত নামাজ পঢ়িলে। পাছত বিলালে আজান দিলে; তেওঁ দুটা ৰাকআত পঢ়িলে আৰু তাৰ পাছত ওলাই গৈ মানুহক লৈ ফজৰৰ নামাজ পঢ়িলে। মুছলিমেও একে সনদেৰে এই বৰ্ণনা কৰিছে।

বুখাৰীয়ে মালিকৰ পৰা, তেওঁ মাখৰামা ইবন ছুলাইমানৰ পৰা, তেওঁ কুৰাইবৰ পৰা, তেওঁ ইবন আব্বাছৰ পৰা আন এটা বৰ্ণনাত উল্লেখ কৰিছে যে ইবন আব্বাছ নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)ৰ পত্নী আৰু তেওঁৰ খালা মাইমূনাৰ ঘৰত ৰাতি আছিল। তেওঁ বৰ্ণনা কৰে: “মই বিছনাৰ বহল অংশত শুলোঁ, আৰু ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) আৰু তেওঁৰ পৰিয়াল বিছনাৰ দীঘল অংশত শুলে। ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) শুই থাকিল। মাজনিশা, অথবা অলপ আগতে বা পাছত, তেওঁ টোপনিৰ পৰা সাৰ পালে।

হাতেৰে মুখৰ পৰা টোপনিৰ চিন মচিলে, তাৰ পাছত আলে ইমৰান ছুৰাৰ শেষৰ দহটা আয়াত পাঠ কৰিলে। তাৰ পাছত ওলমি থকা পানীৰ পাত্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ তাৰ পৰা অজু কৰিলে আৰু ভালদৰে অজু কৰিলে। তাৰ পাছত নামাজ পঢ়িবলৈ থিয় হ’ল। ইবন আব্বাছে ক’লে: ‘ময়ো উঠি তেওঁ কৰা কামৰ দৰে কৰিলোঁ, তাৰ পাছত গৈ তেওঁৰ কাষত থিয় হ’লোঁ।’

ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)য়ে তেওঁৰ সোঁহাত মোৰ মূৰত ৰাখিলে আৰু মোৰ সোঁ কাণত ধৰি লাহে লাহে মলিলে। তাৰ পাছত তেওঁ দুটা ৰাকআত, পুনৰ দুটা, পুনৰ দুটা—এইদৰে ছয়বাৰ দুটা ৰাকআত পঢ়িলে; তাৰ পাছত বিতৰ পঢ়িলে। তাৰ পাছত শুই পৰিল, যেতিয়ালৈকে মুয়াজ্জিন নাহিল। তেওঁ উঠি দুটা চুটি ৰাকআত পঢ়িলে, তাৰ পাছত ওলাই গৈ ফজৰৰ নামাজ পঢ়িলে।”

জামাআতৰ আন ইমামসকলেও মালিকৰ পৰা এই হাদীছৰ বিভিন্ন বৰ্ণনা কৰিছে। মুছলিম আৰু আবু দাউদেও মাখৰামা ইবন ছুলাইমানৰ পৰা আন একাধিক সনদেৰে বৰ্ণনা কৰিছে।

ইবন আব্বাছৰ পৰা এই হাদীছৰ আন এটা বৰ্ণনা আছে। আবু বকৰ ইবন মাৰদুৱাইহে আব্দুল্লাহ ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: “আব্বাছে মোক ৰাছুলুল্লাহৰ পৰিয়ালৰ ঘৰত ৰাতি থাকিবলৈ আৰু তেওঁৰ নামাজ লক্ষ্য কৰিবলৈ আদেশ দিলে। ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) মানুহৰ সৈতে ৰাতিৰ নামাজ পঢ়িলে। মছজিদত তেওঁ আৰু কোনো লোক নথকাৰ পাছত তেওঁ উঠি মোৰ ওচৰেৰে পাৰ হৈ ক’লে: ‘কোন এইজন?

