Yaadannoo uumamaa fi kadhannaa
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا، إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ، فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ، فَآمَنَّا. رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا، وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا، وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ، وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Sagalee fe'uun hin danda'amne. Booda irra deebi'ii yaali.
)Isaan) warra dhaabatanii, taa’anii, cinaacha isaanii irrattis Rabbiin faarsanii, “yaa Gooftaa keenya! Ati kana taphaaf hin uumne, qulqulloofte, adabbii ibiddaa irraas nu baraarsi" jedhaa uumama samiifi dachii keessattis xiinxalaniidha )Ammas) "Gooftaa keenya! Ati nama ibidda seensifte, dhugumatti isa salphiftee jirtaMiidhaa hojjattootaaf gargaaraan hin jiru. Gooftaa keenya! dhugumatti nuti lallabaa ‘Gooftaa keessanitti amanaa’ jechuun iimaanaaf lallabu dhageenyee amannee jirraGooftaa keenya! badii keenya nuuf araarami; hamtuuwwan keenyas nurraa harcaasi; warra qulqulluu wajjinis nu ajjeesi. Gooftaa keenya! Waan ergamtoota kee irratti waadaa nuuf seente nuuf kenniGuyyaa Qiyaamaas nu hin salphisinDhugumatti Ati waadaa hin faallessitu" (jedhaa xiinxalanii dha).
Kadhannaan kun tasbiihii Uumaa, isa booda gaaffilee «nu eegi» (قِنَا), «nuuf araarami» (اغْفِرْ), «nurraa haqi» (كَفِّرْ), «nu ajjeesi» (تَوَفَّنَا) fi «nuuf kenni» (آتِنَا) jedhuun itti fufa. Isaan kun ayyaata Qur’aanaa shan guguddoo galgalaa fi halkan dubbifamaniidha.
Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii
Yommuu isaan Rabbiin iimaanaaf isaan qajeelchuu isaa dubbatan, akkasumas iimaanaan guutummaa qananii Isaa argachuuf isa kadhatan, mindaa kanaaf isa gaafatan; waadaa Ergamtoota Isaa afaaniin isaanitti gale akka isaaniif guutu kadhatan. Waadaan sun addunyaa keessatti injifannoo fi ol’aantummaa, Aakhirattis gammachuu Rabbiitiin gammaduu fi Jannata argachuudha. Inni ol ta’e waadaa hin faallessu. Kanaaf Rabbiin kadhannaa isaanii isaaniif deebise, gara Isaa of gadi qabanii kadhachuu isaanii fudhate. Kanaaf isaan akkana jedhan:
«Gooftaa keenya! Dhugumatti, nuti lallabaa tokko iimaanaaf lallabu dhageenye»; inni Muhammad (ﷺ) dha. Jechuunis, nama gara iimaanaatti waamu, bu’uuraa fi dameewwan isaa keessatti namoota hawwatuudha.
«Kanaaf amanne» jechuun, waamicha isaaf ariitiin deebine, gara isaa saffisnee dhufne jechuudha. Kana keessatti isaan Rabbiin isaan irratti qabu qananii himatu, qananii Isaa argachuu isaaniitti gammadu, akkasumas kanaan isa kadhatu; akka inni badii isaanii isaaniif araaramu, hamtuuwwan isaanii irraa haquuf. Hojii gaggaariin hamtuuwwan balleessa. Inni iimaanaan isaan qananiise, nageenya guutuudhaanis isaan qananiisa.
«Warra gaggaarii wajjin nu ajjeesi» jechuun, hojii gaarii hojjechuuf milkaa’ina argachuu, hamtuu dhiisuu, isaan kanaan warra gaggaarii keessaa ta’uu, akkasumas irratti itti fufanii hanga du’aatti dhaabbachuu kadhachuu of keessatti qabata.
Achiis warra sammuu qaban akkana jechuun ibse: Isaan haala isaanii hundatti «Rabbiin yaadatu»; «dhaabatanii, taa’anii fi cinaacha isaanii irra» jechuun. Kun gosoota zikrii arrabaa fi qalbiitiin raawwataman hunda of keessatti qabata. Salaata dhaabbatanii salaatuu, yoo dadhaban taa’anii, yoo kana illee dadhaban cinaacha isaanii irra salaatuus ni dabalata. Akkasumas «uumama samiiwwanii fi dachii irratti xiinxalu».
Jechuun, kaayyoo uumamtoota kanaa beekuudhaaf isaaniin ragaa barbaadu. Kana irraa xiinxaluun ibaadaa ta’uu fi amala jaalalleewwan Rabbiin beekanii isaaf bulan keessaa tokko ta’uu hubatama. Yommuu isaan irratti xiinxalan, Rabbiin isaan taphaaf akka hin uumne ni hubatu; kanaaf akkana jedhu:
«Gooftaa keenya! Ati kana taphaaf hin uumne. Ati qulqulloofte»—wanta ulfina Kee wajjin hin malle hunda irraa. Garuu haqaan, dhugaaf uumte; haqas of keessatti qabata.