আব্দুল্লাহ?’ মই ক’লোঁ: ‘হয়।’ তেওঁ ক’লে: ‘কি কথা?’ মই ক’লোঁ: ‘আব্বাছে মোক আজি ৰাতি আপোনালোকৰ ঘৰত থাকিবলৈ আদেশ দিছে।’ তেওঁ ক’লে: ‘তেন্তে আহা, আহা।’ তেওঁ ভিতৰলৈ সোমালে আৰু ক’লে: ‘আব্দুল্লাহৰ বাবে বিছনা পাৰা।’ তেতিয়া ছাগলীৰ নোমৰ এখন গাৰু অনা হ’ল।

ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) তাত শুলে; মই তেওঁৰ নাকৰ ঘোৰঘোৰনি শুনিলোঁ। তাৰ পাছত তেওঁ বিছনাত বহি আকাশলৈ মূৰ তুলি তিনিবাৰ ক’লে: ‘পৱিত্ৰ, পৱিত্ৰ, পৱিত্ৰ—সৰ্বশক্তিমান, পৰম পৱিত্ৰ ৰজা।’ তাৰ পাছত তেওঁ আলে ইমৰান ছুৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ শেষলৈকে পাঠ কৰিলে।” মুছলিম, আবু দাউদ আৰু নাছায়ীয়েও আলী ইবন আব্দুল্লাহ ইবন আব্বাছৰ পৰা এই বিষয়ত হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে।

ইবন মাৰদুৱাইহে ইবন আব্বাছৰ পৰা আন এটা বৰ্ণনা কৰিছে: এৰাতি ৰাতিৰ কিছু সময় পাৰ হোৱাৰ পাছত নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) ওলাই আহিল, আকাশলৈ চালে আৰু এই আয়াত পাঠ কৰিলে: “নিশ্চয় আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীৰ সৃষ্টি আৰু ৰাতি-দিনৰ পৰিৱৰ্তনত বুদ্ধিমানসকলৰ বাবে নিদৰ্শন আছে”—ছুৰাৰ শেষলৈকে। তাৰ পাছত তেওঁ ক’লে: “হে আল্লাহ! মোৰ অন্তৰত পোহৰ দিয়া, মোৰ কাণত পোহৰ দিয়া, মোৰ চকুত পোহৰ দিয়া, মোৰ সোঁফালে পোহৰ দিয়া, মোৰ বাওঁফালে পোহৰ দিয়া, মোৰ সন্মুখত পোহৰ দিয়া, মোৰ পিছফালে পোহৰ দিয়া, মোৰ ওপৰত পোহৰ দিয়া, মোৰ তলত পোহৰ দিয়া আৰু কিয়ামতৰ দিনা মোৰ বাবে পোহৰ বৃদ্ধি কৰা।”

এই দুআ ছহীহৰ কিছুমান বৰ্ণনাত কুৰাইবৰ পৰা ইবন আব্বাছ (ৰাদিয়াল্লাহু আনহুমা)ৰ মাধ্যমেৰে প্ৰমাণিত।

তাৰ পাছত ইবন মাৰদুৱাইহ আৰু ইবন আবি হাতিমে ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: কুৰাইছৰ লোকসকলে ইয়াহুদীসকলক সুধিলে, “মূছা তোমালোকৰ ওচৰলৈ কি কি নিদৰ্শন লৈ আহিছিল?” তেওঁলোকে ক’লে: “তেওঁৰ লাখুটি আৰু দৰ্শকৰ বাবে উজ্জ্বল বগা হাত।” তাৰ পাছত তেওঁলোকে খ্ৰীষ্টানসকলক সুধিলে, “ঈছা তোমালোকৰ মাজত কেনে আছিল?” তেওঁলোকে ক’লে: “তেওঁ জন্মান্ধ আৰু কুষ্ঠৰোগীক সুস্থ কৰিছিল, আৰু মৃতক জীৱিত কৰিছিল।”

তাৰ পাছত তেওঁলোকে নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)ৰ ওচৰলৈ আহি ক’লে: “আমাৰ বাবে তোমাৰ ৰবক দুআ কৰা, যাতে তেওঁ ছাফা পাহাৰখনক সোণ কৰি দিয়ে।” তেওঁ আল্লাহৰ ওচৰত দুআ কৰিলে, তেতিয়া এই আয়াত অৱতীৰ্ণ হ’ল: “নিশ্চয় আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীৰ সৃষ্টি আৰু ৰাতি-দিনৰ পৰিৱৰ্তনত বুদ্ধিমানসকলৰ বাবে নিদৰ্শন আছে।” তেওঁ ক’লে: “তেওঁলোকে এইবোৰৰ বিষয়ে চিন্তা কৰক।” এইটো ইবন মাৰদুৱাইহৰ বৰ্ণনাৰ শব্দ।

তাবাৰানীয়ে এই হাদীছৰ বৰ্ণনা আয়াতৰ আৰম্ভণিতে দিছে। ইয়াৰ পৰা এই আয়াতসমূহ মক্কী বুলি বুজা যায়, যদিও প্ৰসিদ্ধ মত হৈছে যে এইবোৰ মাদানী; ইয়াৰ প্ৰমাণ আন এটা হাদীছ।

ইবন মাৰদুৱাইহে আয়িশা (ৰাদিয়াল্লাহু আনহা)ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: আতা, ইবন উমৰ আৰু উবাইদ ইবন উমাইৰ তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁলোকৰ আৰু আয়িশাৰ মাজত পৰ্দা আছিল। আয়িশাই ক’লে: “হে উবাইদ! তুমি আমাক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ কিয় নাহা?” তেওঁ ক’লে: “কবিয়ে কৈছে: ‘বিৰতিৰে সাক্ষাৎ কৰা, তেতিয়া প্ৰেম বাঢ়িব।’”

ইবন উমৰে ক’লে: “আমাক ক’বলৈ দিয়া, ৰাছুলুল্লাহৰ পৰা দেখা আটাইতকৈ আশ্চৰ্যকৰ কথাটো আমাক জনোৱা।” আয়িশাই কান্দিলে আৰু ক’লে: “তেওঁৰ সকলো কথাই আশ্চৰ্যকৰ আছিল। এৰাতি তেওঁ মোৰ কাষলৈ আহিল, আনকি তেওঁৰ ছাল মোৰ ছালৰ স্পৰ্শত আহিল। তাৰ পাছত ক’লে: ‘মোক মোৰ ৰবৰ ইবাদত কৰিবলৈ এৰি দিয়া।’

মই ক’লোঁ: ‘আল্লাহৰ শপত, আপোনাৰ কাষত থকাটো মই ভাল পাওঁ; লগতে আপোনাৰ ৰবৰ ইবাদত কৰাটোও মই ভাল পাওঁ।’ তেওঁ পানীৰ পাত্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ অজু কৰিলে, কিন্তু বেছি পানী ব্যৱহাৰ নকৰিলে। তাৰ পাছত নামাজ পঢ়িবলৈ থিয় হ’ল আৰু কান্দিলে; তেওঁৰ দাড়ি তিতি গ’ল। তাৰ পাছত ছিজদা কৰিলে আৰু কান্দিলে; মাটিও তিতি গ’ল।

তাৰ পাছত কাতি হৈ শুলে আৰু কান্দি থাকিল। অৱশেষত বিলালে ফজৰৰ নামাজৰ বাবে তেওঁক জনাবলৈ আহিল। বিলালে ক’লে: ‘হে আল্লাহৰ ৰাছুল! আপুনি কিয় কান্দিছে? আল্লাহে আপোনাৰ আগৰ আৰু পাছৰ সকলো পাপ ক্ষমা কৰি দিছে।’ তেওঁ ক’লে: ‘হে বিলাল! মই কান্দিবলৈ বাধা পাম কিয়, যেতিয়া এই ৰাতি মোৰ ওপৰত অৱতীৰ্ণ হৈছে: “নিশ্চয় আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীৰ সৃষ্টি আৰু ৰাতি-দিনৰ পৰিৱৰ্তনত বুদ্ধিমানসকলৰ বাবে নিদৰ্শন আছে”?’

তাৰ পাছত তেওঁ ক’লে: ‘যিজনে এই আয়াতসমূহ পাঠ কৰে অথচ সেইবোৰৰ বিষয়ে চিন্তা নকৰে, তাৰ বাবে ধ্বংস!’” আব্দ ইবন হুমাইদে জাফৰ ইবন আওনৰ পৰা, তেওঁ আবু জানাব আল-কালবীৰ পৰা, তেওঁ আতাৰ পৰা এই বৰ্ণনাটো ইয়াতকৈ দীঘলকৈ আৰু অধিক পূৰ্ণ ৰূপত বৰ্ণনা কৰিছে। আবু হাতিম ইবন হিব্বানেও তেওঁৰ ‘ছহীহ’ত একেধৰণে বৰ্ণনা কৰিছে। আব্দুল্লাহ ইবন মুহাম্মদ ইবন আবিদ-দুনিয়াই তেওঁৰ ‘আত-তাফাক্কুৰ ৱাল-ই’তিবাৰ’ নামৰ কিতাপত এই বৰ্ণনা কৰিছে।