«Adabbii ibiddaa irraa nu baraarsi» jechuun, hamtuu irraa nu eeguu fi hojii gaggaarii hojjechuuf nu milkeessuudhaan, kanaan ibidda irraa akka baraaramnu nu godhi jechuudha. Kana keessatti Jannata gaafachuunis ni jira; Rabbiin adabbii ibiddaa irraa isaan baraare, Jannata isaan argamsiisa. Garuu sodaan garaa isaanii waan qabateef, wantoota isaan biratti caalaatti barbaachisoo ta’an Rabbiin kadhatan:
«Gooftaa keenya! Ati nama ibidda seensifte, dhugumatti isa salphiftee jirta» jechuun, inni dallansuu Rabbiitiin, malaa’ikota Isaatiin fi jaalalleewwan Isaatiin saaxilama; akkasumas salphina jalaa miliquun ykn isa baraaruun hin danda’amne isa mudata jechuudha. Kanaaf akkana jedhan: «Miidhaa hojjattootaaf gargaaraan hin jiru»—adabbii Isaa irraa isaan baraaru. Kana keessatti sababii miidhaa isaanii ta’een ibidda seenan jechuun ragaan jira.
Tafsiira Imaam Ibn Kasiir
Achiis isaan akkana jedhan: «Gooftaa keenya! Ati nama ibidda seensifte, dhugumatti isa salphiftee jirta»; jechuun isa xiqqeessitee, namoota iddoo walga’ii guddaa irratti salphinni isaa mul’ate jechuudha. «Miidhaa hojjattootaaf gargaaraan hin jiru» jechuun, Guyyaa Qiyaamaa isaan nama si irraa isaan baraaru hin qaban; waan isaan irratti murteessite irraas of baasu hin danda’an.
«Gooftaa keenya! Dhugumatti nuti lallabaa tokko iimaanaaf lallabu dhageenye» jechuun, nama gara iimaanaatti waamu; inni Ergamaa (ﷺ) dha. «Gooftaa keessanitti amanaa» [jechuun lallabe], nutis amanne. Jechuun: «Gooftaa keessanitti amanaa; nutis isaaf deebinee isa hordofne.»
«Gooftaa keenya! Badii keenya nuuf araarami» jechuun, iimaana keenyaa fi Nabiyyii Kee hordofuu keenyaan badii keenya nuuf dhoksi. «Hamtuuwwan keenyas nurraa haqi» jechuun, wantoota nuu fi Si gidduutti ta’an irraa hamtuuwwan keenya haqi. «Warra gaggaarii wajjin nu ajjeesi» jechuun, nu warra gaggaarii wajjin walitti maki.
Achiis Rabbiin warra sammuu qaban akkana jechuun ibse: «Isaan Rabbiin dhaabatanii, taa’anii fi cinaacha isaanii irra yaadatan.» Akkuma Sahih al-Bukhaari keessatti, Imraan ibn Husayn (RA) irraa mirkanaa’e: Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhan: «Dhaabattee salaat; yoo dadhabde taa’ii salaat; yoo kana illee dadhabde cinaacha kee irra salaat.» Jechuun, haala isaanii hundatti qalbii isaanii, dhoksaa isaanii, sammuu isaanii fi arraba isaanii keessatti zikrii Isaa hin dhaaban.
«Uumama samiiwwanii fi dachii irratti xiinxalu» jechuun, ogummaa isaan keessa jiru kan ulfina Uumaa, dandeettii Isaa, beekumsa Isaa, ogummaa Isaa, filannoo Isaa fi rahmata Isaa agarsiisu hubatu jechuudha. Abu Sulaymaan ad-Daraanii akkana jedhe: «Ani mana koo keessaa ba’a; wanti ija koo irra bu’u hundi qananii Rabbiin ana irratti qabu ykn waan irraa baradhu tokko naaf qaba.» Ibn Abid-Dunyaa kitaaba «At-Tafakkur wal-I‘tibaar» keessatti gabaase. Hasan al-Basrii irraa: «Sa’aatii tokko xiinxaluun halkan tokko dhaabbachuun caala.»
Al-Fudayl akkana jedhe: Hasan akkana jedhe: «Xiinxaluun daawwitii hojiiwwan gaarii fi hamtuuwwan kee si agarsiisuudha.» Sufyaan ibn ‘Uyaynah akkana jedhe: «Xiinxaluun ifa garaa kee seenuudha.» Yeroo tokko walaloo kanaan ragaa dhiheesse: «Namni yaada xiinxalu yoo qabaate, waan hundumaa keessatti barumsa qaba.» ‘Iisaa (AS) irraa: «Kan dubbiin isaa zikrii, callisuun isaa xiinxala, ijaan ilaaluun isaa barumsa ta’eef gammachuun haa ta’u.»
Luqmaan ogeessi akkana jedhe: «Kophaa turuun dheerachuun xiinxalaaf gargaara; xiinxalli dheerachuun balbala Jannataa rukutuu agarsiisa.» Wahb ibn Munabbih akkana jedhe: «Xiinxalli nama tokkoo yoo dheeraate hubata; yoo hubate ni beeka; yoo beeke hojiitti hiika.» ‘Umar ibn ‘Abdul-‘Aziiz akkana jedhe: «Zikrii Rabbiitiin dubbachuun gaarii dha; qananii Rabbiin irratti qabu xiinxaluun ibaadaa hunda caala.»
Mughiith al-Aswad akkana jedhe: «Guyyaa hunda awwaala daawwadhaa, akka xiinxaltaniif; dhaabbata [Guyyaa Qiyaamaa] qalbii keessaniin ilaalaa; gara garee lamaan—Jannata ykn ibidda—deeman ilaalaa; zikrii ibiddaa, sibiilota ittiin adabanii fi sadarkaalee isaa garaa fi qaama keessanitti galchaa.» Yeroo kana irratti hiriyaawwan isaa keessaa hanga qalbiin isaa badee kufutti boo’a ture. ‘Abdullaah ibn al-Mubaarak akkana jedhe: Namni tokko bakka awwaalaa fi balfa biraa raahiba tokko bira darbe; isa waamee akkana jedhe: «Yaa raahiba!
Qabeenya addunyaa keessaa kuusaa lama si bira jira; lamaan isaanii keessaa barumsa argatta: kuusaa namootaa fi kuusaa qabeenyaa.» Ibn ‘Umar yeroo garaa isaa ilaaluuf barbaadu, bakka diigame tokko dhaqee balbala isaa irratti dhaabbata; sagalee gaddisiisaadhaan «Maatiin isaa eessa jiru?» jedha; achiis gara ofii deebi’ee «Wanti hundinuu fuula Isaa malee baduudha» jedha. Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: «Raka’aan lama xiinxala waliin salaatuun halkan guutuu qalbiin dagattuu taatee dhaabbachuun caala.»
Hasan akkana jedhe: «Yaa ilma Aadam! Gara keessaa kee keessaa sadaffaa tokko keessatti nyaadhu, sadaffaa isaa keessatti dhugi; sadaffaa hafe immoo xiinxalaaf akka hafu dhiisi.» Ogeessonni tokko tokko akkana jedhan: «Namni barumsa irraa hin argannee addunyaa ilaalu, hanguma dagannuu isaa ija qalbii isaa ni jaama.» Bishr al-Haafii akkana jedhe: «Namoonni ulfina Rabbiin ol ta’e xiinxalanii utuu ta’anii, isa hin mormanu turan.»
Hasan, ‘Aamir ibn ‘Abd Qays irraa, akkana jedhe: Sahabbota Nabiyyii (ﷺ) keessaa namoota tokko, lama yookaan sadii caalan dhaga’e; «Ifni ykn ibsaan iimaanaa xiinxala» jedhan. ‘Iisaa (AS) akkana jedhe: «Yaa ilma Aadam dadhabaa! Bakka jirtu hundatti Rabbiin sodaadhu; addunyaa keessatti keessummaa ta’i; masjiida mana godhadhu; ija kee boo’u barsiisi; qaama kee obsuu barsiisi; garaa kee xiinxalu barsiisi; rizqii borii hin yaadda’in.» Amiirul-mu’miniin ‘Umar ibn ‘Abdul-‘Aziiz (RA) guyyaa tokko hiriyoota isaa gidduutti boo’e.
Sababni isaa yommuu gaafatame, akkana jedhe: «Addunyaa, mi’aawinaa fi hawwiiwwan ishee irratti xiinxale; ishee irraa isheedhaan barumsa argadhe: hawwiiwwan ishee xumuramuu yeroo dhihaatan, hadhaa’insi ishee isaan ni xureessa. Namni irraa barumsa argatuuf ishee keessatti barumsi jiraachuu baannaan, nama gorfamuuf gorsawwan garuu ishee keessatti jiru.» Ibn Abid-Dunyaa akkana jedhe: Al-Husayn ibn ‘Abdur-Rahmaan walaloo kana naaf dubbise: «Xiinxalli bashannana mu’minaa; barumsi immoo gammachuu mu’minaa dha. Rabbii tokkicha galateeffanna; hundi keenya balaa keessa jirra.
Namni tokko Rabbiin dagatee tura; umurii isaas hin hubatu; jireenya bareedaa hawwii isaa ol ta’e keessa ture; burqaa bishaanii fi gaaddisa mukaa keessa, biqiltuuwwan irraa gammachuu fi firiiwwan irraa mi’aa argataa ture. Yeroo saffisaan dhufuudhaan jijjiirama fidu, jireenya isaa fi maatii isaa jijjiire. Rabbii tokkicha galateeffanna; kana keessatti barumsi jira. Namni sammuu qabu yoo barumsa irraa fudhate, kana keessatti barumsi isaaf jira.»
Rabbiin ol ta’e namoota uumamtoota Isaa irraa barumsa hin fudhanne, uumamtoonni sun jiraachuu fi amaloota Isaa, seera Isaa, murtii Isaa fi aayata Isaa agarsiisan, ni qeeqe; akkana jedhe: «Samiiwwanii fi dachii keessatti mallattoolee meeqatu jiru; isaan irra darbu, isaan irraa garagalee jiru. Isaan keessaa baay’een isaanii Rabbiitti hin amanan, isaan shirkii isaaf qindeessanii malee.» [Yuusuf: 105–106]. Gabroota Isaa mu’minoota ta’an immoo akkana jechuun faarse: «Isaan Rabbiin dhaabatanii, taa’anii fi cinaacha isaanii irra yaadatan; uumama samiiwwanii fi dachii irratti xiinxalu»; akkana jedhu: «Gooftaa keenya!