তাৰ পাছত তেওঁ কৈছে: হাছান ইবন আব্দুল আজীজে মোক ক’লে, মই ছুনাইদক ছুফিয়ান আছ-ছাওৰীৰ পৰা মাৰফূ ৰূপে বৰ্ণনা কৰা শুনিছোঁ: “যিজনে আলে ইমৰানৰ শেষৰ আয়াতসমূহ পাঠ কৰে, কিন্তু সেইবোৰৰ বিষয়ে চিন্তা নকৰে, তাৰ বাবে ধ্বংস!” তেওঁ আঙুলিৰে দহ গণিলে। হাছান ইবন আব্দুল আজীজে ক’লে: উবাইদ ইবন আস-ছায়িবে মোক জনালে যে আওজাঈক সোধা হৈছিল: “এই আয়াতসমূহৰ বিষয়ে চিন্তা কৰাৰ সীমা কি?” তেওঁ ক’লে: “তেওঁ সেইবোৰ বুজি পাঠ কৰে।”

ইবন আবিদ-দুনিয়াই কৈছে: কাছিম ইবন হাশিমে মোক বৰ্ণনা কৰিলে—আলী ইবন আয়্যাশে কৈছিল, আব্দুৰ-ৰহমান ইবন ছুলাইমানে ক’লে: মই আওজাঈক সুধিলোঁ, “এই আয়াতসমূহৰ বিষয়ে চিন্তা কৰোঁতাই ন্যূনতম কি বুজিব লাগে, যাতে এই ধ্বংসৰ পৰা ৰক্ষা পায়?” তেওঁ অলপ সময় মনে মনে থাকি ক’লে: “তেওঁ সেইবোৰ বুজি পাঠ কৰে।”

আৰু এটা অদ্ভুত বৰ্ণনা: আবু বকৰ ইবন মাৰদুৱাইহে আবু হুৰাইৰাৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম) প্ৰতি ৰাতি আলে ইমৰান ছুৰাৰ শেষৰ দহটা আয়াত পাঠ কৰিছিল। মুযাহিৰ ইবন আছলাম দুৰ্বল বৰ্ণনাকাৰী।

আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ

“হে আমাৰ ৰব! নিশ্চয় তুমি যাক জুইত প্ৰৱেশ কৰাবা, তাক অৱশ্যে অপমানিত কৰিলা”—অৰ্থাৎ তুমি তাক লাঞ্ছিত কৰিলা। আন এটা মত অনুসৰি, তুমি তাক ধ্বংস কৰিলা; আন এটা মত অনুসৰি, তুমি তাক অপমানিত কৰিলা। ইয়াৰ প্ৰমাণ আল্লাহৰ বাণী: “মোৰ অতিথিসকলৰ বিষয়ে মোক অপমানিত নকৰিবা।”

(ছুৰা হূদ, ১১:৭৮)। যদি কোৱা হয়: আল্লাহে কৈছে, “সেইদিনা আল্লাহে নবী আৰু তেওঁৰ সৈতে ঈমান অনাসকলক অপমানিত নকৰিব।” (ছুৰা আত-তাহৰীম, ৬৬:৮), অথচ ঈমানদাৰসকলৰ মাজৰ কিছুমান জুইত প্ৰৱেশ কৰিব—তেতিয়া ইয়াৰ উত্তৰ হৈছে: আনাছ আৰু কাতাদাই কৈছে, ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, “নিশ্চয় তুমি যাক জুইত স্থায়ীভাৱে ৰাখিবা, তাক অপমানিত কৰিলা।” ছাঈদ ইবনুল মুছাইয়্যিবে কৈছে: এই কথাটো সেইসকলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট, যিসকল তাৰ পৰা ওলাই নাহে।

আনাছ (ৰাদিয়াল্লাহু আনহু)ৰ পৰা নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)ৰ এই বাণী বৰ্ণিত হৈছে: “নিশ্চয় আল্লাহে কিছুমান লোকক জুইত প্ৰৱেশ কৰাব, তাৰ পাছত তেওঁলোকক তাৰ পৰা উলিয়াই আনিব।” “আৰু যালিমসকলৰ বাবে কোনো সহায়কাৰী নাই।”