Ati kana taphaaf hin uumne» jechuun, uumama kana taphaaf hin uumne; garuu haqaan uumte, warra hamtuu hojjatan waan hojjatanitti akka adabdu, warra gaarii hojjatan immoo mindaa gaarii akka kennituuf. Achiis taphaa fi uumama faayidaa hin qabne irraa Isa qulqulleessanii akkana jedhu: «Ati qulqulloofte» jechuun, wanta faayidaa hin qabne uumuu irraa qulqulloofte. «Adabbii ibiddaa irraa nu baraarsi» jechuun, Yaa Uumaa uumama haqaa fi haqa-qabeessa ta’een uumte! Yaa hanqina, hir’ina fi taphaa irraa qulqullaa’e!
Humna fi dandeettii Keetiin adabbii ibiddaa irraa nu baraarsi; hojiiwwan ati itti gammaddu hojjechuuf nu qopheessi; hojii gaarii nu qajeelchu, Jannata qananii nu geessu fi adabbii Kee isa dhukkubsaa irraa nu baraaruuf nu milkeessi. Al-Qasas: 88; Yuusuf: 105–106.
«Gooftaa keenya! Waan ergamtoota Kee irratti waadaa nuuf seente nuuf kenni» irratti, hiikni isaa «Ergamtoota Kee amanuu keenyaaf» jedhameera; akkasumas «Ergamtoota Kee afaaniin» jedhameera. Inni lammaffaan caalaatti ifaadha. Imaam Ahmad akkana jedhe: Abuu al-Yamaan nuuf hime; Ismaa’iil ibn ‘Ayyaash nuuf hime; ‘Amr ibn Muhammad irraa, Abuu ‘Aqaal irraa, Anas ibn Maalik (RA) irraa: Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhan: «‘Asqalaan dubartoota heeruma godhatan keessaa tokko.
Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa namoota kuma torbaatama herregni isaan irratti hin godhamne ishee irraa ni kaasa; akkasumas shahiidota kuma shantama, akka ergamtoota isaatti gara Rabbiitti ni erga. Ishee keessatti sararoonni shahiidotaa jiru; mataan isaanii harka isaanii keessa citee jira; mormaan isaanii dhiiga dhangalaasa. Isaanis akkana jedhu: “Gooftaa keenya! Waan ergamtoota Kee irratti waadaa nuuf seente nuuf kenni; Guyyaa Qiyaamaas nu hin salphisin.
Dhugumatti, Ati waadaa hin faallessitu.” Innis akkana jedha: “Gabroonni Koo dhugaa dubbatan; laga Al-Baydaa keessatti isaan dhiqaa.” Isaan achii qulqulluu, adii ta’anii ba’u; Jannata keessatti bakka barbaadanitti ni deemu.» Hadiisni kun Musnad keessatti hadiisota ajaa’ibsiisoo keessaa tokko ta’ee lakkaa’ama; namoonni tokko tokko immoo sobaan Ergamaa Rabbii irratti odeeffame jedhaniiru. Rabbiitu caalaa beeka.
«Guyyaa Qiyaamaas nu hin salphisin» jechuun, fuula uumamtoota hundaa duratti [nu hin salphisin] jechuudha. «Dhugumatti Ati waadaa hin faallessitu» jechuun, waadaan Ergamtoonni Kee waa’ee guyyaa Qiyaamaa fuula Kee dura dhaabbachuu nutti himan dhugumatti ni raawwatama.
Abuu Ya’laa al-Haafiz akkana jedhe: Al-Haarith ibn Sarij nuuf hime; Al-Mu‘tamir nuuf hime; Al-Fadl ibn ‘Iisaa nuuf hime; Muhammad ibn al-Munkadir nuuf hime; Jaabir ibn ‘Abdullaah immoo Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhan jedhee isaaf hime: «Guyyaa Qiyaamaa, Rabbiin fuulduratti dhaabbachuun, salphinnii fi xinneenyi ilma Aadam irra geessu, garbichi gara ibiddaatti akka ajajamu hawwii qabaatu isa godha.» Hadiisa ajaa’ibsiisaa dha.
Mirkanaa’eera: Ergamaan Rabbii (ﷺ) yommuu halkan salaatuuf ka’an, aayata kudhan kana dhuma Aali ‘Imraan irraa dubbisu turan. Al-Bukhaarii akkana jedhe: Sa‘iidi ibn Abii Maryam nuuf hime; Muhammad ibn Ja‘far nuuf hime; Shariik ibn ‘Abdullaah ibn Abii Namir, Kuraib irraa, Ibn ‘Abbaas irraa naaf hime: Ani halkan tokko haadha obboleettii koo Maymuunah bira bules. Ergamaan Rabbii (ﷺ) yeroo muraasa maatii isaanii wajjin haasa’anii achiis rafan.
Halkan keessaa harka sadii isa dhumaa yommuu ta’u, ka’anii samii ilaaluudhaan akkana jedhan: «Uumama samiiwwanii fi dachii keessatti, jijjiirama halkanii fi guyyaas keessatti, warra sammuu qabanif mallattooleen jiru.» Achiis ka’anii wuduu’ godhan, ilkaan isaanii miswaakiin qulqulleessan; raka’aa kudha tokko salaatan. Bilihaalis azaana lallabee, isaan raka’aa lama salaatanii achiis gara ala ba’anii namoota salaata subhii salaatan. Muslimis Abuu Bakr ibn Ishaaq as-San‘aanii irraa, Ibn Abii Maryam irraa karaa kanaan gabaase.
Al-Bukhaariin immoo karaa adda addaa hedduudhaan, Maalik irraa, Makh’ramah ibn Sulaymaan irraa, Kuraib irraa, Ibn ‘Abbaas irraa akkana jedhee gabaase: Inni Maymuunah, haadha manaa Nabiyyii (ﷺ) fi haadha obboleettii isaa bira bules. Akkana jedhe: Ani bal’ina boraatii irra ciise; Ergamaan Rabbii (ﷺ) fi maatiin isaanii dheerina boraatii irra ciisan. Ergamaan Rabbii (ﷺ) hanga walakkaa halkanitti yookaan xiqqoo dura yookaan xiqqoo boodaatti hirriba keessa turan; achiis hirribaa ka’anii harka isaaniitiin fuula isaanii irraa hirriba haqan.
Aayata dhuma سورة آل عمران irraa kudhan dubbisanii, okkotee bishaanii fannifamee ture irraa wuduu’ godhan; wuduu’a isaanii bareechisanii salaatuuf dhaabbatan. Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Ani akkuma isaan godhan godhe; achiis gara cinaacha isaanii dhufee dhaabbadhe. Ergamaan Rabbii (ﷺ) harka isaanii mirgaa mataa koo irra kaa’anii, gurra koo mirgaa qabanii suuta na daddabarsan. Raka’aa lama lama salaatanii, raka’aa lama lama, hanga raka’aa kudha lamaatti salaatanii; achiis witrii salaatan.
Achiis hanga mu’azzinni dhufutti ciisan; ka’anii raka’aa lama salphaa salaatanii, achiis gara ala ba’anii salaata subhii salaatan. Hadiisa kana warri hadiisa ja’an hafan hundi Maalik irraa karaawwan adda addaa hedduudhaan akkasuma gabaasaniiru. Muslimnis fi Abuu Daawudnis Makh’ramah ibn Sulaymaan irraa karaa biraatiin gabaasaniiru.
Hadiisa kana Ibn ‘Abbaas irraa karaa biraatiin: Abuu Bakr ibn Mardawayh akkana jedhe: Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn ‘Ali nuuf hime; Abuu Yahyaa ibn Abii Masrah nuuf hime; Khallad ibn Yahyaa nuuf hime; Yuunus ibn Abii Ishaaq, Al-Minhal ibn ‘Amr irraa, ‘Ali ibn ‘Abdullaah ibn ‘Abbaas irraa, ‘Abdullaah ibn ‘Abbaas irraa nuuf hime. Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Al-‘Abbaas na ajaje, halkan tokko maatii Ergamaa Rabbii (ﷺ) bira buluu fi salaata isaanii eeguu. Ergamaan Rabbii (ﷺ) namoota waliin salaata ‘Ishaa isa dhumaa salaatan.
Masjiida keessatti isa malee namni tokko illee yeroo hin hafne, ka’anii na bira darbanii, «Eenyu?» jedhan. Ani, «‘Abdullaah» jedheen. «Maalif as jirta?» naan jedhan. Ani, «Al-‘Abbaas halkan kana isin biraan bulu na ajaje» jedheen.
«Egaa seeni, seeni» naan jedhan. Yommuu mana seenan, «‘Abdullaah, boraatii qopheessi» jedhan. Boraatii rifeensa re’ee irraa hojjetame tokko fidan. Ergamaan Rabbii (ﷺ) isa irra rafan; hanga hafuuraan sagaleen hirribaa isaanii dhaga’utti.
Achiis siree isaanii irra teessoo ta’anii ol ka’an, mataa isaanii samii ol kaasan, «Mootii, Qulqulluu ta’eef ulfina haa ta’u» jedhuun yeroo sadii jedhan; achiis aayata dhuma Suuraa Aali ‘Imraan irraa hanga xumuraatti qara’an. Muslim, Abuu Daawud fi Nasa’iin hadiisa dhimma kanaan walqabatu, ‘Ali ibn ‘Abdullaah ibn ‘Abbaas irraa gabaasaniiru.
Hadiisa kana Ibn Mardawayh karaa biraatiin, ‘Aasim ibn Bahdalah, hiriyoota isaa keessaa nama tokko, Sa‘iidi ibn Jubayr, Ibn ‘Abbaas irraa gabaase: Nabiin (ﷺ) halkan tokko yeroo muraasni halkan darbee booda ba’anii, samii ilaalaa aayata kana qara’an: «Uumama samiiwwanii fi dachii keessatti, jijjiirama halkanii fi guyyaas keessatti, warra sammuu qabanif mallattooleen jiru» hanga dhuma suurichaatti. Achiis akkana jedhan: «Yaa Rabbii!