“হে আমাৰ ৰব! নিশ্চয় আমি এজন আহ্বায়কক শুনিছোঁ”—ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মুহাম্মদ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম); এই কথা ইবন মছউদ আৰু ইবন আব্বাছ (ৰাদিয়াল্লাহু আনহুমা) আৰু অধিকাংশ লোকে কৈছে। আল-কৰজীয়ে কৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে কোৰআন, কিয়নো সকলো মানুহে নবীক লগ পোৱাৰ সুযোগ নাপায়। “ঈমানৰ পিনে আহ্বান কৰা”—অৰ্থাৎ ঈমানৰ দিশে আহ্বান কৰা।

“তোমালোকে তোমালোকৰ ৰবত ঈমান আনা, সেয়ে আমি ঈমান আনিলোঁ। হে আমাৰ ৰব! আমাৰ পাপসমূহ ক্ষমা কৰা, আমাৰ বেয়া কৰ্মসমূহ দূৰ কৰা আৰু আমাক সৎকৰ্মপৰায়ণসকলৰ লগত মৃত্যু দিয়া”—অৰ্থাৎ সৎকৰ্মপৰায়ণসকলৰ দলৰ অন্তৰ্ভুক্ত অৱস্থাত।

“যিসকলে থিয় হৈ, বহি আৰু কাতি হৈ শুই আল্লাহক স্মৰণ কৰে”—আলী ইবন আবি তালিব, ইবন আব্বাছ (ৰাদিয়াল্লাহু আনহুমা), নাখাঈ আৰু কাতাদাই কৈছে: ইয়াৰ দ্বাৰা নামাজৰ কথা কোৱা হৈছে—তেওঁ থিয় হৈ নামাজ পঢ়ে; যদি নোৱাৰে তেন্তে বহি, আৰু যদি সেয়াও নোৱাৰে তেন্তে কাতি হৈ।

আবু উছমান ছাঈদ ইবন ইছমাঈলে আমাক জনালে; আবু মুহাম্মদ আব্দুল জব্বাৰ ইবন মুহাম্মদ আল-জুৰাজানীয়ে আমাক জনালে; আবুল আব্বাছ মুহাম্মদ ইবন আহমদ আল-মাহবুবীয়ে আমাক জনালে; আবু ঈছা মুহাম্মদ ইবন ঈছা আত-তিৰমিযীয়ে আমাক জনালে—হান্নাদে আমাক বৰ্ণনা কৰিলে, ৱাকীয়ে ইব্ৰাহীম ইবন তাহমানৰ পৰা, তেওঁ হুছাইন আল-মুয়াল্লিমৰ পৰা, তেওঁ আব্দুল্লাহ ইবন বুৰাইদাৰ পৰা, তেওঁ ইমৰান ইবন হুছাইনৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: মই ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লাম)ক ৰোগীৰ নামাজৰ বিষয়ে সুধিলোঁ। তেওঁ ক’লে: “থিয় হৈ নামাজ পঢ়া; যদি নোৱাৰা তেন্তে বহি, আৰু যদি সেয়াও নোৱাৰা তেন্তে কাতি হৈ।”

আনহাতে, আন সকলো মুফাছছিৰে কৈছে যে ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে সকলো অৱস্থাতে জিকিৰ অব্যাহত ৰখা; কিয়নো মানুহ সাধাৰণতে এই তিনিটা অৱস্থাৰ এটাৰ পৰা বেছি সময় আঁতৰি নাথাকে। ইয়াৰ সদৃশ ছুৰা আন-নিছাত আছে: “নামাজ শেষ হ’লে থিয় হৈ, বহি আৰু কাতি হৈ শুই আল্লাহক স্মৰণ কৰা।” (ছুৰা আন-নিছা, ৪:১০৩)।

“আৰু তেওঁলোকে আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱীৰ সৃষ্টিৰ বিষয়ে চিন্তা কৰে”—আকাশ আৰু পৃথিৱীত আল্লাহে যিবোৰ আশ্চৰ্যজনক বস্তু সৃষ্টি কৰিছে, সেইবোৰৰ বিষয়ে; যাতে সেইবোৰে তেওঁলোকক আল্লাহৰ ক্ষমতাৰ প্ৰমাণ দিয়ে, আৰু তেওঁলোকক জনায় যে এইবোৰৰ এজন সৃষ্টিকৰ্তা আছে—ক্ষমতাশালী, পৰিচালনাকাৰী আৰু প্ৰজ্ঞাময়। ইবন আওনে কৈছিল: “চিন্তা-ভাবনাই অমনোযোগিতা আঁতৰায় আৰু অন্তৰত আল্লাহভীতিৰ সৃষ্টি কৰে, যেনেকৈ পানীয়ে গছ-গছনি গজায়। দুখ-কষ্টৰ দৰে অন্তৰক কোনো বস্তুৱে স্বচ্ছ নকৰে, আৰু চিন্তা-ভাবনাৰ দৰে কোনো বস্তুৱে পোহৰিত নকৰে।”