Garaa koo keessatti ifa, dhageettii koo keessatti ifa, ija koo keessatti ifa, mirga koo irratti ifa, bitaa koo irratti ifa, fuula koo duratti ifa, dugda koo duuba ifa, gubba koo irratti ifa, jala koo irratti ifa naaf godhi; Guyyaa Qiyaamaas ifa koo guddisi.» Du’aa’iin kun karaa hadiisa sahiih keessaa tokko keessatti, Kuraib irraa, Ibn ‘Abbaas (RA) irraa gabaafameen mirkanaa’eera.
Ibn Mardawayh fi Ibn Abii Haatim Ja‘far ibn al-Mughiirah, Sa‘iidi ibn Jubayr, Ibn ‘Abbaas irraa akkana jedhee gabaasan: Quraysh Yahuudota bira dhufanii, «Muusaan mallattoolee akkamii fide?» jedhanii gaafatan. Isaan, «Ulee isaa fi harka isaa adii ta’ee nama ilaaluuf mul’atu» jedhan. Kiristaanota bira dhaqanis, «‘Iisaa isin keessatti akkam ture?»
jedhanii gaafatan. Isaan, «Nama jaamaa dhalatee fi dhukkuba nadaa qabu fayyisa; du’aa ni kaasa» jedhan. Achiis gara Nabiyyii (ﷺ) dhufanii, «Gooftaa kee kadhadhu, Safaa warqee akka nuuf godhu» jedhan. Innis Rabbii isaa ol ta’e kadhate; aayanni kun bu’e: «Uumama samiiwwanii fi dachii keessatti, jijjiirama halkanii fi guyyaas keessatti, warra sammuu qabanif mallattooleen jiru.»
Inni akkana jedhe: «Kana irratti haa xiinxalan.» Jechi kun gabaasa Ibn Mardawayh ti. At-Tabaraaniin hadiisa kana jalqaba aayataa irratti dura gabaaseera. Kun aayatawwan kun Makkaa keessatti bu’an jechuu agarsiisa; garuu beekamaan Madinaa keessatti bu’uu isaaniiti.
Ragaan isaa hadiisa biraa dha. Ibn Mardawayh akkana jedhe: Ismaa’iil ibn ‘Ali ibn Ismaa’iil nuuf hime; Ahmad ibn ‘Ali al-Haraanii nuuf hime; Shujaa‘ ibn Ashras nuuf hime; Hajrash ibn Nabaatah al-Waasitii, Abuu Makram, Al-Kalbii (inni Abuu Janaab dha), ‘Ataa irraa nuuf hime: Ani, Ibn ‘Umar fi ‘Ubayd ibn ‘Umayr A’ishaa (RA) bira deemne. Ishee bira seenne; gidduu keenya fi ishee gidduu haguuggii ture. Isheen, «Yaa ‘Ubayd, maal si dhorke nu daawwachuu?»
jette. Inni, «Walaloo nama tokkoo, “Yeroo yeroon daawwadhu, jaalalli ni dabala,” jedhu» jedhe. Ibn ‘Umar akkana jedhe: «Nu dhiisi; waan Ergamaa Rabbii (ﷺ) irraa argite keessaa isa caalaa dinqisiisaa ta’e nutti himi.» Isheen boo’uun akkana jette: «Hojii isaa hundi dinqisiisaa ture.
Halkan tokko na bira dhufee hanga gogaan isaa gogaa koo tuqutti na bira ture; achiis, “Na dhiisi, Gooftaa koo ibaaduu barbaada” naan jedhe. Ani, “Rabbiin kakadhe, dhihoo kee jiraachuun na gammachiisa; Gooftaa keetiif ibaadaa gochuun kee na gammachiisa” jedhe. Inni gara okkoteetti dhaqee wuduu’ godhe; bishaan baay’ee hin dhangalaasne; achiis salaatuuf dhaabbatee hanga areedni isaa ji’utti boo’e. Sujuuda bu’ee hanga lafti ji’utti boo’e; achiis cinaacha isaa irratti ciisee hanga Bilihaalan salaata subhii isa beeksisuuf dhufutti boo’e.»
A’ishaan akkana jette: «Ani, “Yaa Ergamaa Rabbii! Maaliif boo’ita? Rabbiin badii kee isa duraa fi isa boodaa siif araarameera” jedheen.» Innis akkana jedhe: «Yaa Bilihaal! Wanti ani boo’uu na dhorku maal? Halkan kana aayanni “Uumama samiiwwanii fi dachii keessatti, jijjiirama halkanii fi guyyaas keessatti, warra sammuu qabanif mallattooleen jiru” jedhu na irratti bu’e.»
Achiis akkana jedhe: «Namni aayata kana qara’ee irratti hin xiinxalleef badiin haa ta’u.» ‘Abd ibn Humayd, Ja‘far ibn ‘Awn, Abuu Janaab al-Kalbii, ‘Ataa irraa, kana caalaa dheeratee fi guutuu ta’een gabaase. Abuu Haatim ibn Hibaanis Sahih isaa keessatti, ‘Imraan ibn Muusaa, ‘Uthmaan ibn Abii Shaybah, Yahyaa ibn Zakariyyaa, Ibraahiim ibn Suwayd an-Nakha‘ii, ‘Abdul-Malik ibn Abii Sulaymaan, ‘Ataa irraa, akkana jedhee gabaase: Ani fi ‘Ubayd ibn ‘Umayr A’ishaa bira seenne; achiis hadiisa kana fakkaatu hime.
‘Abdullaah ibn Muhammad ibn Abid-Dunyaa kitaaba «At-Tafakkur wal-I‘tibaar» keessatti, Shujaa‘ ibn Ashras irraa, akkasuma gabaase. Achiis akkana jedhe: Hasan ibn ‘Abdul-‘Aziiz akkana naan hime: Sunaid akkana jedhuun dhaga’e, Sufyaan (inni Sufyaan ath-Thawrii dha) olitti Ergamaa Rabbii biraan gahe: «Namni dhuma Aali ‘Imraan qara’ee irratti hin xiinxalleef badiin haa ta’u.» Aayata kudhan jedhee quba isaatiin lakkaa’e. Hasan ibn ‘Abdul-‘Aziiz akkana jedhe: ‘Ubayd ibn as-Saa’ib akkana naan hime: Al-Awzaa’ii, «Xiinxalli isaanii dhuma isaa maal?»
jedhamee gaafatame. Inni akkana jedhe: «Isaan dubbisee, hiika isaanii hubachuudha.» Ibn Abid-Dunyaa akkana jedhe: Qaasim ibn Haashim akkana naan hime; ‘Ali ibn ‘Ayyaash nuuf hime; ‘Abdur-Rahmaan ibn Sulaymaan akkana jedhe: Al-Awzaa’ii, xiinxala isaan irratti xiqqaan itti gaafatamu, akkasumas badii sana irraa nama baraaru maal akka ta’e gaafadhe. Inni yeroo gabaabaaf callisee, achiis, «Isaan dubbisee, hiika isaanii hubachuudha» jedhe.
Hadiisni biraan immoo keessatti ajaa’ibsiisaa ta’e jira: Abuu Bakr ibn Mardawayh akkana jedhe: ‘Abdur-Rahmaan ibn Bashir ibn Numayr nuuf hime; Ishaaq ibn Ibraahiim al-Bustii nuuf hime. Akkasumas Ishaaq ibn Ibraahiim ibn Zayd, Ahmad ibn ‘Amr nuuf himan; isaan lamaan Hishaam ibn ‘Ammaar irraa, Sulaymaan ibn Muusaa az-Zuhrii irraa, Muzaahir ibn Aslam al-Makhzuumii irraa, Sa‘iidi ibn Abii Sa‘iidi al-Maqbarii irraa, Abuu Hurayrah irraa nuuf himan: Ergamaan Rabbii (ﷺ) halkan hunda aayata kudhan dhuma Suuraa Aali ‘Imraan irraa qara’u turan. Muzaahir ibn Aslam dadhabaa dha.
Tafsiira Al-Baghawii
«Gooftaa keenya! Ati nama ibidda seensifte, dhugumatti isa salphiftee jirta» jechuun: isa xiqqeessite. Hiikni biraa: isa balleessite; hiikni biraas: isa saaxilte. Kun jecha Rabbii ol ta’e, «Na keessummeessuu keessatti na hin salphisin» [Huud: 78] jedhuun wal fakkaata.
Yoo akkana jedhame: Rabbiin ol ta’e, «Guyyaa Rabbiin Nabiyyii fi warra isa wajjin amanan hin salphifne» [At-Tahriim: 8] jedheera; garuu warra iimaana qaban keessaa namoonni tokko tokko ibidda seenu. Akkamitti «Ati nama ibidda seensifte, dhugumatti isa salphiftee jirta» jedhe? Deebiin isaa: Anasii fi Qataadah akkana jedhan: Hiikni isaa, «Nama ibidda keessatti bara baraan hambiste, dhugumatti isa salphiftee jirta» jechuudha. Sa‘iidi ibn al-Musayyib immoo akkana jedhe: «Kun nama ibidda keessaa hin baane qofaaf.»
Anas (RA) irraa Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhaniin gabaafame: «Rabbiin garee namootaa ibidda keessa galcha; achiis isaan keessaa isaan baasa.» «Miidhaa hojjattootaaf gargaaraan hin jiru.»
«Gooftaa keenya! Dhugumatti nuti lallabaa dhageenye» jechuun, Ibn Mas‘uud fi Ibn ‘Abbaas (RA), akkasumas namoonni baay’een, Muhammad (ﷺ) jechuu dha. Al-Qurazii immoo, «Qur’aana jechuu dha; hundi isaanii Nabiyyii qunnamuu hin danda’an» jedhe. «Iimaanaaf lallabu» jechuun, gara iimaanaatti.
«Gooftaa keessanitti amanaa» [jedhee] lallabe; nutis amanne. «Gooftaa keenya! Badii keenya nuuf araarami, hamtuuwwan keenyas nurraa haqi, warra gaggaarii wajjin nu ajjeesi» jechuun, warra gaggaarii keessaa nu godhi.