“হে আমাৰ ৰব!”—অৰ্থাৎ তেওঁলোকে কয়, “হে আমাৰ ৰব! তুমি এইবোৰ সৃষ্টি কৰা নাই”—ইয়াক “সৃষ্টি” শব্দৰ পিনে ঘূৰাই দিয়া হৈছে, সেইবাবে “এইবোৰ”ৰ বাবে স্ত্ৰীলিংগ ৰূপ ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাই। “অনৰ্থকভাৱে”—অৰ্থাৎ উদ্দেশ্যহীন বা ধেমালিৰূপে নহয়; বৰং তুমি এইবোৰ এক মহান উদ্দেশ্যৰ বাবে সৃষ্টি কৰিছা। “বাতিল” শব্দটো ইয়াত হৰফে জাৰ বাদ দিয়াৰ বাবে মন্সুব হৈছে; অৰ্থাৎ “বাতিলৰ সৈতে”। “তুমি পৱিত্ৰ! এতেকে আমাক জুইৰ শাস্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।”

“হে আমাৰ ৰব! আৰু তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জৰিয়তে আমাক যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, সেয়া আমাক দান কৰা”—অৰ্থাৎ তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জিভাৰে কৰা প্ৰতিশ্ৰুতি। “আৰু আমাক অপমানিত নকৰিবা”—অৰ্থাৎ আমাক শাস্তি নিদিবা, ধ্বংস নকৰিবা, অপমানিত নকৰিবা আৰু লাঞ্ছিত নকৰিবা। “কিয়ামতৰ দিনা।

নিশ্চয় তুমি প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰা।” যদি কোৱা হয়: তেওঁলোকে “হে আমাৰ ৰব! তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জৰিয়তে আমাক যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, সেয়া আমাক দান কৰা” বুলি কোৱাৰ উদ্দেশ্য কি, যেতিয়া তেওঁলোকে জানে যে আল্লাহে প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰে? ইয়াৰ উত্তৰ হৈছে: বাক্যটো দুআৰ ৰূপত, কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ সংবাদ; অৰ্থাৎ “তুমি নিশ্চয় আমাক তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জৰিয়তে যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, সেয়া দান কৰিবা।”

ইয়াৰ ব্যাখ্যা হৈছে: “আমাৰ পাপসমূহ ক্ষমা কৰা, আমাৰ বেয়া কৰ্মসমূহ দূৰ কৰা আৰু কিয়ামতৰ দিনা আমাক অপমানিত নকৰিবা”—যাতে তুমি তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জৰিয়তে আমাক যি অনুগ্ৰহ আৰু দয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, সেয়া আমাক দান কৰা। আন এটা মত অনুসৰি, ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে: “হে আমাৰ ৰব! আমাক তোমাৰ প্ৰতিদানৰ যোগ্য লোকসকলৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আৰু তোমাৰ ৰাছুলসকলৰ জৰিয়তে যিসকলক প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, তেওঁলোকক যি দান কৰা, সেয়া আমাকো দিয়া”; কিয়নো তেওঁলোকে নিজকে সেই সন্মানৰ যোগ্য বুলি নিশ্চিতভাৱে নাজানিছিল, সেয়ে তেওঁলোকে যোগ্য কৰি তুলিবলৈ আল্লাহৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।

আন এটা মত অনুসৰি, তেওঁলোকে কেৱল শত্ৰুসকলৰ ওপৰত বিজয়ৰ প্ৰতিশ্ৰুতি সোনকালে পূৰণ কৰিবলৈ বিচাৰিছিল। তেওঁলোকে কৈছিল: “আমি জানো যে তুমি প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ নকৰা; কিন্তু তোমাৰ সহনশীলতাক আমি সহ্য কৰিব নোৱাৰোঁ, সেয়ে তেওঁলোকৰ অপমান তৎক্ষণাৎ ঘটোৱা আৰু তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে আমাক সহায় কৰা।”