«Isaan Rabbiin dhaabatanii, taa’anii fi cinaacha isaanii irra yaadatan.» ‘Ali ibn Abii Taalib, Ibn ‘Abbaas (RA), an-Nakha‘ii fi Qataadah akkana jedhan: Kun salaata keessatti; namni dhaabbachuu danda’u dhaabbatee salaata, yoo dadhabe taa’ee salaata, yoo kana illee dadhabe cinaacha isaa irra salaata.
Abu ‘Uthmaan Sa‘iidi ibn Ismaa’iil ad-Dabbiin akkana nuuf hime; Abuu Muhammad ‘Abdul-Jabbaar ibn Muhammad al-Jaraahii akkana nuuf hime; Abuu al-‘Abbaas Muhammad ibn Ahmad al-Mahbuubii akkana nuuf hime; Abuu ‘Iisaa Muhammad ibn ‘Iisaa at-Tirmidhii akkana nuuf hime; Hannaad nuuf hime; Wakii‘, Ibraahiim ibn Tahmaan, Husayn al-Mu‘allim, ‘Abdullaah ibn Buraydah, ‘Imraan ibn Husayn irraa nuuf hime; Inni akkana jedhe: Salaata nama dhukkubsatu ilaalchisee Ergamaa Rabbii (ﷺ) gaafadhe. Innis akkana jedhe: «Dhaabattee salaat; yoo dadhabde taa’ii salaat; yoo kana illee dadhabde cinaacha kee irra salaat.»
Hiiktonni Qur’aanaa hafan immoo akkana jedhan: Hiikni isaa, haala waliigalaa keessatti zikrii itti fufanii gochuudha; sababiin isaas namni yeroo baay’ee haala sadan kana keessaa tokko malee hin ta’u. Fakkeenyi isaa Suuraa An-Nisaa’ keessatti: «Salaata xumurtanii booda, dhaabatanii, taa’anii fi cinaacha keessan irra taa’anii Rabbiin yaadadhaa» [An-Nisaa’: 103].
«Uumama samiiwwanii fi dachii irratti xiinxalu»; isaan keessatti wantoonni ajaa’ibsiisoon ta’an, dandeettii Rabbiitiif ragaa akka ta’anii fi isaan uumaa, dandeettii qabu, bulchaa fi ogeessa ta’uu akka beekaniif. Ibn ‘Awn akkana jedhe: «Xiinxalli dagannuu balleessa, garaa keessatti sodaa Rabbii uuma; akkuma bishaan biqiltuu magarsutti. Garaan gadda qofaan hin qulqullaa’u; xiinxala qofaanis hin ifu.»
«Gooftaa keenya» jechuun, akkana jedhu. «Ati kana» jechuun, jechi «kana» uumama hundaaf deebii dha; kanaaf «kun» [saala dhiiraa] jedhame malee «kunniin» [saala dubartii] hin jenne. «Taphaaf» jechuun, taphaaf ykn qoosaaf hin uumne; garuu dhimma guddaa tokkoof uumte. «Baatilan» jechi kun preposition haqamee waan dhufeef mansuub ta’e; hiikni isaa «baatilaadhaan» jechuudha. «Ati qulqulloofte; adabbii ibiddaa irraa nu baraarsi.»
«Gooftaa keenya! Waan ergamtoota Kee afaaniin waadaa nuuf seente nuuf kenni.» «Guyyaa Qiyaamaas nu hin salphisin» jechuun, nu hin adabin; nu hin balleessin; nu hin saaxilin; nu hin xiqqeessin. «Dhugumatti Ati waadaa hin faallessitu.»
Yoo akkana jedhame: «Rabbiin waadaa hin faallessu isaan beekanii jiru; kanaaf “Gooftaa keenya! Waan ergamtoota Kee irratti waadaa nuuf seente nuuf kenni” jechuun isaanii maalif?» Deebiin isaa: Jechi sun bifa kadhannaatiin dhufe; garuu hiikni isaa gabaasa: «Waan waadaa nuuf seente nuuf kennita.» Hiikni guutuun isaa: «Badii keenya nuuf araarami, hamtuuwwan keenyas nurraa haqi, Guyyaa Qiyaamaas nu hin salphisin; waadaan ergamtoota Kee afaaniin nutti galte nuuf kennita.»
Hiikni biraas: «Gooftaa keenya! Warra mindaa Kee argachuun isaanii malu keessaa nu godhi, waan ergamtoota Kee afaaniin isaanitti waadaa galte isaanitti kennita.» Isaan kabaja kana argachuuf mirga akka qaban hin mirkaneeffanne; kanaaf Rabbiin warra kana argachuun isaaniif malu akka isaan godhu isa kadhatan. Hiikni biraas: Isaan diinota irratti injifannoo waadaa galeef ariifachiisuu kadhatan.
Akkana jedhan: «Waadaa Kee akka hin faallessine beekneerra; garuu obsa dhugaa Kee argachuuf hin dandeenyu; salphina isaanii nuuf ariifachiisi, isaan irratti nuuf injifannoo kenni.»
Sahih al-Bukhaari (lak. 4569) fi Sahih Muslim (lak. 256) keessatti, Nabiyyiin Muhammad (ﷺ) yeroo hunda salaatuuf halkan keessaa hirribaa ka’an, aayata kudhan kana dubbisuu isaanii gabaafameera.